Adhyaya 29

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति नारदपर्वतोपाख्यानकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। स कथं काञ्चनष्ठीवी सृञ्जयस्य सुतोऽभवत्। पर्वतेन किमथे वा दत्तस्तेन ममार च।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati nāradaparvatopākhyānakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| sa kathaṃ kāñcanaṣṭhīvī sṛñjayasya suto'bhavat| parvatena kimathe vā dattastena mamāra ca||

Verse 2

यदा वर्षसहस्रायुस्तदा भवति मानवः। कथमप्राप्तकौमारः सृञ्जयस्य सुतो मृतः।।

yadā varṣasahasrāyustadā bhavati mānavaḥ| kathamaprāptakaumāraḥ sṛñjayasya suto mṛtaḥ||

Verse 3

उताहो नाममात्रं वै सुवर्णष्ठीविनोऽभवत्। कथं वा काञ्चनष्ठीवीत्येतदिच्छामि वेदितुम्।।

utāho nāmamātraṃ vai suvarṇaṣṭhīvino'bhavat| kathaṃ vā kāñcanaṣṭhīvītyetadicchāmi veditum||

Verse 4

श्रीकृष्ण उवाच। अत्र ते वर्णयिष्यामि यथावृत्तं जनेश्वर। नारदः पर्वतश्चैव द्वावृवी लोकसत्तमौ।।

śrīkṛṣṇa uvāca| atra te varṇayiṣyāmi yathāvṛttaṃ janeśvara| nāradaḥ parvataścaiva dvāvṛvī lokasattamau||

Verse 5

मातुलो भागिनेयश्च देवलोकादिहागतौ। विहर्तुकामौ संप्रीत्या मानुषेषु पुरा विभो।।

mātulo bhāgineyaśca devalokādihāgatau| vihartukāmau saṃprītyā mānuṣeṣu purā vibho||

Verse 6

हविःपवित्रभोज्येन देवभोज्येन चैव हि। नारदो मातुलस्तत्र भागिनेयश्च पर्वतः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकोनत्रिंशोऽध्यायः।। 29।।

haviḥpavitrabhojyena devabhojyena caiva hi| nārado mātulastatra bhāgineyaśca parvataḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ekonatriṃśo'dhyāyaḥ|| 29||

Verse 7

तावुभौ तपसोपेताववनीतलचारिणौ। भुञ्जानौ मानुषान्भोगान्यथावत्पर्यधावताम्।।

tāvubhau tapasopetāvavanītalacāriṇau| bhuñjānau mānuṣānbhogānyathāvatparyadhāvatām||

Verse 8

प्रीतिमन्तौ मुदा युक्तौ समयं चैव चक्रतुः। यो भवेद्धृदि संकल्पः शुभो वा यदि वाऽशुभः।।

prītimantau mudā yuktau samayaṃ caiva cakratuḥ| yo bhaveddhṛdi saṃkalpaḥ śubho vā yadi vā'śubhaḥ||

Verse 9

अन्योन्यस्य च आख्येयो मृषा शापोऽन्यथा भवेत्। तौ तथेति प्रतिज्ञाय महर्षी लोकपूजितौ।।

anyonyasya ca ākhyeyo mṛṣā śāpo'nyathā bhavet| tau tatheti pratijñāya maharṣī lokapūjitau||

Verse 10

सृञ्जयं श्वैत्यमभ्येत्य राजानमिदमूचतुः। आवां भवति वत्स्यावः कंचित्कालं हिताय ते।।

sṛñjayaṃ śvaityamabhyetya rājānamidamūcatuḥ| āvāṃ bhavati vatsyāvaḥ kaṃcitkālaṃ hitāya te||

Verse 11

यथावत्पृथिवीपाल आवयोः प्रगुणीभव। तथेति कृत्वा राजा तौ सत्कृत्योपचचार ह।। हविः पवित्रभोज्येन शाल्यन्नेन देवभोज्येन घृतेन ताभ्यां विहर्तुकामाविति पूर्वेण संबन्धः।।

yathāvatpṛthivīpāla āvayoḥ praguṇībhava| tatheti kṛtvā rājā tau satkṛtyopacacāra ha|| haviḥ pavitrabhojyena śālyannena devabhojyena ghṛtena tābhyāṃ vihartukāmāviti pūrveṇa saṃbandhaḥ||

Verse 12

ततः कदाचित्तौ राजा महात्मानौ तपोधनौ। अब्रवीत्परमप्रीतः सुतेयं देवरूपिणी।।

tataḥ kadācittau rājā mahātmānau tapodhanau| abravītparamaprītaḥ suteyaṃ devarūpiṇī||

Verse 13

एकैव मम कन्यैषा युवां परिचरिष्यति। दर्शनीयानवद्याङ्गी शीलवृत्तसमाहिता। सुकुमारी कुमारी च पझकिञ्जल्कसुप्रभा।। प्रगुणीभवानुकूलो भव।।

ekaiva mama kanyaiṣā yuvāṃ paricariṣyati| darśanīyānavadyāṅgī śīlavṛttasamāhitā| sukumārī kumārī ca pajhakiñjalkasuprabhā|| praguṇībhavānukūlo bhava||

Verse 14

परमं सौम्यमित्युक्तं ताभ्यां राजा शशास ताम्। कन्ये विप्रावुपचर देववत्पितृवच्च ह।। सुकुमारी नाम्रा।।

paramaṃ saumyamityuktaṃ tābhyāṃ rājā śaśāsa tām| kanye viprāvupacara devavatpitṛvacca ha|| sukumārī nāmrā||

Verse 15

सा तु कन्या तथेत्युक्त्वा पितरं धर्मचारिणी। यथानिदेशं राज्ञस्तौ सत्कृत्योपचचार ह।।

sā tu kanyā tathetyuktvā pitaraṃ dharmacāriṇī| yathānideśaṃ rājñastau satkṛtyopacacāra ha||

Verse 16

तस्यास्तेनोपचारेण रूपेणाप्रतिमेन च। नारदं हृच्छयस्तूर्णं सहसैवाभ्यपद्यत।।

tasyāstenopacāreṇa rūpeṇāpratimena ca| nāradaṃ hṛcchayastūrṇaṃ sahasaivābhyapadyata||

Verse 17

ववृधे हि ततस्तस्य हृदि कामो महात्मनः। यथा शुक्लस्य पक्षस्य प्रवृत्तौ चन्द्रमाः शनैः।।

vavṛdhe hi tatastasya hṛdi kāmo mahātmanaḥ| yathā śuklasya pakṣasya pravṛttau candramāḥ śanaiḥ||

Verse 18

न च तं भागिनेयाय पर्वताय महात्मने। शशंस मन्मथं तीव्रं व्रीडमानः स धर्मवित्।।

na ca taṃ bhāgineyāya parvatāya mahātmane| śaśaṃsa manmathaṃ tīvraṃ vrīḍamānaḥ sa dharmavit||

Verse 19

तपसा चेङ्गितैश्चैव पर्वतोऽथ बुबोध तम्। कामार्तं नारदं क्रुद्धः शशापैनं ततो भृशम्।।

tapasā ceṅgitaiścaiva parvato'tha bubodha tam| kāmārtaṃ nāradaṃ kruddhaḥ śaśāpainaṃ tato bhṛśam||

Verse 20

कृत्वा समयमव्यग्रो भवान्वै सहितो मया। यो भवेद्धृदि संकल्पः शुभो वा यदि वाऽशुभः।। सौम्यमुत्तमम्।।

kṛtvā samayamavyagro bhavānvai sahito mayā| yo bhaveddhṛdi saṃkalpaḥ śubho vā yadi vā'śubhaḥ|| saumyamuttamam||

Verse 21

अन्योन्यस्य स आख्येय इति तद्वै मृषा कृतम्। भवता वचनं ब्रह्मंस्तस्मादेष शपाम्यहम्।।

anyonyasya sa ākhyeya iti tadvai mṛṣā kṛtam| bhavatā vacanaṃ brahmaṃstasmādeṣa śapāmyaham||

Verse 22

न हि कामं प्रवर्तन्तं भवानाचष्ट मे पुरा। सुकुमार्यां कुमार्यां ते तस्मान्नैष क्षमाम्यहम्।। समयं कृत्वा भवानवसदिति शेषः।।

na hi kāmaṃ pravartantaṃ bhavānācaṣṭa me purā| sukumāryāṃ kumāryāṃ te tasmānnaiṣa kṣamāmyaham|| samayaṃ kṛtvā bhavānavasaditi śeṣaḥ||

Verse 23

ब्रह्मचारी गुरुर्यस्मात्तपस्वी ब्राह्मणश्च सन्। अकार्षीः समयभ्रंशमावाभ्यां यः कृतो मिथः।।

brahmacārī gururyasmāttapasvī brāhmaṇaśca san| akārṣīḥ samayabhraṃśamāvābhyāṃ yaḥ kṛto mithaḥ||

Verse 24

शप्स्ये तस्मात्सुसंक्रुद्धो भवन्तं तं निबोध मे।।

śapsye tasmātsusaṃkruddho bhavantaṃ taṃ nibodha me||

Verse 25

सुकुमारी च ते भार्या भविष्यति न संशयः। वानरत्वं च ते कन्या विवाहात्प्रभृति प्रभो। संद्रक्ष्यन्ति नराश्चान्ये स्वरूपेण विनाकृतम्।।

sukumārī ca te bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ| vānaratvaṃ ca te kanyā vivāhātprabhṛti prabho| saṃdrakṣyanti narāścānye svarūpeṇa vinākṛtam||

Verse 26

स तद्वाक्यं तु विज्ञाय नारदः पर्वतं तथा। अशपत्तमपि क्रोधाद्भागिनेयं स मातुलः।।

sa tadvākyaṃ tu vijñāya nāradaḥ parvataṃ tathā| aśapattamapi krodhādbhāgineyaṃ sa mātulaḥ||

Verse 27

तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च। युक्तोऽपि नित्यधर्मश्च न वै स्वर्गमवाप्स्यसि।।

tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca| yukto'pi nityadharmaśca na vai svargamavāpsyasi||

Verse 28

तौ तु शावा भृशं क्रुद्धौ परस्परममर्षणौ। प्रतिजग्मतुहृन्योन्यं क्रुद्धाविव गजोत्तमौ।।

tau tu śāvā bhṛśaṃ kruddhau parasparamamarṣaṇau| pratijagmatuhṛnyonyaṃ kruddhāviva gajottamau||

Verse 29

पर्वतः पृथिवीं कृत्स्नां विचचार महामतिः। पूज्यमानो यथान्यांयं तेजसा स्वेन भारत।।

parvataḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vicacāra mahāmatiḥ| pūjyamāno yathānyāṃyaṃ tejasā svena bhārata||

Verse 30

अथ तामलभत्कन्यां नारदः सृञ्जयात्मजाम्। धर्मेण विप्रप्रवरः सुकुमारीमनिन्दिताम्।।

atha tāmalabhatkanyāṃ nāradaḥ sṛñjayātmajām| dharmeṇa viprapravaraḥ sukumārīmaninditām||

Verse 31

सा तु कन्या यथाशापं नारदं तं ददर्श ह। पाणिग्रहणमन्त्राणां नियोगादेव नारदम्।।

sā tu kanyā yathāśāpaṃ nāradaṃ taṃ dadarśa ha| pāṇigrahaṇamantrāṇāṃ niyogādeva nāradam||

Verse 32

सुकुमारी च देवर्षि वानरप्रतिमाननम्। नैवावमन्यत तदा प्रीतिमत्येव चाभवत्।।

sukumārī ca devarṣi vānarapratimānanam| naivāvamanyata tadā prītimatyeva cābhavat||

Verse 33

उपतस्थे च भर्तारं न चान्यं मनसाऽप्यगात्। देवं मुनीं वा यक्षं वा पतित्वे पतिवत्सला।।

upatasthe ca bhartāraṃ na cānyaṃ manasā'pyagāt| devaṃ munīṃ vā yakṣaṃ vā patitve pativatsalā||

Verse 34

ततः कदाचिद्भगवान्पर्वतोऽनुचचार ह। वनं विरहितं किंचित्तत्रापश्यत्स नारदम्।।

tataḥ kadācidbhagavānparvato'nucacāra ha| vanaṃ virahitaṃ kiṃcittatrāpaśyatsa nāradam||

Verse 35

ततोऽभिवाद्य प्रोवाच नारदं पर्वतस्तदा। भवान्प्रसादं कुरुतात्स्वर्गादेशाय ये प्रभो।।

tato'bhivādya provāca nāradaṃ parvatastadā| bhavānprasādaṃ kurutātsvargādeśāya ye prabho||

Verse 36

तमुवाच ततो दृष्ट्वा पर्वतं नारदस्तथा। कृताञ्जलिमुपासीनं दीनं दीनतरः स्वयम्।।

tamuvāca tato dṛṣṭvā parvataṃ nāradastathā| kṛtāñjalimupāsīnaṃ dīnaṃ dīnataraḥ svayam||

Verse 37

त्वयाऽहं प्रथमं शप्तो वानरस्त्वं भविष्यसि। इत्युक्तेन मया पश्चाच्छप्तस्तवमपि मत्सरात्।।

tvayā'haṃ prathamaṃ śapto vānarastvaṃ bhaviṣyasi| ityuktena mayā paścācchaptastavamapi matsarāt||

Verse 38

अद्यप्रभृति वै वासं स्वर्गे नावाप्स्यसीति ह। तव नैतद्विसदृशं पुत्रस्थाने हि मे भवान्।।

adyaprabhṛti vai vāsaṃ svarge nāvāpsyasīti ha| tava naitadvisadṛśaṃ putrasthāne hi me bhavān||

Verse 39

निवर्तयेतां तौ शापावन्योन्येन तदा मुनी।।

nivartayetāṃ tau śāpāvanyonyena tadā munī||

Verse 40

श्रीसमृद्धं तदा दृष्ट्वा नारदं देवरूपिणम्। सुकुमारी प्रदुद्राव परपुंसविशङ्कया।।

śrīsamṛddhaṃ tadā dṛṣṭvā nāradaṃ devarūpiṇam| sukumārī pradudrāva parapuṃsaviśaṅkayā||

Verse 41

तां पर्वतस्ततो दृष्ट्वा प्रद्रवन्तीमनिन्दिताम्। अब्रवीत्तव भर्तैष नात्र कार्या विचारणा।।

tāṃ parvatastato dṛṣṭvā pradravantīmaninditām| abravīttava bhartaiṣa nātra kāryā vicāraṇā||

Verse 42

ऋषिः परमधर्मात्मा नारदो भगवान्प्रभुः। तवैवाभेद्यहृदयो मा ते भूदत्र संशयः।।

ṛṣiḥ paramadharmātmā nārado bhagavānprabhuḥ| tavaivābhedyahṛdayo mā te bhūdatra saṃśayaḥ||

Verse 43

सानुनीता बहुविधं पर्वतेन महात्मना। शापदोषं च तं भर्तुः श्रुत्वा प्रकृतिमागता। पर्वतोऽथ ययौ स्वर्गं नारदोऽभ्यगमद्गृहान्।।

sānunītā bahuvidhaṃ parvatena mahātmanā| śāpadoṣaṃ ca taṃ bhartuḥ śrutvā prakṛtimāgatā| parvato'tha yayau svargaṃ nārado'bhyagamadgṛhān||

Verse 44

वासुदेव उवाच। प्रत्यक्षकर्ता सर्वस्य नारदो भगवानृषिः। एष वक्ष्यति ते पृष्टो यथावृत्तं नरोत्तम।।

vāsudeva uvāca| pratyakṣakartā sarvasya nārado bhagavānṛṣiḥ| eṣa vakṣyati te pṛṣṭo yathāvṛttaṃ narottama||