Adhyaya 27

Verse 1

व्यासेन युधिष्ठिरंप्रत्यश्मजनकसंवादानुवादपूर्वकं क्षात्रधर्मविधानम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। ज्ञातिशोकाभितप्तस्य प्राणानिष्टांस्त्यजिष्यतः। ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य व्यासः शोकमपानुदत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि सप्तविंशोऽध्यायः।।

vyāsena yudhiṣṭhiraṃpratyaśmajanakasaṃvādānuvādapūrvakaṃ kṣātradharmavidhānam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| jñātiśokābhitaptasya prāṇāniṣṭāṃstyajiṣyataḥ| jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya vyāsaḥ śokamapānudat|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi saptaviṃśo'dhyāyaḥ||

Verse 2

व्यास उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीमभितिहासं पुरातनम्। अश्मगीतं नरव्याघ्र तन्निबोध युधिष्ठिर।।

vyāsa uvāca| atrāpyudāharantīmabhitihāsaṃ purātanam| aśmagītaṃ naravyāghra tannibodha yudhiṣṭhira||

Verse 3

अश्मानं ब्राह्मणं प्राज्ञं वैदेहो जनको नृपः। संशयं परिपप्रच्छ दुःखशोकसमन्वितः।।

aśmānaṃ brāhmaṇaṃ prājñaṃ vaideho janako nṛpaḥ| saṃśayaṃ paripapraccha duḥkhaśokasamanvitaḥ||

Verse 4

जनक उवाच। आगमे यदि वाऽपाये ज्ञातीनां द्रविणस्य च। नरेण प्रतिपत्तव्यं कल्याणं कथमिच्छता।।

janaka uvāca| āgame yadi vā'pāye jñātīnāṃ draviṇasya ca| nareṇa pratipattavyaṃ kalyāṇaṃ kathamicchatā||

Verse 5

अश्मोवाच। उत्पन्नमिममात्मानं नरस्यानन्तरं ततः। तानितान्यनुवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च।। प्राणानभ्युत्सिसृक्षत इति झ. पाठः। तत्र अभ्युत्सिसृक्षतः त्यक्तुमिच्छत इत्यर्थः।।

aśmovāca| utpannamimamātmānaṃ narasyānantaraṃ tataḥ| tānitānyanuvartante duḥkhāni ca sukhāni ca|| prāṇānabhyutsisṛkṣata iti jha. pāṭhaḥ| tatra abhyutsisṛkṣataḥ tyaktumicchata ityarthaḥ||

Verse 6

तेषामन्यतरापत्तौ यद्यदेवोपसेवते। तदस्य चेतनामाशु हरत्यभ्रमिवानिलः।।

teṣāmanyatarāpattau yadyadevopasevate| tadasya cetanāmāśu haratyabhramivānilaḥ||

Verse 7

अभिजातोऽस्मि सिद्धोऽस्मि नास्मि केवलमानुषः। इत्येभिर्हेतुभिस्तस्य त्रिभिश्चित्तं प्रसिच्यते।। आत्मानं देहम्। उत्पन्नमनु अनन्तरं अव्यवधानेनैव।।

abhijāto'smi siddho'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ| ityebhirhetubhistasya tribhiścittaṃ prasicyate|| ātmānaṃ deham| utpannamanu anantaraṃ avyavadhānenaiva||

Verse 8

संप्रसक्तमना भोगान्विसृज्य पितृसंचितान्। परिक्षीणः परस्वानामादानं साधु मन्यते।। प्रसिच्यते क्लिन्नं श्लथं भवतीत्यर्थः।।

saṃprasaktamanā bhogānvisṛjya pitṛsaṃcitān| parikṣīṇaḥ parasvānāmādānaṃ sādhu manyate|| prasicyate klinnaṃ ślathaṃ bhavatītyarthaḥ||

Verse 9

तमतिक्रान्तमर्यादमाददानमसांप्रतम्। प्रतिषेधन्ति राजानो लुब्धा मृगमिवेषुभिः।। भोगान् भोग्यार्थान् धनादीन् विसृज्य आदाचौर्यं साधु हितम्।।

tamatikrāntamaryādamādadānamasāṃpratam| pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgamiveṣubhiḥ|| bhogān bhogyārthān dhanādīn visṛjya ādācauryaṃ sādhu hitam||

Verse 10

ये च विंशतिवर्षा वा त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः। परेण ते वर्षशतान्न भविष्यन्ति पार्थिव।। असांप्रतमयुक्तम्। लुब्धा व्याधा।।

ye ca viṃśativarṣā vā triṃśadvarṣāśca mānavāḥ| pareṇa te varṣaśatānna bhaviṣyanti pārthiva|| asāṃpratamayuktam| lubdhā vyādhā||

Verse 11

तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यमाचरेत्। सर्वप्राणभृतां वृत्तं प्रेक्षमाणस्ततस्ततः।। वर्षशतात् परेण ऊर्ध्वम्।।

teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bhaiṣajyamācaret| sarvaprāṇabhṛtāṃ vṛttaṃ prekṣamāṇastatastataḥ|| varṣaśatāt pareṇa ūrdhvam||

Verse 12

मानसानां पुनर्योनिर्दुःखानां चित्तविभ्रमः। अनिष्टोपनिपातो वा तृतीयं नोपपद्यते।।

mānasānāṃ punaryonirduḥkhānāṃ cittavibhramaḥ| aniṣṭopanipāto vā tṛtīyaṃ nopapadyate||

Verse 13

एवमेतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम्। विविधान्युपवर्तन्ते तथा संस्पर्शजान्यपि।। तेषां दारिद्र्योत्थानभैषज्यं प्रतीकारम्।।

evametāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam| vividhānyupavartante tathā saṃsparśajānyapi|| teṣāṃ dāridryotthānabhaiṣajyaṃ pratīkāram||

Verse 14

जरामृत्यू हि भूतानां खादितारौ वृकाविव। बलिनां दुर्बलानां च ह्रस्वानां महतामपि।।

jarāmṛtyū hi bhūtānāṃ khāditārau vṛkāviva| balināṃ durbalānāṃ ca hrasvānāṃ mahatāmapi||

Verse 15

न कश्चिज्जात्वतिक्रामेज्जरामृत्यू हि मानवः। अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम्।।

na kaścijjātvatikrāmejjarāmṛtyū hi mānavaḥ| api sāgaraparyantāṃ vijityemāṃ vasuṃdharām||

Verse 16

सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम्। प्राप्तव्यमवशैः सर्वं परिहारो न विद्यते।।

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ bhūtānāṃ paryupasthitam| prāptavyamavaśaiḥ sarvaṃ parihāro na vidyate||

Verse 17

पूर्वे वयसि मध्ये वाऽप्युत्तरे वा नराधिप। अवर्जनीयास्तेऽर्था वै काङ्क्षिता ये ततोऽन्यथा।। संस्पर्शजानि विषयसङ्गजानि।।

pūrve vayasi madhye vā'pyuttare vā narādhipa| avarjanīyāste'rthā vai kāṅkṣitā ye tato'nyathā|| saṃsparśajāni viṣayasaṅgajāni||

Verse 18

अप्रियैः सह संयोगो विप्रयोगश्च सुप्रियैः। अर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानमनुवर्तते।। तेऽर्था जरादयः पदार्थाः। ततोऽन्यथाऽजरत्वादिरूपेण ये मनुष्यस्य काङ्क्षिता इष्टाः।।

apriyaiḥ saha saṃyogo viprayogaśca supriyaiḥ| arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ vidhānamanuvartate|| te'rthā jarādayaḥ padārthāḥ| tato'nyathā'jaratvādirūpeṇa ye manuṣyasya kāṅkṣitā iṣṭāḥ||

Verse 19

प्रादुर्भावश्च भूतानां देहत्यागस्तथैव च। प्राप्तिव्यायामयोगश्च सर्वमेतत्प्रतिष्ठितम्।। विधानमदृष्टम्।।

prādurbhāvaśca bhūtānāṃ dehatyāgastathaiva ca| prāptivyāyāmayogaśca sarvametatpratiṣṭhitam|| vidhānamadṛṣṭam||

Verse 20

गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते स्वभावतः। तथैव सुखदुःखानि विधानमनुवर्तते।। प्राप्तिर्लाभो व्यायामः श्रमः। अलाभ इतियावत्। तयोर्योगः प्रतिष्ठितं विधानमित्यनुषज्यते।।

gandhavarṇarasasparśā nivartante svabhāvataḥ| tathaiva sukhaduḥkhāni vidhānamanuvartate|| prāptirlābho vyāyāmaḥ śramaḥ| alābha itiyāvat| tayoryogaḥ pratiṣṭhitaṃ vidhānamityanuṣajyate||

Verse 21

आसनं शयनं यानमुत्थानं पानभोजनम्। नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवत्युत।।

āsanaṃ śayanaṃ yānamutthānaṃ pānabhojanam| niyataṃ sarvabhūtānāṃ kālenaiva bhavatyuta||

Verse 22

वैद्याश्चाप्यातुराः सन्ति बलवन्तश्च दुर्बलाः। स्त्रीमन्तश्चापरे षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः।।

vaidyāścāpyāturāḥ santi balavantaśca durbalāḥ| strīmantaścāpare ṣaṇḍhā vicitraḥ kālaparyayaḥ||

Verse 23

कुले जन्म तथा वीर्यमारोग्यं रूपमेव च। सौभाग्यमुपभोगश्च भवितव्येन लभ्यते।।

kule janma tathā vīryamārogyaṃ rūpameva ca| saubhāgyamupabhogaśca bhavitavyena labhyate||

Verse 24

सन्ति पुत्राः सुबहवो दरिद्राणामनिच्छताम्। नास्ति पुत्रः समृद्धानां विचित्रं विधिचेष्टितम्।।

santi putrāḥ subahavo daridrāṇāmanicchatām| nāsti putraḥ samṛddhānāṃ vicitraṃ vidhiceṣṭitam||

Verse 25

व्याधिरग्निर्जलं शस्त्रं बुभुक्षाश्चापदो विषम। ज्वरश्च मरणं जन्तोरुच्चाच्च पतनं तथा।। फलस्था गन्धादयो निवर्तन्ते पूर्वेपूर्वे उत्तरेउत्तरे उपयान्ति तथैव सुखादीनि अप्रत्याख्येयानि अनुसृत्य वर्तते विद्वान्।।

vyādhiragnirjalaṃ śastraṃ bubhukṣāścāpado viṣama| jvaraśca maraṇaṃ jantoruccācca patanaṃ tathā|| phalasthā gandhādayo nivartante pūrvepūrve uttareuttare upayānti tathaiva sukhādīni apratyākhyeyāni anusṛtya vartate vidvān||

Verse 26

निर्याणे यस्य यद्दिष्टं तेन गच्छति सेतुना। दृश्यते नाप्यतिक्रामन्न निष्क्रान्तोऽथवा पुनः। दृश्यते चाप्यतिक्रामन्न निग्राह्योऽथवा पुनः।।

niryāṇe yasya yaddiṣṭaṃ tena gacchati setunā| dṛśyate nāpyatikrāmanna niṣkrānto'thavā punaḥ| dṛśyate cāpyatikrāmanna nigrāhyo'thavā punaḥ||

Verse 27

दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन्वसुमान्नरः। दरिद्रश्च परिक्लिष्टः शतवर्षो जरान्वितः।।

dṛśyate hi yuvaiveha vinaśyanvasumānnaraḥ| daridraśca parikliṣṭaḥ śatavarṣo jarānvitaḥ||

Verse 28

अकिञ्चनाश्च दृश्यन्ते पुरुषाश्चिरजीविनः। समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतङ्गवत्।।

akiñcanāśca dṛśyante puruṣāścirajīvinaḥ| samṛddhe ca kule jātā vinaśyanti pataṅgavat||

Verse 29

प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते। दरिद्राणां तु भूयिष्ठं काष्ठमश्मा हि जीर्यते।।

prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate| daridrāṇāṃ tu bhūyiṣṭhaṃ kāṣṭhamaśmā hi jīryate||

Verse 30

अहमेतत्करोमीति मन्यते कालनोदितः। यद्यदिष्टमसंतोषाहुरात्मा पापमाचरेत्।।

ahametatkaromīti manyate kālanoditaḥ| yadyadiṣṭamasaṃtoṣāhurātmā pāpamācaret||

Verse 31

मृगयाक्षाः स्त्रियः पानं प्रसङ्गा निन्दिता बुधैः। दृश्यन्ते पुरुषाश्चात्र संप्रयुक्ता बहुश्रुताः।। बुभुक्षाः क्षुत्प्रभृतयः।।

mṛgayākṣāḥ striyaḥ pānaṃ prasaṅgā ninditā budhaiḥ| dṛśyante puruṣāścātra saṃprayuktā bahuśrutāḥ|| bubhukṣāḥ kṣutprabhṛtayaḥ||

Verse 32

इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानिह। स्पृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नोपलभ्यते।।

iti kālena sarvārthānīpsitānīpsitāniha| spṛśanti sarvabhūtāni nimittaṃ nopalabhyate||

Verse 33

वायुमाकाशमग्निं च चन्द्रादित्यावहः क्षपे। ज्योतींषि सरितः शैलान्कः करोति बिभतिं च।।

vāyumākāśamagniṃ ca candrādityāvahaḥ kṣape| jyotīṃṣi saritaḥ śailānkaḥ karoti bibhatiṃ ca||

Verse 34

शीतमुष्णं तथा वर्षं कालेन परिवर्तते। एवमेव मनुष्याणां सुखदुःखे नरर्षभ।।

śītamuṣṇaṃ tathā varṣaṃ kālena parivartate| evameva manuṣyāṇāṃ sukhaduḥkhe nararṣabha||

Verse 35

नौषधानि न शस्त्राणि न होमा न पुनर्जपाः। त्रायन्ते मृत्युनोपेतं जरया चापि मानवम्।।

nauṣadhāni na śastrāṇi na homā na punarjapāḥ| trāyante mṛtyunopetaṃ jarayā cāpi mānavam||

Verse 36

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ। समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः।।

yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau| sametya ca vyapeyātāṃ tadvadbhūtasamāgamaḥ||

Verse 37

ये च निष्परुषैरुक्तगीतवाद्यैरुपस्थिताः। ये चानाथाः परान्नादाः कालस्तेषु समक्रियः।। प्रसङ्गा युद्धविवादादयः। क्षत्र मृगयादौ।।

ye ca niṣparuṣairuktagītavādyairupasthitāḥ| ye cānāthāḥ parānnādāḥ kālasteṣu samakriyaḥ|| prasaṅgā yuddhavivādādayaḥ| kṣatra mṛgayādau||

Verse 38

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च। संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम्।। उपस्थिताः सेविताः। कालो मृत्युः। ये चैव पुरुषाः स्त्रीभिर्गीतवाद्यैरुपस्थिता इति झ. पाठः।।

mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca| saṃsāreṣvanubhūtāni kasya te kasya vā vayam|| upasthitāḥ sevitāḥ| kālo mṛtyuḥ| ye caiva puruṣāḥ strībhirgītavādyairupasthitā iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 39

नैवास्य कश्चिद्भविता नायं भवति कस्यचित्। पथि संगतमेवेदं दारबन्धुसुहृज्जनैः।।

naivāsya kaścidbhavitā nāyaṃ bhavati kasyacit| pathi saṃgatamevedaṃ dārabandhusuhṛjjanaiḥ||

Verse 40

क्वासे क्व च गमिष्यामि कोऽन्वहं किमिहास्थितः। कस्मात्किमनुशोचेयमित्येवं स्थापयेन्मनः।। संसारेषु व्यतीतेषु तानि तेषु तदा तदेति ड. थ. पाठः।।

kvāse kva ca gamiṣyāmi ko'nvahaṃ kimihāsthitaḥ| kasmātkimanuśoceyamityevaṃ sthāpayenmanaḥ|| saṃsāreṣu vyatīteṣu tāni teṣu tadā tadeti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 41

अनित्ये प्रियसंवासे संसारे चक्रवद्गतौ। पथि संगतमेवैतद्धाता माता पिता सखा।।

anitye priyasaṃvāse saṃsāre cakravadgatau| pathi saṃgatamevaitaddhātā mātā pitā sakhā||

Verse 42

न दृष्टपूर्वं प्रत्यक्षं परलोकं विदुर्बुधाः। आगमांस्त्वनतिक्रम्य श्रद्धातव्यं बुभूषता।।

na dṛṣṭapūrvaṃ pratyakṣaṃ paralokaṃ vidurbudhāḥ| āgamāṃstvanatikramya śraddhātavyaṃ bubhūṣatā||

Verse 43

कुर्वीत पितृदैवत्यं धर्म्याणि च समाचरेत्। यजेच्च विद्वान्विधिवत्रिवर्गं चाप्युपाचरेत्।।

kurvīta pitṛdaivatyaṃ dharmyāṇi ca samācaret| yajecca vidvānvidhivatrivargaṃ cāpyupācaret||

Verse 44

सन्निमज्जेज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे। जरामृत्युमहाग्राहे न कश्चिदवबुध्यते।।

sannimajjejjagadidaṃ gambhīre kālasāgare| jarāmṛtyumahāgrāhe na kaścidavabudhyate||

Verse 45

आयुर्वेदमधीयानाः केवलं सपरिग्रहाः। दृश्यन्ते बहवो वैद्या व्याधिभिः समबिप्लुताः।।

āyurvedamadhīyānāḥ kevalaṃ saparigrahāḥ| dṛśyante bahavo vaidyā vyādhibhiḥ samabiplutāḥ||

Verse 46

ते पिबन्तः कषायांश्च सर्पीषि विविधानि च। न मृत्युमतिवर्तन्ते वेलामिव महोदधिः।।

te pibantaḥ kaṣāyāṃśca sarpīṣi vividhāni ca| na mṛtyumativartante velāmiva mahodadhiḥ||

Verse 47

रसायनविदश्चैव सुप्रयुक्तरसायनाः। दृश्यन्ते जरया भग्ना नागा नागैरिवोत्तमैः।। स्थापयेद्विचारे इति शेषः।।

rasāyanavidaścaiva suprayuktarasāyanāḥ| dṛśyante jarayā bhagnā nāgā nāgairivottamaiḥ|| sthāpayedvicāre iti śeṣaḥ||

Verse 48

तथैव तपसोपेताः स्वाध्यायाध्ययने रताः। दातारो यज्ञशीलाश्च न तरन्ति जरान्तकौ।।

tathaiva tapasopetāḥ svādhyāyādhyayane ratāḥ| dātāro yajñaśīlāśca na taranti jarāntakau||

Verse 49

न ह्यहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः समाः। जातानां सर्वभूतानां न पुनर्वै समागमः।।

na hyahāni nivartante na māsā na punaḥ samāḥ| jātānāṃ sarvabhūtānāṃ na punarvai samāgamaḥ||

Verse 50

सोऽयं विपुलमध्वानं कालेन ध्रुवमध्रुवः। स्रोतसैव समभ्येति सर्वभूतनिषेवितम्।।

so'yaṃ vipulamadhvānaṃ kālena dhruvamadhruvaḥ| srotasaiva samabhyeti sarvabhūtaniṣevitam||

Verse 51

देहो वा जीविताद्व्येति देही वाऽप्येति देहतः। पथि संगतमेवेदं दारैरन्यैश्च बन्धुभिः।।

deho vā jīvitādvyeti dehī vā'pyeti dehataḥ| pathi saṃgatamevedaṃ dārairanyaiśca bandhubhiḥ||

Verse 52

नायमत्यन्तसंवासो लभ्यते जातु केनचित्। अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्येन केनचित्।। नागा गजाः। उत्तमैर्वलिष्ठैः।।

nāyamatyantasaṃvāso labhyate jātu kenacit| api svena śarīreṇa kimutānyena kenacit|| nāgā gajāḥ| uttamairvaliṣṭhaiḥ||

Verse 53

क्वनु तेऽद्य पिता राजन्क्वनु तेऽद्य पितामहाः। न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽनघ।।

kvanu te'dya pitā rājankvanu te'dya pitāmahāḥ| na tvaṃ paśyasi tānadya na tvāṃ paśyanti te'nagha||

Verse 54

न चैव पुरुषो द्रष्टा स्वर्गस्य नरकस्य च। आगमस्तु सतां चक्षुर्नृपते तमिहाचर।।

na caiva puruṣo draṣṭā svargasya narakasya ca| āgamastu satāṃ cakṣurnṛpate tamihācara||

Verse 55

चरितब्रह्मचर्यो हि प्रजायेत यजेत च। पितृदेवमनुष्याणामानृण्यादनसूयकः।। संवासः सहावस्थानम्।।

caritabrahmacaryo hi prajāyeta yajeta ca| pitṛdevamanuṣyāṇāmānṛṇyādanasūyakaḥ|| saṃvāsaḥ sahāvasthānam||

Verse 56

स यज्ञशीलः प्रजने निविष्टः प्राग्ब्रह्मचारी प्रविभक्तभैक्षः। आराधयेत्स्वर्गमिमं च लोकं परं च मुक्त्वा हृदयव्यलीकम्।। प्रजायेत पुत्रादीनुत्पादयेत्। आनृण्याद्धेतोः।।

sa yajñaśīlaḥ prajane niviṣṭaḥ prāgbrahmacārī pravibhaktabhaikṣaḥ| ārādhayetsvargamimaṃ ca lokaṃ paraṃ ca muktvā hṛdayavyalīkam|| prajāyeta putrādīnutpādayet| ānṛṇyāddhetoḥ||

Verse 57

सम्यक्स्वधर्मं चरतो नृपस्य द्रव्याणि चाभ्याहरतो यथावत्। प्रवृद्धचक्रस्य यशोऽभिवर्धते सर्वेषु लोकेषु चराचरेषु।।

samyaksvadharmaṃ carato nṛpasya dravyāṇi cābhyāharato yathāvat| pravṛddhacakrasya yaśo'bhivardhate sarveṣu lokeṣu carācareṣu||

Verse 58

इत्येवमाकर्ण्य विदेहराजो वाक्यं समग्रं परिपूर्णहेतु। अश्मानमामन्त्र्य विशुद्धबुद्धि र्ययौ गृहं स्वं प्रति शान्तशोकः।।

ityevamākarṇya videharājo vākyaṃ samagraṃ paripūrṇahetu| aśmānamāmantrya viśuddhabuddhi ryayau gṛhaṃ svaṃ prati śāntaśokaḥ||

Verse 59

तथा त्वमप्यद्य विमुच्य शोक मुत्तिष्ठ शक्रोपम हर्षमेहि। क्षात्रेण धर्मेण मही जिता ते तां भुङ्क्ष्व कुन्तीसुत मावमंस्थाः।।

tathā tvamapyadya vimucya śoka muttiṣṭha śakropama harṣamehi| kṣātreṇa dharmeṇa mahī jitā te tāṃ bhuṅkṣva kuntīsuta māvamaṃsthāḥ||