Adhyaya 278

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति हिंसाहेतुतया यज्ञस्याप्यप्राशस्त्यप्रतिपादकनारदवचनानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। बहूनां यज्ञतपसामेकार्थानां पितामह। धर्मार्थं न सुखार्थार्थं कथं यज्ञः समाहितः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati hiṃsāhetutayā yajñasyāpyaprāśastyapratipādakanāradavacanānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| bahūnāṃ yajñatapasāmekārthānāṃ pitāmaha| dharmārthaṃ na sukhārthārthaṃ kathaṃ yajñaḥ samāhitaḥ||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्र ते वर्तयिष्यामि नारदेनानुकीर्तितम्। उञ्छवृत्तेः पुरावृत्तं यज्ञार्थे ब्राह्मणस्य च।।

bhīṣma uvāca| atra te vartayiṣyāmi nāradenānukīrtitam| uñchavṛtteḥ purāvṛttaṃ yajñārthe brāhmaṇasya ca||

Verse 3

नारद उवाच। राष्ट्रे धर्मोत्तरे श्रेष्ठे विदर्भेष्वभवद्द्विजः। उञ्छवृत्तिर्ऋषिः कश्चिद्यज्ञं यष्टुं समादधे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 278।।

nārada uvāca| rāṣṭre dharmottare śreṣṭhe vidarbheṣvabhavaddvijaḥ| uñchavṛttirṛṣiḥ kaścidyajñaṃ yaṣṭuṃ samādadhe|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi aṣṭasaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 278||

Verse 4

श्यामाकमशनं तत्र सूर्यपर्णी सुवर्चला। तिक्तं च विरसं शाकं तपसा स्वादुतां गतम्।। कश्चित्स च यज्ञं समादध इति ट. थ. पाठः।।

śyāmākamaśanaṃ tatra sūryaparṇī suvarcalā| tiktaṃ ca virasaṃ śākaṃ tapasā svādutāṃ gatam|| kaścitsa ca yajñaṃ samādadha iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 5

उपगम्य वने पृथ्वीं सर्वभूताविहिंसया। अपि मूलफलैरिष्टो यज्ञः स्वर्ग्यः परंतप।।

upagamya vane pṛthvīṃ sarvabhūtāvihiṃsayā| api mūlaphalairiṣṭo yajñaḥ svargyaḥ paraṃtapa||

Verse 6

तस्य भार्या व्रतकृशा शुचिः पुष्करमालिनी। यज्ञपत्नी समानीता सत्येनानुविधीयते।। श्यामाकमशनमदनीय। सूर्यपर्णी सुवर्चलेति शाकविशेषौ। त्रयमेतद्वन्यं यज्ञियद्रव्यम्। सूर्यपत्री सुवर्चलेति ट. थ. ध. पाठः।।

tasya bhāryā vratakṛśā śuciḥ puṣkaramālinī| yajñapatnī samānītā satyenānuvidhīyate|| śyāmākamaśanamadanīya| sūryaparṇī suvarcaleti śākaviśeṣau| trayametadvanyaṃ yajñiyadravyam| sūryapatrī suvarcaleti ṭa. tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 7

सा तु शापपरित्रस्ता तत्स्वभावानुर्तिनी। मायूरजीर्णपर्णानां वस्त्रं तस्याश्च वर्णितम्।। पुष्करमालिनी नामतः। सत्ये सत्यसंज्ञे भर्तरि नानुविधीयते हिंसा यज्ञमश्रेयस्त्वेन मन्यमाना अनुविधानमानुकूल्यं न करोति।।

sā tu śāpaparitrastā tatsvabhāvānurtinī| māyūrajīrṇaparṇānāṃ vastraṃ tasyāśca varṇitam|| puṣkaramālinī nāmataḥ| satye satyasaṃjñe bhartari nānuvidhīyate hiṃsā yajñamaśreyastvena manyamānā anuvidhānamānukūlyaṃ na karoti||

Verse 8

अकामया कृतस्तत्र यज्ञो होत्रनुमार्गतः। शुकस्य पुनराजातिरवध्यानादधर्मवत्।। तथापि शापाद्भीता सती भर्तुः स्वभावमनुरुध्यास्ते इत्यर्थः। मयूरपञ्छैः सन्निवेशविशेषेण गुम्फितैस्तस्या वस्त्रं वर्णितं विस्तारितम्।।

akāmayā kṛtastatra yajño hotranumārgataḥ| śukasya punarājātiravadhyānādadharmavat|| tathāpi śāpādbhītā satī bhartuḥ svabhāvamanurudhyāste ityarthaḥ| mayūrapañchaiḥ sanniveśaviśeṣeṇa gumphitaistasyā vastraṃ varṇitaṃ vistāritam||

Verse 9

तस्मिन्वने समीपस्थो मृगोऽभूत्सहचारिकः। वचोभिरब्रवीत्सत्यं त्वयेदं दुष्कृतं कृतम्।। शुक्रस्य पुनराज्ञाभिः पर्णादो नाम धर्मविदिति झ. पाठः।।

tasminvane samīpastho mṛgo'bhūtsahacārikaḥ| vacobhirabravītsatyaṃ tvayedaṃ duṣkṛtaṃ kṛtam|| śukrasya punarājñābhiḥ parṇādo nāma dharmaviditi jha. pāṭhaḥ||

Verse 10

यदि मन्त्राङ्गहीनोऽयं यज्ञो भवति वैकृतः। मा भोःप्रक्षिप होत्रे त्वं गच्छ स्वर्गमतन्द्रितः।। सहचारिको यजमानस्य सत्यसंज्ञस्य प्रतिवेशी स मृगोऽभून्मृगो भूत्वा च सत्यं मुनिमव्रवीत्। दुष्कृतमिति। सतिसामर्थ्ये मन्त्राङ्गहीनं यज्ञं कुर्वतां दुष्कृतं भवतीत्यर्थः।।

yadi mantrāṅgahīno'yaṃ yajño bhavati vaikṛtaḥ| mā bhoḥprakṣipa hotre tvaṃ gaccha svargamatandritaḥ|| sahacāriko yajamānasya satyasaṃjñasya prativeśī sa mṛgo'bhūnmṛgo bhūtvā ca satyaṃ munimavravīt| duṣkṛtamiti| satisāmarthye mantrāṅgahīnaṃ yajñaṃ kurvatāṃ duṣkṛtaṃ bhavatītyarthaḥ||

Verse 11

ततस्तु यज्ञे सावित्री साक्षात्तं संन्यमन्त्रयत्। निमन्त्रयन्ती प्रत्युक्ता न हन्यां सहवासिनम्।। ननु दरिद्रेण मयानुकल्पेनैव श्यामाकचरुणा पशुकार्यं क्रियत इत्याशङ्क्याह यदीति। होत्रे हूयतेऽस्मिन्निति व्युत्पत्त्या अग्नौ। मां पर्णादं मृगभूतम्।।

tatastu yajñe sāvitrī sākṣāttaṃ saṃnyamantrayat| nimantrayantī pratyuktā na hanyāṃ sahavāsinam|| nanu daridreṇa mayānukalpenaiva śyāmākacaruṇā paśukāryaṃ kriyata ityāśaṅkyāha yadīti| hotre hūyate'sminniti vyutpattyā agnau| māṃ parṇādaṃ mṛgabhūtam||

Verse 12

एवमुक्त्वा निवृत्ता सा प्रवृत्ता यज्ञपावकात्। किंनु दुश्चरितं यज्ञे दिदृक्षुः सा रसातलम्।। सावित्री सवितृमण्डलाधिष्ठात्री देवता प्रत्यक्षमेत्य संन्यमन्त्रयत् मदर्तेऽयं पशुरग्नौ होतव्य इत्युक्तवती। प्रत्युक्ता प्रत्याख्याता। तत्र हेतुः न हन्यामिति।।

evamuktvā nivṛttā sā pravṛttā yajñapāvakāt| kiṃnu duścaritaṃ yajñe didṛkṣuḥ sā rasātalam|| sāvitrī savitṛmaṇḍalādhiṣṭhātrī devatā pratyakṣametya saṃnyamantrayat madarte'yaṃ paśuragnau hotavya ityuktavatī| pratyuktā pratyākhyātā| tatra hetuḥ na hanyāmiti||

Verse 13

स तु बद्धाञ्जलिं सत्यमयाचद्धरिणः पुनः। सत्येन स परिष्वज्य संदिष्टो गम्यतामिति।। रसातलं दिदृक्षुः प्रवृत्ता तिरोभूदित्यर्थः।।

sa tu baddhāñjaliṃ satyamayācaddhariṇaḥ punaḥ| satyena sa pariṣvajya saṃdiṣṭo gamyatāmiti|| rasātalaṃ didṛkṣuḥ pravṛttā tirobhūdityarthaḥ||

Verse 14

ततः स हरिणो गत्वा पदान्यष्टौ न्यवर्तत। साधु हिंसय मां सत्य हतो यास्यामि सद्गदितम्।।

tataḥ sa hariṇo gatvā padānyaṣṭau nyavartata| sādhu hiṃsaya māṃ satya hato yāsyāmi sadgaditam||

Verse 15

पश्य ह्यप्सरसो दिव्या मया दत्तेन चक्षुषा। विमानानि विचित्राणि गन्धर्वाणां महात्मनाम्।।

paśya hyapsaraso divyā mayā dattena cakṣuṣā| vimānāni vicitrāṇi gandharvāṇāṃ mahātmanām||

Verse 16

ततः स सुचिरं दृष्ट्वा स्पृहालग्नेन चक्षुषा। मृगमालोक्य हिंसायां स्वर्गवासं समर्थयत्।। सत्यं सत्यसंज्ञम्। अयाचत मामग्नौ प्रक्षिपेति प्रार्थितवान्। ततो हिंसायां दोषं पश्यता संदिष्ट आज्ञप्तः।।

tataḥ sa suciraṃ dṛṣṭvā spṛhālagnena cakṣuṣā| mṛgamālokya hiṃsāyāṃ svargavāsaṃ samarthayat|| satyaṃ satyasaṃjñam| ayācata māmagnau prakṣipeti prārthitavān| tato hiṃsāyāṃ doṣaṃ paśyatā saṃdiṣṭa ājñaptaḥ||

Verse 17

स तु धर्मो मृगो भूत्वा बहुवर्षोषितो वने। तस्य निष्कृतिमाधत्त न त्वसौ यज्ञसंविधिः।। हिंसायां कृतायामेव स्वर्गवासं प्राप्नोतीति समर्थयत् समर्थितवानिति संबन्धः।।

sa tu dharmo mṛgo bhūtvā bahuvarṣoṣito vane| tasya niṣkṛtimādhatta na tvasau yajñasaṃvidhiḥ|| hiṃsāyāṃ kṛtāyāmeva svargavāsaṃ prāpnotīti samarthayat samarthitavāniti saṃbandhaḥ||

Verse 18

तस्य तेनानुभावेन मृगहिंसात्मनस्तदा। तपो महत्समुच्छिन्नं तस्माद्धिंसा न यज्ञिया।। केनचिन्निमित्तेन मृगतां प्राप्तो धर्मस्तस्य निमित्तस्य निष्कृतिं प्रतीकारमाधत्त स्वात्मानं मोचितवान्नत्वसौ यज्ञस्य समीचीनो विधिहिसामयत्वात्।।।

tasya tenānubhāvena mṛgahiṃsātmanastadā| tapo mahatsamucchinnaṃ tasmāddhiṃsā na yajñiyā|| kenacinnimittena mṛgatāṃ prāpto dharmastasya nimittasya niṣkṛtiṃ pratīkāramādhatta svātmānaṃ mocitavānnatvasau yajñasya samīcīno vidhihisāmayatvāt|||

Verse 19

ततस्तं भगवान्धर्मो यज्ञं याजयत स्वयम्। समाधानं च भार्याया लेभे स तपसा परम्।। अनुभावेन पशुं हत्वा स्वर्गं प्राप्स्यामीत्यभिप्रायेण। यज्ञिया यज्ञाय हिता।।

tatastaṃ bhagavāndharmo yajñaṃ yājayata svayam| samādhānaṃ ca bhāryāyā lebhe sa tapasā param|| anubhāvena paśuṃ hatvā svargaṃ prāpsyāmītyabhiprāyeṇa| yajñiyā yajñāya hitā||

Verse 20

अहिंसा परो धर्मो हिंसाधर्मस्तथा हितः। सत्यं तेऽहं प्रवक्ष्यामि नो धर्मः सत्यवादिनाम्।। याजयत अडभाव आर्षः। याजितवान्। भार्यायाः पुष्करमालिन्याः हिंसामययज्ञमनिच्छन्त्याः।।

ahiṃsā paro dharmo hiṃsādharmastathā hitaḥ| satyaṃ te'haṃ pravakṣyāmi no dharmaḥ satyavādinām|| yājayata aḍabhāva ārṣaḥ| yājitavān| bhāryāyāḥ puṣkaramālinyāḥ hiṃsāmayayajñamanicchantyāḥ||