Adhyaya 277

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति धर्मार्थकामेषु धर्मस्यैव ज्यायस्त्वप्रतिपादककुण्डधारचरित्रप्रतिपादनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। धर्ममर्थं च कामं च वेदाः शंसन्ति भारत। कस्य लाभो विशिष्टोऽत्र तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati dharmārthakāmeṣu dharmasyaiva jyāyastvapratipādakakuṇḍadhāracaritrapratipādanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca vedāḥ śaṃsanti bhārata| kasya lābho viśiṣṭo'tra tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम्। कुण्डधारेण यत्प्रीत्या भक्तायोपकृतं पुरा।।

bhīṣma uvāca| atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam| kuṇḍadhāreṇa yatprītyā bhaktāyopakṛtaṃ purā||

Verse 3

अधनो ब्राह्मणः कश्चित्कामाद्धनमवैक्षत। यज्ञार्थं सततोऽर्थार्थी तपोऽतप्यत दारुणम्।।

adhano brāhmaṇaḥ kaścitkāmāddhanamavaikṣata| yajñārthaṃ satato'rthārthī tapo'tapyata dāruṇam||

Verse 4

स निश्चयमथो कृत्वा पूजयामास देवताः। भक्त्या न चैवाध्यगच्छद्धनं संपूज्य देवताः।।

sa niścayamatho kṛtvā pūjayāmāsa devatāḥ| bhaktyā na caivādhyagacchaddhanaṃ saṃpūjya devatāḥ||

Verse 5

ततश्चिन्तामनुप्राप्तः कतमद्दैवतं तु तत्। यन्मे द्रुतं प्रसीदेत मानुषैरजडीकृतम्।।

tataścintāmanuprāptaḥ katamaddaivataṃ tu tat| yanme drutaṃ prasīdeta mānuṣairajaḍīkṛtam||

Verse 6

सोऽथ सौम्येन मनसा देवानुचरमन्तिके। प्रत्यपश्यज्जलधरं कुण्डधारमवस्थितम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्तसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 277।।

so'tha saumyena manasā devānucaramantike| pratyapaśyajjaladharaṃ kuṇḍadhāramavasthitam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi saptasaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 277||

Verse 7

दृष्ट्वैव तं महाबाहुं तस्य भक्तिरजायत। अयं मे धास्यति श्रेयो वपुरेतद्धि तादृशम्।। जलधरं मेघम्। कुण्डधारं नामतः।।

dṛṣṭvaiva taṃ mahābāhuṃ tasya bhaktirajāyata| ayaṃ me dhāsyati śreyo vapuretaddhi tādṛśam|| jaladharaṃ megham| kuṇḍadhāraṃ nāmataḥ||

Verse 8

संनिकृष्टश्च देवस्य न चान्यैर्मानुषैर्वृतः। एष मे दास्यति धनं प्रभूतं शीघ्रमेव च।।

saṃnikṛṣṭaśca devasya na cānyairmānuṣairvṛtaḥ| eṣa me dāsyati dhanaṃ prabhūtaṃ śīghrameva ca||

Verse 9

ततो धूपैश्च गन्धैश्च माल्यैरुच्चावचैरपि। बलिभिर्विविधाभिश्च पूजयामास तं द्विजः।।

tato dhūpaiśca gandhaiśca mālyairuccāvacairapi| balibhirvividhābhiśca pūjayāmāsa taṃ dvijaḥ||

Verse 10

ततस्त्वल्पेन कालेन तुष्टो जलधरस्तदा। तस्योपकारनियतामिमां वाचमुवाच ह।। धास्यति विघास्यति। तस्य बुद्धिरजायतेति ट. थ. पाठः। दास्यति श्रेय इति ट. थ. ध. पाठः।।

tatastvalpena kālena tuṣṭo jaladharastadā| tasyopakāraniyatāmimāṃ vācamuvāca ha|| dhāsyati vighāsyati| tasya buddhirajāyateti ṭa. tha. pāṭhaḥ| dāsyati śreya iti ṭa. tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 11

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा। निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः।।

brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā| niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ||

Verse 12

आशायास्तनयोऽधर्मः क्रोधोऽसूयासुतः स्मृतः। लोभः पुत्रो निकृत्यास्तु कृतघ्नो नार्हति प्रजां।।

āśāyāstanayo'dharmaḥ krodho'sūyāsutaḥ smṛtaḥ| lobhaḥ putro nikṛtyāstu kṛtaghno nārhati prajāṃ||

Verse 13

ततः स ब्राह्मणः स्वप्ने कुण्डधारस्य तेजसा। अपश्यत्सर्वभूतानि कुशेषु शयितस्तदा।।

tataḥ sa brāhmaṇaḥ svapne kuṇḍadhārasya tejasā| apaśyatsarvabhūtāni kuśeṣu śayitastadā||

Verse 14

शमेन तपसा चैव भक्त्या च निरुपस्कृतः। शुद्धात्मा ब्राह्मणो रात्रौ निदर्शनमपश्यत।। इमां गाधामगायतेति ध. पाठः।।

śamena tapasā caiva bhaktyā ca nirupaskṛtaḥ| śuddhātmā brāhmaṇo rātrau nidarśanamapaśyata|| imāṃ gādhāmagāyateti dha. pāṭhaḥ||

Verse 15

मणिभद्रं स तत्रस्थं देवतानां महाद्युतिम्। अपश्यत महात्मानं व्यादिशन्तं युधिष्ठिर।। निरुपस्कृतो भोगवर्जितः।।

maṇibhadraṃ sa tatrasthaṃ devatānāṃ mahādyutim| apaśyata mahātmānaṃ vyādiśantaṃ yudhiṣṭhira|| nirupaskṛto bhogavarjitaḥ||

Verse 16

तत्र देवाः प्रयच्छन्ति राज्यानि च धनानि च। शुभैः कर्मभिरारब्धाः प्रच्छिदन्त्यशुभेषु च।। व्यादिशन्तं देवाज्ञया याचकेभ्यः फलानि समर्पयन्तम्।।

tatra devāḥ prayacchanti rājyāni ca dhanāni ca| śubhaiḥ karmabhirārabdhāḥ pracchidantyaśubheṣu ca|| vyādiśantaṃ devājñayā yācakebhyaḥ phalāni samarpayantam||

Verse 17

पश्यतामथ यक्षाणं कुण्डधारो महाद्युतिः। निष्पत्य पतितो भूमौ देवानां भरतर्षभ।। अशुभेषु कर्मसूपस्थितेषु प्राग्दत्तमपि राज्यादिकं प्रच्छिन्दन्ति हरन्ति।।

paśyatāmatha yakṣāṇaṃ kuṇḍadhāro mahādyutiḥ| niṣpatya patito bhūmau devānāṃ bharatarṣabha|| aśubheṣu karmasūpasthiteṣu prāgdattamapi rājyādikaṃ pracchindanti haranti||

Verse 18

ततस्तु देववचनान्मणिभद्रो महामनाः। उवाच पतितं भूमौ कुण्डधार किमिच्छसि।। भूमौ पतितो ब्राह्मणहितार्थी। अग्रतः पतितो भूमाविति ध. पाठः।।

tatastu devavacanānmaṇibhadro mahāmanāḥ| uvāca patitaṃ bhūmau kuṇḍadhāra kimicchasi|| bhūmau patito brāhmaṇahitārthī| agrataḥ patito bhūmāviti dha. pāṭhaḥ||

Verse 19

कुण्डधार उवाच। यदि प्रसन्ना देवा मे भक्तोऽयं ब्राह्मणो मम। अस्यानुग्रहमिच्छामि कृतं किंचित्सुखोदयम्।।

kuṇḍadhāra uvāca| yadi prasannā devā me bhakto'yaṃ brāhmaṇo mama| asyānugrahamicchāmi kṛtaṃ kiṃcitsukhodayam||

Verse 20

ततस्तं मणिभद्रस्तु पुनर्वचनमब्रवीत् देवानामेव वचनात्कुण्डधारं माहद्युतिम्।।

tatastaṃ maṇibhadrastu punarvacanamabravīt devānāmeva vacanātkuṇḍadhāraṃ māhadyutim||

Verse 21

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते कृतकृत्यः सुखी भव। धनार्थी यदि विप्रोऽयं धनमस्मै प्रदीयताम्।।

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te kṛtakṛtyaḥ sukhī bhava| dhanārthī yadi vipro'yaṃ dhanamasmai pradīyatām||

Verse 22

यावद्धनं प्रार्थयते ब्राह्मणोऽयं सथा तव। देवानां शासनात्तावदसङ्ख्येयं ददाम्यहम्।।

yāvaddhanaṃ prārthayate brāhmaṇo'yaṃ sathā tava| devānāṃ śāsanāttāvadasaṅkhyeyaṃ dadāmyaham||

Verse 23

विचार्य कुण्डधारस्तु मानुष्यं चलमध्रुवम्। तपसो मतिमाधत्त ब्राह्मणस्य यशस्विनः।।

vicārya kuṇḍadhārastu mānuṣyaṃ calamadhruvam| tapaso matimādhatta brāhmaṇasya yaśasvinaḥ||

Verse 24

कुण्डधार उवाच। नाहं धनानि याचामि ब्राह्मणाय धनप्रद। अन्यमेवाहमिच्छामि भक्तायानुग्रहं कृतम्।।

kuṇḍadhāra uvāca| nāhaṃ dhanāni yācāmi brāhmaṇāya dhanaprada| anyamevāhamicchāmi bhaktāyānugrahaṃ kṛtam||

Verse 25

पृथिवीं रत्नपूर्णां वा महद्वा रत्नसंचयम्। भक्ताय नाहमिच्छमि भवेदेष तु धार्मिकः।।

pṛthivīṃ ratnapūrṇāṃ vā mahadvā ratnasaṃcayam| bhaktāya nāhamicchami bhavedeṣa tu dhārmikaḥ||

Verse 26

धर्मेऽस्य रमतां बुद्धिर्धर्मं चैवोपजीवतु। धर्मप्रधानो भवतु ममैषोऽनुग्रहो मतः।।

dharme'sya ramatāṃ buddhirdharmaṃ caivopajīvatu| dharmapradhāno bhavatu mamaiṣo'nugraho mataḥ||

Verse 27

मणिभद्र उवाच। सदा धर्मफलं राज्यं सुखानि विविधानि च। फलान्येवायमश्नातु कायक्लेशविवर्जितः।।

maṇibhadra uvāca| sadā dharmaphalaṃ rājyaṃ sukhāni vividhāni ca| phalānyevāyamaśnātu kāyakleśavivarjitaḥ||

Verse 28

भीष्म उवाच। ततस्तदेव बहुशः कुण्डधारो महायशाः। अभ्यासमकरोद्धर्मे ततस्तुष्टास्तु देवताः।।

bhīṣma uvāca| tatastadeva bahuśaḥ kuṇḍadhāro mahāyaśāḥ| abhyāsamakaroddharme tatastuṣṭāstu devatāḥ||

Verse 29

मणिभद्र उवाच। प्रीतास्ते देवताः सर्वा द्विजस्यास्य तथैव च। भविष्यत्येष धर्मात्मा धर्मे चाधरस्यते मतिः।।

maṇibhadra uvāca| prītāste devatāḥ sarvā dvijasyāsya tathaiva ca| bhaviṣyatyeṣa dharmātmā dharme cādharasyate matiḥ||

Verse 30

भीष्म उवाच। ततः प्रीतो जलधरः कृतकार्यो युधिष्ठिर। ईप्सितं मनसो लब्ध्वा वरमन्यैः सुदुर्लभम्।।

bhīṣma uvāca| tataḥ prīto jaladharaḥ kṛtakāryo yudhiṣṭhira| īpsitaṃ manaso labdhvā varamanyaiḥ sudurlabham||

Verse 31

ततोऽपश्यत चीराणि सूक्ष्मणि द्विजसत्तमः। पार्श्वतोऽभ्याशतो न्यस्तान्यथ निर्वेदमागतः।।

tato'paśyata cīrāṇi sūkṣmaṇi dvijasattamaḥ| pārśvato'bhyāśato nyastānyatha nirvedamāgataḥ||

Verse 32

ब्राह्मण उवाच। अयं न सुकृतं वेत्ति को न्वन्यो वेत्स्यते कृतम्। गच्छामि वनमेवाहं परं धर्मेण जीवितुम्।।

brāhmaṇa uvāca| ayaṃ na sukṛtaṃ vetti ko nvanyo vetsyate kṛtam| gacchāmi vanamevāhaṃ paraṃ dharmeṇa jīvitum||

Verse 33

भीष्म उवाच। निर्वेदाद्देवतानां च प्रसादात्स द्विजोत्तमः। वनं प्रविश्य सुमहत्तप आरब्धवांस्तदा।।

bhīṣma uvāca| nirvedāddevatānāṃ ca prasādātsa dvijottamaḥ| vanaṃ praviśya sumahattapa ārabdhavāṃstadā||

Verse 34

देवतातिथिशेषेण फलमूलाशनो द्विजः। धर्मे चास्य महाराज दृढा बुद्धिरजायत।।

devatātithiśeṣeṇa phalamūlāśano dvijaḥ| dharme cāsya mahārāja dṛḍhā buddhirajāyata||

Verse 35

त्यक्त्वा मूलफलं सर्वं पर्णाहारोऽभवद्द्विजः। पर्णं त्यक्त्वा जलाहारः पुनरासीद्द्विजस्तदा।।

tyaktvā mūlaphalaṃ sarvaṃ parṇāhāro'bhavaddvijaḥ| parṇaṃ tyaktvā jalāhāraḥ punarāsīddvijastadā||

Verse 36

वायुभक्षस्ततः पश्चाद्बहून्वर्षगणानभूत्। न चास्य क्षीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत्।।

vāyubhakṣastataḥ paścādbahūnvarṣagaṇānabhūt| na cāsya kṣīyate prāṇastadadbhutamivābhavat||

Verse 37

धर्मे च श्रद्दधानस्य तपस्युग्रे च वर्ततः। कालेन महता तस्य दिव्या दृष्टिरजायत।।

dharme ca śraddadhānasya tapasyugre ca vartataḥ| kālena mahatā tasya divyā dṛṣṭirajāyata||

Verse 38

तस्य बुद्धिः प्रादुरासीद्यदि दद्यामहं धनम्। तुष्टः कस्यचिदेवेह मिथ्या वाङ्ग भवेन्मम।।

tasya buddhiḥ prādurāsīdyadi dadyāmahaṃ dhanam| tuṣṭaḥ kasyacideveha mithyā vāṅga bhavenmama||

Verse 39

ततः प्रहृष्टवदनो भूय आरब्धवांस्तपः। भूयश्चाचिन्तयत्सिद्धो यत्परं सोऽभिमन्यते।।

tataḥ prahṛṣṭavadano bhūya ārabdhavāṃstapaḥ| bhūyaścācintayatsiddho yatparaṃ so'bhimanyate||

Verse 40

यदि दद्यामहं राज्यं तुष्टो वै यस्य कस्यचित्। स भवेदचिराद्राजा न मिथ्या वाग्भवेन्मम।।

yadi dadyāmahaṃ rājyaṃ tuṣṭo vai yasya kasyacit| sa bhavedacirādrājā na mithyā vāgbhavenmama||

Verse 41

तस्य साक्षात्कुण्डधारो दर्शयामास भारत। ब्राह्मणस्य तपोयोगात्सौहृदेनाभिचोदितः।।

tasya sākṣātkuṇḍadhāro darśayāmāsa bhārata| brāhmaṇasya tapoyogātsauhṛdenābhicoditaḥ||

Verse 42

समागम्य स तेनाथ पूजां चक्रे यथाविधि। ब्राह्मणः कुण्डधारस्य विस्मितश्चाभवन्नृप।।

samāgamya sa tenātha pūjāṃ cakre yathāvidhi| brāhmaṇaḥ kuṇḍadhārasya vismitaścābhavannṛpa||

Verse 43

ततोऽब्रवीत्कुण्डधारो दिव्यं ते चक्षुरुत्तमम्। पश्य राज्ञां गतिं विप्र लोकांश्चैव तु चक्षुषा।।

tato'bravītkuṇḍadhāro divyaṃ te cakṣuruttamam| paśya rājñāṃ gatiṃ vipra lokāṃścaiva tu cakṣuṣā||

Verse 44

ततो राजसहस्राणि मग्नानि निरये तदा। दूरादपश्यद्विप्रः स दिव्ययुक्तेन चक्षुषा।।

tato rājasahasrāṇi magnāni niraye tadā| dūrādapaśyadvipraḥ sa divyayuktena cakṣuṣā||

Verse 45

कुण्डधार उवाच। मां पूजयित्वा भावेन यदि त्वं दुःखमाप्नुयाः। कृतं मया भवेत्किं ते कश्च तेऽनुग्रहो भवेत्।।

kuṇḍadhāra uvāca| māṃ pūjayitvā bhāvena yadi tvaṃ duḥkhamāpnuyāḥ| kṛtaṃ mayā bhavetkiṃ te kaśca te'nugraho bhavet||

Verse 46

पश्यपश्य च भूयस्त्वं कामानिच्छेत्कथं नरः। स्वर्गद्वारं हि संरुद्धं मानुषेषु विशेषतः।।

paśyapaśya ca bhūyastvaṃ kāmānicchetkathaṃ naraḥ| svargadvāraṃ hi saṃruddhaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ||

Verse 47

भीष्म उवाच। ततोऽपश्यत्स कामं च क्रोधं लोभं भयं मदम्। निद्रां तन्द्रीं तथाऽऽलस्यमावृत्त्य पुरुषान्स्थितान्।।

bhīṣma uvāca| tato'paśyatsa kāmaṃ ca krodhaṃ lobhaṃ bhayaṃ madam| nidrāṃ tandrīṃ tathā''lasyamāvṛttya puruṣānsthitān||

Verse 48

कुण्डधार उवाच। एतैर्लोकाः सुसंरुद्धा देवानां मानुषाद्भयम्। तथैव देववचनाद्विघ्नं कुर्वन्ति सर्वशः।।

kuṇḍadhāra uvāca| etairlokāḥ susaṃruddhā devānāṃ mānuṣādbhayam| tathaiva devavacanādvighnaṃ kurvanti sarvaśaḥ||

Verse 49

न देवैरननुज्ञातः कश्चिद्भवति धार्मिकः। एष शक्तोस्मि तपसा दातुं राज्यं धनानि च।।

na devairananujñātaḥ kaścidbhavati dhārmikaḥ| eṣa śaktosmi tapasā dātuṃ rājyaṃ dhanāni ca||

Verse 50

भीष्म उवाच। ततः पपात शिरसा ब्राह्मणस्तोयधारिणे। उवाच चैनं धर्मात्मा महान्मेऽनुग्रहः कृतः।।

bhīṣma uvāca| tataḥ papāta śirasā brāhmaṇastoyadhāriṇe| uvāca cainaṃ dharmātmā mahānme'nugrahaḥ kṛtaḥ||

Verse 51

कामलोभानुबन्धेन पुरा ते यदसूयितम्। मया स्नेहमविज्ञाय तत्र मे क्षन्तुमर्हसि।।

kāmalobhānubandhena purā te yadasūyitam| mayā snehamavijñāya tatra me kṣantumarhasi||

Verse 52

क्षान्तमेव मयेत्युक्त्वा कुण्डधारो द्विजर्षभम्। संपरिष्वज्य बाहुभ्यां तत्रैवान्तरधीयत।।

kṣāntameva mayetyuktvā kuṇḍadhāro dvijarṣabham| saṃpariṣvajya bāhubhyāṃ tatraivāntaradhīyata||

Verse 53

ततः सर्वांस्तदा लोकान्ब्राह्मणोऽनुचचार ह। कुण्डधारप्रसादेन तपसा सिद्धिमागतः।।

tataḥ sarvāṃstadā lokānbrāhmaṇo'nucacāra ha| kuṇḍadhāraprasādena tapasā siddhimāgataḥ||

Verse 54

विहायसा च गमनं तथा संकल्पितार्थता। धर्माच्छक्त्या तथा योगाद्या चैव परमा गतिः।।

vihāyasā ca gamanaṃ tathā saṃkalpitārthatā| dharmācchaktyā tathā yogādyā caiva paramā gatiḥ||

Verse 55

देवता ब्राह्मणाः सन्तो यक्षा मानुषचारणाः। धार्मिकान्पूजयन्तीह न धनाढ्यान्न कामिनः।।

devatā brāhmaṇāḥ santo yakṣā mānuṣacāraṇāḥ| dhārmikānpūjayantīha na dhanāḍhyānna kāminaḥ||

Verse 56

सुप्रसन्ना हि ते देवा यत्ते धर्मे रता मतिः। धने सुखकला काचिद्धर्मे तु परमं सुखम्।।

suprasannā hi te devā yatte dharme ratā matiḥ| dhane sukhakalā kāciddharme tu paramaṃ sukham||