Adhyaya 276

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति गोकपिलसंवादानुवादः।। 1।। कपिल उवाच। वेदाः प्रमाणं लोकानां न वेदाः पृष्ठतः कृताः। द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati gokapilasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| kapila uvāca| vedāḥ pramāṇaṃ lokānāṃ na vedāḥ pṛṣṭhataḥ kṛtāḥ| dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat||

Verse 2

शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति। शरीरमेतत्कुरुते यद्वेदे कुरुते तनुम्।।

śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati| śarīrametatkurute yadvede kurute tanum||

Verse 3

कृतशुद्धशरीरो हि पात्रं भवति ब्राह्मणः। आनन्त्यमनुचिन्त्येदं कर्मणां तद्ब्रबीमि ते।।

kṛtaśuddhaśarīro hi pātraṃ bhavati brāhmaṇaḥ| ānantyamanucintyedaṃ karmaṇāṃ tadbrabīmi te||

Verse 4

निरागममनैतिह्यमत्यक्षं लोकसाक्षिकम्। धर्म इत्येव ये यज्ञान्वितन्वन्ति निराशिषः।।

nirāgamamanaitihyamatyakṣaṃ lokasākṣikam| dharma ityeva ye yajñānvitanvanti nirāśiṣaḥ||

Verse 5

उत्पन्नत्यागिनो लुब्धाः कृपासूयाविवर्जिताः। धनिनामेष वै पन्थास्तीर्थेषु प्रतिपादनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षट्‌सप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 276।।

utpannatyāgino lubdhāḥ kṛpāsūyāvivarjitāḥ| dhanināmeṣa vai panthāstīrtheṣu pratipādanam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣaṭ‌saptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 276||

Verse 6

अनाश्रिताः पापकृत्याः कदाचित्कर्मयोगिनः। मनः संकल्पसंसिद्धा विशुद्धज्ञाननिश्चयाः।।

anāśritāḥ pāpakṛtyāḥ kadācitkarmayoginaḥ| manaḥ saṃkalpasaṃsiddhā viśuddhajñānaniścayāḥ||

Verse 7

अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः। ज्ञाननिष्ठास्त्रिशुक्लाश्च सर्वभूतहिते रताः।।

akrudhyanto'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ| jñānaniṣṭhāstriśuklāśca sarvabhūtahite ratāḥ||

Verse 8

आसन्गृहस्था भूयिष्ठा अपक्रान्ताः स्वकर्मसु। राजानश्च तथा युक्ता ब्राह्मणाश्च यथाविधि।।

āsangṛhasthā bhūyiṣṭhā apakrāntāḥ svakarmasu| rājānaśca tathā yuktā brāhmaṇāśca yathāvidhi||

Verse 9

समा ह्यार्जवसंपन्नाः संतुष्टा ज्ञाननिश्चयाः। प्रत्यक्षधर्माः शुचयः श्रद्दधानाः परावरे।।

samā hyārjavasaṃpannāḥ saṃtuṣṭā jñānaniścayāḥ| pratyakṣadharmāḥ śucayaḥ śraddadhānāḥ parāvare||

Verse 10

पुरस्ताद्भावितात्मानो यथावच्चरितव्रताः। चरन्ति धर्मं कृच्छ्रेऽपि दुर्गे चैवापि संहताः।।

purastādbhāvitātmāno yathāvaccaritavratāḥ| caranti dharmaṃ kṛcchre'pi durge caivāpi saṃhatāḥ||

Verse 11

संहत्य धर्मं चरतां पुराऽऽसीत्सुखमेव तत्। तेषां नासीद्विधातव्यं प्रायश्चित्तं कथंचन।।

saṃhatya dharmaṃ caratāṃ purā''sītsukhameva tat| teṣāṃ nāsīdvidhātavyaṃ prāyaścittaṃ kathaṃcana||

Verse 12

सत्यं हि धर्ममास्थाय दुराधर्षतमा मताः। न मात्रामनुरुध्यन्ते न धर्मच्छलमन्ततः।।

satyaṃ hi dharmamāsthāya durādharṣatamā matāḥ| na mātrāmanurudhyante na dharmacchalamantataḥ||

Verse 13

य एव प्रथमः कल्पस्तमेवात्र चरन्महान्।।

ya eva prathamaḥ kalpastamevātra caranmahān||

Verse 14

अस्यां स्थितौ स्थितानां हि प्रायश्चित्तं न विद्यते। यदा तु दुर्बलात्मानः प्रायश्चित्तं तदा भवेत्।। धनानामेष वै पन्था इति झ.ट. थ. पाठः।।

asyāṃ sthitau sthitānāṃ hi prāyaścittaṃ na vidyate| yadā tu durbalātmānaḥ prāyaścittaṃ tadā bhavet|| dhanānāmeṣa vai panthā iti jha.ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 15

एत एवंविधाः प्राहुः पुराणा यज्ञवाहनाः। त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो यशस्विनः।।

eta evaṃvidhāḥ prāhuḥ purāṇā yajñavāhanāḥ| traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto yaśasvinaḥ||

Verse 16

यजन्तोऽहरहर्यज्ञैर्निराशीर्बन्धना बुधाः। तेषा यज्ञाश्च वेदाश्च कर्माणि च यथागमम्।।

yajanto'haraharyajñairnirāśīrbandhanā budhāḥ| teṣā yajñāśca vedāśca karmāṇi ca yathāgamam||

Verse 17

आगमाश्च यथाकामं संकल्पाश्च यथाव्रतम्। अपेतकामक्रोधानां दुश्चराचारकर्मणाम्।।

āgamāśca yathākāmaṃ saṃkalpāśca yathāvratam| apetakāmakrodhānāṃ duścarācārakarmaṇām||

Verse 18

स्वकर्मभिः शंसितानां प्रकृत्या शंसितात्मनाम्। ऋजूनां शमनित्यानां स्वेषु कर्मसु वर्तताम्।।

svakarmabhiḥ śaṃsitānāṃ prakṛtyā śaṃsitātmanām| ṛjūnāṃ śamanityānāṃ sveṣu karmasu vartatām||

Verse 19

सर्वमानन्त्यमेवासीदिति नः शाश्वताश्चुतिः। तेषामदीनसत्वानां दुश्चराचारकर्मणाम्।।

sarvamānantyamevāsīditi naḥ śāśvatāścutiḥ| teṣāmadīnasatvānāṃ duścarācārakarmaṇām||

Verse 20

स्वकर्मभिः संसितानां तपो घोरत्वमागतम्। सं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्।।

svakarmabhiḥ saṃsitānāṃ tapo ghoratvamāgatam| saṃ sadācāramāścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam||

Verse 21

अशक्नुवद्भिश्चरितुं किंचिद्धर्मेषु सूचितम्। निरापद्धर्म आचारो ह्यप्रमादोऽपराभवः।।

aśaknuvadbhiścarituṃ kiṃciddharmeṣu sūcitam| nirāpaddharma ācāro hyapramādo'parābhavaḥ||

Verse 22

सर्ववर्णेषु यत्तेषु नासीत्कश्चिद्व्यतिक्रमः। धर्ममेकं चतुष्पादमाश्रितास्ते नरा विभो।।

sarvavarṇeṣu yatteṣu nāsītkaścidvyatikramaḥ| dharmamekaṃ catuṣpādamāśritāste narā vibho||

Verse 23

तं सन्तो विधिवत्प्राप्य गच्छन्ति परमां गतिम्। गृहेभ्य एव निष्क्रम्य वनमन्ये समाश्रिताः।।

taṃ santo vidhivatprāpya gacchanti paramāṃ gatim| gṛhebhya eva niṣkramya vanamanye samāśritāḥ||

Verse 24

गृहमेवाभिसंश्रित्य ततोऽन्ये ब्रह्मचारिणः। व्यस्तमेकं चतुर्धा तु ब्राह्मणा आश्रमं विदुः।।

gṛhamevābhisaṃśritya tato'nye brahmacāriṇaḥ| vyastamekaṃ caturdhā tu brāhmaṇā āśramaṃ viduḥ||

Verse 25

सर्वे सर्वत्र तिष्ठन्तो गच्छन्ति परमां गतिम्। एव एवंविधाः प्राहुः पुराणा ब्रह्मचारिणः।।

sarve sarvatra tiṣṭhanto gacchanti paramāṃ gatim| eva evaṃvidhāḥ prāhuḥ purāṇā brahmacāriṇaḥ||

Verse 26

त एते दिवि दृश्यन्ते ज्योतिर्भूता द्विजातयः। नक्षत्राणीव धिष्ण्येषु बहवस्तारकागणाः। आनन्त्यमुपसंप्राप्ताः संतोषादिति वैदिकम्।।

ta ete divi dṛśyante jyotirbhūtā dvijātayaḥ| nakṣatrāṇīva dhiṣṇyeṣu bahavastārakāgaṇāḥ| ānantyamupasaṃprāptāḥ saṃtoṣāditi vaidikam||

Verse 27

यद्यागच्छन्ति संसारं पुनर्योनिषु तादृशाः। न लिप्यन्ते पारकृत्यैः कदाचित्कर्मयोनितः।।

yadyāgacchanti saṃsāraṃ punaryoniṣu tādṛśāḥ| na lipyante pārakṛtyaiḥ kadācitkarmayonitaḥ||

Verse 28

एवमेव ब्रह्मचारी शुश्रूषुर्घोरनिश्चयः। एवंयुक्तो ब्राह्मणः स्यादन्यो ब्राह्मणको भवेत्।।

evameva brahmacārī śuśrūṣurghoraniścayaḥ| evaṃyukto brāhmaṇaḥ syādanyo brāhmaṇako bhavet||

Verse 29

कर्मैव पुरुषस्याह शुभं वा यदि वाऽशुभम्। एवं पक्वकषायाणामानन्त्येन श्रुतेन च।।

karmaiva puruṣasyāha śubhaṃ vā yadi vā'śubham| evaṃ pakvakaṣāyāṇāmānantyena śrutena ca||

Verse 30

सर्वमानन्त्यमेवासीदिति नः शाश्वती श्रुतिः। तेषामपेततृष्णानां निर्णिक्तानां शुभात्मनाम्।।

sarvamānantyamevāsīditi naḥ śāśvatī śrutiḥ| teṣāmapetatṛṣṇānāṃ nirṇiktānāṃ śubhātmanām||

Verse 31

चतुर्थ औपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः। संसिद्धैः सेव्यते नित्यं ब्राह्मणैर्नियतात्मभिः।।

caturtha aupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ| saṃsiddhaiḥ sevyate nityaṃ brāhmaṇairniyatātmabhiḥ||

Verse 32

संतोषमूलस्त्यागात्मा ज्ञानाधिष्ठानमुच्यते। अपवर्गमतिर्नित्यो यतिधर्मः सनातनः।।

saṃtoṣamūlastyāgātmā jñānādhiṣṭhānamucyate| apavargamatirnityo yatidharmaḥ sanātanaḥ||

Verse 33

साधारणः केवलो वा यथाबलमुपास्यते। गच्छन्ते बलिनः क्षेमं दुर्बलोऽत्रावसीदति। ब्राह्मणः पदमन्विच्छन्संसारान्मुच्यते शुचिः।।

sādhāraṇaḥ kevalo vā yathābalamupāsyate| gacchante balinaḥ kṣemaṃ durbalo'trāvasīdati| brāhmaṇaḥ padamanvicchansaṃsārānmucyate śuciḥ||

Verse 34

स्यूमरश्मिरुवाच। ये भुञ्जते ये ददते यजन्तेऽधीयते च ये। मात्राभिर्धर्मलुब्धाभिर्ये वा त्यागं समाश्रिताः।।

syūmaraśmiruvāca| ye bhuñjate ye dadate yajante'dhīyate ca ye| mātrābhirdharmalubdhābhirye vā tyāgaṃ samāśritāḥ||

Verse 35

एतेषां प्रेत्यभावे तु कतमः स्वर्गजित्तमः। एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्याथातथ्येन पृच्छतः।।

eteṣāṃ pretyabhāve tu katamaḥ svargajittamaḥ| etadācakṣva me brahmanyāthātathyena pṛcchataḥ||

Verse 36

कपिल उवाच। परिग्रहाः शुभाः सर्वे गुणतोऽभ्युदयाश्च ते। न तु त्यागसुखं प्राप्ता एतत्त्वमपि पश्यसि।।

kapila uvāca| parigrahāḥ śubhāḥ sarve guṇato'bhyudayāśca te| na tu tyāgasukhaṃ prāptā etattvamapi paśyasi||

Verse 37

स्यूमरश्मिरुवाच। भवन्तो ज्ञाननिष्ठा वै गृहस्थाः कर्मनिश्चयाः। आश्रमाणां च सर्वेषां निष्ठायामैक्यमुच्यते।।

syūmaraśmiruvāca| bhavanto jñānaniṣṭhā vai gṛhasthāḥ karmaniścayāḥ| āśramāṇāṃ ca sarveṣāṃ niṣṭhāyāmaikyamucyate||

Verse 38

एकत्वेन पृथक्त्वेन विशेषो नान्य उच्यते। तद्यथावद्यथान्यायं भगवान्प्रब्रवीतु मे।।

ekatvena pṛthaktvena viśeṣo nānya ucyate| tadyathāvadyathānyāyaṃ bhagavānprabravītu me||

Verse 39

कपिल उवाच। शरीरपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः। पक्वे कषायविज्ञानं यथा ज्ञानं च तिष्ठति।। दुर्बलात्मन उत्पन्नं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः इति झ. पाठः।।

kapila uvāca| śarīrapaktiḥ karmāṇi jñānaṃ tu paramā gatiḥ| pakve kaṣāyavijñānaṃ yathā jñānaṃ ca tiṣṭhati|| durbalātmana utpannaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 40

आनृशंस्यं क्षमा शान्तिरहिंसा सत्यमार्जवम्। अद्रोहोऽनभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा शमस्तथा।।

ānṛśaṃsyaṃ kṣamā śāntirahiṃsā satyamārjavam| adroho'nabhimānaśca hrīstitikṣā śamastathā||

Verse 41

पन्थानो ब्रह्मणस्त्वेत एतैः प्राप्नोति यत्परम्। तद्विद्वाननुबुद्ध्येत मनसा कर्मनिश्चयम्।। कषायपङ्क्ति कर्माणीति ट. थ. पाठः।।

panthāno brahmaṇastveta etaiḥ prāpnoti yatparam| tadvidvānanubuddhyeta manasā karmaniścayam|| kaṣāyapaṅkti karmāṇīti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 42

यां विप्राः सर्वतः शान्ता विशुद्धा ज्ञाननिश्चयाः। गतिं गच्छन्ति संतुष्टास्तामाहुः परमां गतिम्।।

yāṃ viprāḥ sarvataḥ śāntā viśuddhā jñānaniścayāḥ| gatiṃ gacchanti saṃtuṣṭāstāmāhuḥ paramāṃ gatim||

Verse 43

वेदांश्च वेदितव्यं च विदित्वा च यथास्थितिम्। एवं वेदविदित्याहुरतोऽन्यो वातरेचकः।। मनसा धर्मनिश्चयमिति ध. पाठः।।

vedāṃśca veditavyaṃ ca viditvā ca yathāsthitim| evaṃ vedavidityāhurato'nyo vātarecakaḥ|| manasā dharmaniścayamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 44

सर्वं विदुर्वेदविदो वेदे सर्वं प्रतिष्ठितम्। वेदे हि निष्ठा सर्वस्य यद्यदस्ति च नास्ति च।।

sarvaṃ vidurvedavido vede sarvaṃ pratiṣṭhitam| vede hi niṣṭhā sarvasya yadyadasti ca nāsti ca||

Verse 45

एषैव निष्ठा सर्वत्र यत्तदस्ति च नास्ति च। एतदन्तं च मध्यं च सच्चाऽसच्च विजानतः।।

eṣaiva niṣṭhā sarvatra yattadasti ca nāsti ca| etadantaṃ ca madhyaṃ ca saccā'sacca vijānataḥ||

Verse 46

समाप्तं त्याग इत्येव शम इत्येव निश्चितम्। संतोष इत्यनुगतमपवर्गे प्रतिष्ठितम्।। रतोन्यो वेदवादक इति ट. थ. पाठः। वेदपातक इति ध. पाठः।।

samāptaṃ tyāga ityeva śama ityeva niścitam| saṃtoṣa ityanugatamapavarge pratiṣṭhitam|| ratonyo vedavādaka iti ṭa. tha. pāṭhaḥ| vedapātaka iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 47

ऋतं सत्यं विदितं वेदितव्यं सर्वस्यात्मा स्थावरं जङ्गमं च। सर्वं सुखं यच्छिवमुत्तरं च ब्रह्माव्यक्तं प्रभवश्चाव्ययं च।।

ṛtaṃ satyaṃ viditaṃ veditavyaṃ sarvasyātmā sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca| sarvaṃ sukhaṃ yacchivamuttaraṃ ca brahmāvyaktaṃ prabhavaścāvyayaṃ ca||

Verse 48

तेजः क्षमा शान्तिरनामयं शुभं तथाविधं व्योम सनातनं ध्रुवम्। एतैः शब्दैर्गम्यते बुद्धिनेत्रै स्तस्मै नमो ब्रह्मणे ब्राह्मणाय।।

tejaḥ kṣamā śāntiranāmayaṃ śubhaṃ tathāvidhaṃ vyoma sanātanaṃ dhruvam| etaiḥ śabdairgamyate buddhinetrai stasmai namo brahmaṇe brāhmaṇāya||