Adhyaya 273

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति प्रजापालनप्रकारप्रतिपादकद्युमत्सेनसत्यवत्संवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। कथं राजा प्रजा रक्षेन्न च किंचित्प्रतापयेत्। पृच्छामि त्वां सतां श्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati prajāpālanaprakārapratipādakadyumatsenasatyavatsaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ rājā prajā rakṣenna ca kiṃcitpratāpayet| pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। द्युमत्सेनस्य संवादं राज्ञा सत्यवता सह।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| dyumatsenasya saṃvādaṃ rājñā satyavatā saha||

Verse 3

अव्याहृतं व्याजहार सत्यवानिति नः श्रुतम्। वधाय नीयमानेषु पितुरेवानुशासनात्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्रिसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 273।।

avyāhṛtaṃ vyājahāra satyavāniti naḥ śrutam| vadhāya nīyamāneṣu piturevānuśāsanāt|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi trisaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 273||

Verse 4

अधर्मतां याति धर्मो यात्यधर्मश्च धर्मताम्। वधो नाम भवेद्धर्मो नैतद्भवितुमर्हति।। अव्याहृतं दण्ड्यानामप्यदण्ड्यत्वं प्राक्केनाप्यनुक्तम्। वधाय वष्येष्विति शेषः।।

adharmatāṃ yāti dharmo yātyadharmaśca dharmatām| vadho nāma bhaveddharmo naitadbhavitumarhati|| avyāhṛtaṃ daṇḍyānāmapyadaṇḍyatvaṃ prākkenāpyanuktam| vadhāya vaṣyeṣviti śeṣaḥ||

Verse 5

द्युमत्सेन उवाच। अथ चेदवधो धर्मोऽधर्मः को जातुचिद्भवेत्। दस्यवश्चेन्न हन्येरन्सत्यवन्संकरो भवेत्।।

dyumatsena uvāca| atha cedavadho dharmo'dharmaḥ ko jātucidbhavet| dasyavaścenna hanyeransatyavansaṃkaro bhavet||

Verse 6

ममेदमिति नास्यैतत्प्रवर्तेत कलौ युगे। लोकयात्रा न चैव स्यादश्च चेद्वेत्थ शंस नः।।

mamedamiti nāsyaitatpravarteta kalau yuge| lokayātrā na caiva syādaśca cedvettha śaṃsa naḥ||

Verse 7

सत्यवानुवाच। सर्व एव त्रयो वर्णाः कार्या ब्राह्मणबन्धनाः। धर्मपाशनिबद्धानां नाल्पोऽप्यपचरिष्यति।।

satyavānuvāca| sarva eva trayo varṇāḥ kāryā brāhmaṇabandhanāḥ| dharmapāśanibaddhānāṃ nālpo'pyapacariṣyati||

Verse 8

यो यस्तेषामपचरेत्तमाचक्षीत वै द्विजः। अयं मे न शृणोतीति तस्मिन्राजा प्रधारयेत्।। वधो नाम स च धर्म इति वदतोव्याघात इत्यर्थः।।

yo yasteṣāmapacarettamācakṣīta vai dvijaḥ| ayaṃ me na śṛṇotīti tasminrājā pradhārayet|| vadho nāma sa ca dharma iti vadatovyāghāta ityarthaḥ||

Verse 9

तत्त्वाभावेन यच्छास्त्रं तत्कुर्यान्नान्यथा वधः। असमीक्ष्यैव कर्माणि नीतिशास्त्रं यथाविधि। दस्यून्निहन्ति वै राजा भूयसो वाऽप्यनागसः।।

tattvābhāvena yacchāstraṃ tatkuryānnānyathā vadhaḥ| asamīkṣyaiva karmāṇi nītiśāstraṃ yathāvidhi| dasyūnnihanti vai rājā bhūyaso vā'pyanāgasaḥ||

Verse 10

भार्या माता पिता पुत्रो हन्यन्ते पुरुषेण ते। परेणापकृतो राजा तस्मात्सम्यक्प्रधारयेत्।। अपचरेद्ब्राह्मणवचनमतिक्रामेत्। प्रधारयेद्दण्डम्। अधर्मेण शृणोतीति ट. थ. पाठः।।

bhāryā mātā pitā putro hanyante puruṣeṇa te| pareṇāpakṛto rājā tasmātsamyakpradhārayet|| apacaredbrāhmaṇavacanamatikrāmet| pradhārayeddaṇḍam| adharmeṇa śṛṇotīti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 11

असाधुश्चैव पुरुषो लभते शीतमेकदा। साधोश्चापि ह्यसाधुभ्यः शोभना जायते प्रजाः।। अनपराधिवधात् जन्मन्यस्मिन्नेव पापं फलतीत्याह भार्येति।।

asādhuścaiva puruṣo labhate śītamekadā| sādhoścāpi hyasādhubhyaḥ śobhanā jāyate prajāḥ|| anaparādhivadhāt janmanyasminneva pāpaṃ phalatītyāha bhāryeti||

Verse 12

न मूलघातः कर्तव्यो नैष धर्मः सनातनः। अपि खल्ववधेनैव प्रायश्चित्तं विधीयते।।

na mūlaghātaḥ kartavyo naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ| api khalvavadhenaiva prāyaścittaṃ vidhīyate||

Verse 13

उद्वे तेन बन्धेन विरूपकरणेन च। वधदण्डेन क्लिश्या न पुरोहितससदि।।

udve tena bandhena virūpakaraṇena ca| vadhadaṇḍena kliśyā na purohitasasadi||

Verse 14

यदा पुरोहितं वा ते पर्येयुः शरणैपिणः। करिष्यामः पुनर्ब्रह्मन्न पापमिति वादिनः।। साधोः सकाशात् शीलं लभते।।

yadā purohitaṃ vā te paryeyuḥ śaraṇaipiṇaḥ| kariṣyāmaḥ punarbrahmanna pāpamiti vādinaḥ|| sādhoḥ sakāśāt śīlaṃ labhate||

Verse 15

तदा विसर्गमर्हाः स्युरितीदं धातृशासनम्। विभ्रद्दण्डाजिनं मुण्डो ब्राह्मणोऽर्हति शासनम्।। ते दस्यवः।।

tadā visargamarhāḥ syuritīdaṃ dhātṛśāsanam| vibhraddaṇḍājinaṃ muṇḍo brāhmaṇo'rhati śāsanam|| te dasyavaḥ||

Verse 16

गरीयांसो गरीयांसमपराधे पुनः पुनः। तदा विसर्गमर्हन्ति न यथा प्रथमे तथा।। बिभ्रदिति संन्यासिनोऽपि शास्यां इत्यर्थः।।

garīyāṃso garīyāṃsamaparādhe punaḥ punaḥ| tadā visargamarhanti na yathā prathame tathā|| bibhraditi saṃnyāsino'pi śāsyāṃ ityarthaḥ||

Verse 17

द्युमत्सेन उवाच। यत्रयत्रैव शक्येरन्संयन्तुं समये प्रजाः। स तावान्प्रोच्यते धर्मो यावन्न प्रतिलङ्घ्यते। अहन्यमानेषु पुनः सर्वमेव पराभवेत्।।

dyumatsena uvāca| yatrayatraiva śakyeransaṃyantuṃ samaye prajāḥ| sa tāvānprocyate dharmo yāvanna pratilaṅghyate| ahanyamāneṣu punaḥ sarvameva parābhavet||

Verse 18

पूर्वे पूर्वतरे चैव सुशास्या ह्यभवञ्जनाः। मृदवः सत्यभूयिष्ठा अल्पद्रोहाल्पमन्यवः।। गरीयांसमपि शास्युरिति शेषः। पुनःपुनरपराधे कृते तदा ते विसर्गं नार्हन्ति। प्रथमापराथे इवेति व्यतिरेकदृष्टान्तः।।

pūrve pūrvatare caiva suśāsyā hyabhavañjanāḥ| mṛdavaḥ satyabhūyiṣṭhā alpadrohālpamanyavaḥ|| garīyāṃsamapi śāsyuriti śeṣaḥ| punaḥpunaraparādhe kṛte tadā te visargaṃ nārhanti| prathamāparāthe iveti vyatirekadṛṣṭāntaḥ||

Verse 19

पुरा धिग्दण्ड एवासीद्वाग्दण्डस्तदनन्तरम्। आसीदादानदण्डोऽपि वधदण्डोऽद्य वर्तते।। धर्मोल्लङ्घनेऽप्यहन्यमानेषु चोरेषु पूर्वे पूर्वकाले।।

purā dhigdaṇḍa evāsīdvāgdaṇḍastadanantaram| āsīdādānadaṇḍo'pi vadhadaṇḍo'dya vartate|| dharmollaṅghane'pyahanyamāneṣu coreṣu pūrve pūrvakāle||

Verse 20

वधेनापि न शक्यन्ते नियन्तुमपरे जनाः।।

vadhenāpi na śakyante niyantumapare janāḥ||

Verse 21

नैव दस्युर्मनुष्याणां न देवानामिति श्रुतिः। न गन्धर्वपितृणां च कः कस्येह न कश्चन।। अद्य कलौ।।

naiva dasyurmanuṣyāṇāṃ na devānāmiti śrutiḥ| na gandharvapitṛṇāṃ ca kaḥ kasyeha na kaścana|| adya kalau||

Verse 22

पक्वं श्मशानादादत्ते पिशाचांश्चापि दैवतम्। तेषु यः समयं कश्चित्कुर्वीत हतबुद्धिषु।। नैव दस्युषु दया कार्येत्याह। नैवेति। कः कस्येहेति प्रश्नः। न कश्चन कस्यापीत्युत्तरम्।।

pakvaṃ śmaśānādādatte piśācāṃścāpi daivatam| teṣu yaḥ samayaṃ kaścitkurvīta hatabuddhiṣu|| naiva dasyuṣu dayā kāryetyāha| naiveti| kaḥ kasyeheti praśnaḥ| na kaścana kasyāpītyuttaram||

Verse 23

सत्यवानुवाच। तान्न शक्नोषि चेत्साधून्परित्रातुमहिंसया। कस्यचिद्भूतभव्यस्य लोभेनान्तं तथा कुरु।। चोरेषु मर्यादाकरणमपि न संभवतीत्याह पक्कमिति। तेषु समयं शास्त्रमर्यादां यः कुर्वीत स पक्वं श्मशानादादत्ते पिशाचान् दैवतत्वेन गृह्णाति। पात्रं श्मशानादिति ड. पाठः। पद्मं श्मशानादिति झ. पाठः। तत्र पद्मं शवालंकारमित्यर्थः।।

satyavānuvāca| tānna śaknoṣi cetsādhūnparitrātumahiṃsayā| kasyacidbhūtabhavyasya lobhenāntaṃ tathā kuru|| coreṣu maryādākaraṇamapi na saṃbhavatītyāha pakkamiti| teṣu samayaṃ śāstramaryādāṃ yaḥ kurvīta sa pakvaṃ śmaśānādādatte piśācān daivatatvena gṛhṇāti| pātraṃ śmaśānāditi ḍa. pāṭhaḥ| padmaṃ śmaśānāditi jha. pāṭhaḥ| tatra padmaṃ śavālaṃkāramityarthaḥ||

Verse 24

राजानो लोकयात्रार्थं तप्यन्ते परमं तपः। तेऽपत्रपन्ति तादृग्भ्यस्तथावृत्ता भवन्ति च।। लाभेनाथ तथा कुर्विति ड. पाठः।।

rājāno lokayātrārthaṃ tapyante paramaṃ tapaḥ| te'patrapanti tādṛgbhyastathāvṛttā bhavanti ca|| lābhenātha tathā kurviti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 25

वित्रास्यमानाः सुकृतो न कामाद्धन्ति दुष्कृतीन्। सुकृतेनैव राजानो भूयिष्ठं शासते प्रजाः।। ते राजानस्तादृग्भ्यः स्तेनेभ्योऽपत्रपन्ते ममापि राज्ये स्तेन इति लज्जां कुर्वतेऽतस्यथा वृत्ता लोकयात्रार्थं प्रजानां निर्दोषत्वं कामयानाः पितर इव तपस्विनो भवन्ति।।

vitrāsyamānāḥ sukṛto na kāmāddhanti duṣkṛtīn| sukṛtenaiva rājāno bhūyiṣṭhaṃ śāsate prajāḥ|| te rājānastādṛgbhyaḥ stenebhyo'patrapante mamāpi rājye stena iti lajjāṃ kurvate'tasyathā vṛttā lokayātrārthaṃ prajānāṃ nirdoṣatvaṃ kāmayānāḥ pitara iva tapasvino bhavanti||

Verse 26

श्रेयसः श्रेयसोऽप्येवं वृत्तं लोकोऽनुवर्तते। सदैव हि गुरोर्वृत्तमनुवर्तन्ति मानवाः।।

śreyasaḥ śreyaso'pyevaṃ vṛttaṃ loko'nuvartate| sadaiva hi gurorvṛttamanuvartanti mānavāḥ||

Verse 27

द्युमत्सेन उवाच। आत्मानमसमाधाय समाधित्सति यः परान्। विषयेष्विन्द्रियवशं मानवाः प्रहसन्ति तम्।।

dyumatsena uvāca| ātmānamasamādhāya samādhitsati yaḥ parān| viṣayeṣvindriyavaśaṃ mānavāḥ prahasanti tam||

Verse 28

यो राज्ञो दम्भमोहेन किंचित्कुर्यादसांप्रतम्। सर्वोपायैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते।।

yo rājño dambhamohena kiṃcitkuryādasāṃpratam| sarvopāyairniyamyaḥ sa tathā pāpānnivartate||

Verse 29

आत्मैवादौ नियन्तव्यो दुष्कृंतं संनियच्छता। दण्डयेच्च महादण्डैरपि बन्धूननन्तरान्।। वित्रास्यमाना इति त्रासेनैव प्रजाः साध्व्यो भवन्ति।।

ātmaivādau niyantavyo duṣkṛṃtaṃ saṃniyacchatā| daṇḍayecca mahādaṇḍairapi bandhūnanantarān|| vitrāsyamānā iti trāsenaiva prajāḥ sādhvyo bhavanti||

Verse 30

यो राजा लोभमोहेन किंचित्कुर्यादसांप्रतम्। सर्वोपायैर्नियम्यः स तथा पापान्निवर्तते।।

yo rājā lobhamohena kiṃcitkuryādasāṃpratam| sarvopāyairniyamyaḥ sa tathā pāpānnivartate||

Verse 31

यत्र वै पापकृन्नीचो न महद्दुःखमर्च्छति। वर्धन्ते तत्र पापानि धर्मो ह्रसति च ध्रुवम्।।

yatra vai pāpakṛnnīco na mahadduḥkhamarcchati| vardhante tatra pāpāni dharmo hrasati ca dhruvam||

Verse 32

इति कारुण्यशीलस्तु विद्वान्वै ब्राह्मणोऽन्वशात्। इति चैवानुशिष्टोऽस्मि पूर्वैस्तातपितामहैः। आश्वासयद्भिः सुभृशमनुक्रोशात्तथैव च।। दुष्कृतं दुष्टकर्मकारिष्यम्।।

iti kāruṇyaśīlastu vidvānvai brāhmaṇo'nvaśāt| iti caivānuśiṣṭo'smi pūrvaistātapitāmahaiḥ| āśvāsayadbhiḥ subhṛśamanukrośāttathaiva ca|| duṣkṛtaṃ duṣṭakarmakāriṣyam||

Verse 33

एतत्प्रथमकल्पेन राजा कृतयुगे जयेत्। पादोनेनापि धर्मेण गच्छेत्रेतायुगे तथा। द्वापरे तु द्विपादेन पादेन त्ववरे युगे।। आश्वासयद्भिः द्रजा इति शेषः।।

etatprathamakalpena rājā kṛtayuge jayet| pādonenāpi dharmeṇa gacchetretāyuge tathā| dvāpare tu dvipādena pādena tvavare yuge|| āśvāsayadbhiḥ drajā iti śeṣaḥ||

Verse 34

तथा कलियुगे प्राप्ते राज्ञो दुश्चरितेन ह। भवेत्कालविशेषेण कला धर्मस्य षोडशी।।

tathā kaliyuge prāpte rājño duścaritena ha| bhavetkālaviśeṣeṇa kalā dharmasya ṣoḍaśī||

Verse 35

अथ प्रथमकल्पेन सत्यवन्संकरो भवेत्। आयुः शक्तिं च कालं च निर्दिश्य तप आदिशेत्।। एतद्भूमण्डलं प्रथमकल्पने मुख्येवार्हिसाभवेन दण्डेन जयेद्वशीकुर्यात्। धिग्दण्डं वाग्दण्डमादातदण्डं वधृदण्डं च युगक्रमेण प्रजासु प्रवर्णयेदिति तात्पर्यम्।।

atha prathamakalpena satyavansaṃkaro bhavet| āyuḥ śaktiṃ ca kālaṃ ca nirdiśya tapa ādiśet|| etadbhūmaṇḍalaṃ prathamakalpane mukhyevārhisābhavena daṇḍena jayedvaśīkuryāt| dhigdaṇḍaṃ vāgdaṇḍamādātadaṇḍaṃ vadhṛdaṇḍaṃ ca yugakrameṇa prajāsu pravarṇayediti tātparyam||

Verse 36

सत्याय हि यथा नेह जह्याद्धर्मफलं महत्। भूतानामनुकम्पार्थं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्।। निर्दिश्य निश्चित्य। तपोदण्डम्। राजभिः कृतदण्डास्तु सुच्द्यन्ति गलिना जाना इति दण्डस्यापि तपोवच्छुद्धिहेतुत्वस्मृतेः।।

satyāya hi yathā neha jahyāddharmaphalaṃ mahat| bhūtānāmanukampārthaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt|| nirdiśya niścitya| tapodaṇḍam| rājabhiḥ kṛtadaṇḍāstu sucdyanti galinā jānā iti daṇḍasyāpi tapovacchuddhihetutvasmṛteḥ||