Adhyaya 274

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति फलानिच्छया यज्ञादेः कर्तव्यताप्रतिपादकगोकपिलसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। अविरोधेन भूतानां त्यागः षाड्गुण्यकारकः। यः स्यादुमयभाग्धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुःसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 274।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati phalānicchayā yajñādeḥ kartavyatāpratipādakagokapilasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| avirodhena bhūtānāṃ tyāgaḥ ṣāḍguṇyakārakaḥ| yaḥ syādumayabhāgdharmastanme brūhi pitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi catuḥsaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 274||

Verse 2

गार्हस्थ्यस्य च धर्मस्य योगधर्मस्य चोभयोः। अदूरसंप्रस्थितयोः किंस्विच्छ्रेयः पितामह।।

gārhasthyasya ca dharmasya yogadharmasya cobhayoḥ| adūrasaṃprasthitayoḥ kiṃsvicchreyaḥ pitāmaha||

Verse 3

भीष्म उवाच। उभौ धर्मौ महाभागावुभौ परमदुश्चरौ। उभौ महाफलौ तौ तु सद्भिराचरितावुभौ।। योगः पाङ्गुण्यकारित इति ड. पाठः।।

bhīṣma uvāca| ubhau dharmau mahābhāgāvubhau paramaduścarau| ubhau mahāphalau tau tu sadbhirācaritāvubhau|| yogaḥ pāṅguṇyakārita iti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 4

अव ते वर्तयिष्यासि प्रामाण्यमुभयोस्तयोः। शुणुष्वैकमताः पार्थ च्छिन्नधर्मार्थसंशयम्।।

ava te vartayiṣyāsi prāmāṇyamubhayostayoḥ| śuṇuṣvaikamatāḥ pārtha cchinnadharmārthasaṃśayam||

Verse 5

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। कपिलस्य गोश्च संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| kapilasya gośca saṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira||

Verse 6

आम्नायमनुपश्यन्हि पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्। नहुषः पूर्वमालेभे त्वष्टुर्गामिति नः श्रुतम्।। उभौ गार्हस्थ्ययोगधर्मौ।।

āmnāyamanupaśyanhi purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam| nahuṣaḥ pūrvamālebhe tvaṣṭurgāmiti naḥ śrutam|| ubhau gārhasthyayogadharmau||

Verse 7

तां नियुक्तामदीनात्मा सत्वस्थः संयमे रतः। ज्ञानवान्नियताहारो ददर्श कपिलस्तथा।। त्वष्टुस्त्वष्ट्रे गृहागताय मधुपर्के गामालेभे। यष्टुं गामितीति ट. थ. पाठः।।

tāṃ niyuktāmadīnātmā satvasthaḥ saṃyame rataḥ| jñānavānniyatāhāro dadarśa kapilastathā|| tvaṣṭustvaṣṭre gṛhāgatāya madhuparke gāmālebhe| yaṣṭuṃ gāmitīti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 8

स बुद्धिमुत्तमां प्राप्तो नैष्ठिकीमकुतोभयाम्। स्वरेण शिथिलां सत्यां वेदा 3 इत्यब्रवीत्सकृत्।। नियुक्तां हन्तुं पुरस्कृतां दृष्ट्वा वेदा इत्यव्रवीदिति द्वयोः संबन्धः।।

sa buddhimuttamāṃ prāpto naiṣṭhikīmakutobhayām| svareṇa śithilāṃ satyāṃ vedā 3 ityabravītsakṛt|| niyuktāṃ hantuṃ puraskṛtāṃ dṛṣṭvā vedā ityavravīditi dvayoḥ saṃbandhaḥ||

Verse 9

तां गामृषिः स्यूमरश्मिः प्रविश्य यतिमब्रवीत्। हंहो वेदा 3 यदि मता धर्माः केनापरे मताः।। वेदा इति गर्हायां प्लुतिः।।

tāṃ gāmṛṣiḥ syūmaraśmiḥ praviśya yatimabravīt| haṃho vedā 3 yadi matā dharmāḥ kenāpare matāḥ|| vedā iti garhāyāṃ plutiḥ||

Verse 10

तपस्विनो धृतिमतः श्रुतिविज्ञानचक्षुषः। सर्वमार्षं हि मन्यन्ते व्याहृतं विदितात्मनः।। प्रविश्य योगबलेनेत्यर्थः। यतिं कपिलमुनिम्। हंहो इति विस्मये। वेदा यदि मताः गर्हितत्वेन संमताः। अत्रापि गर्हार्थायाः प्लुतेरनुवादः। अपरे हिंसाशून्याधर्माः केन मताः। प्रामाण्यमप्रामाण्यं वा कर्मज्ञानकाण्डयोस्तुल्यमतो नान्यतरन्निन्देत्प्रशंसेद्वेति भावः।।

tapasvino dhṛtimataḥ śrutivijñānacakṣuṣaḥ| sarvamārṣaṃ hi manyante vyāhṛtaṃ viditātmanaḥ|| praviśya yogabalenetyarthaḥ| yatiṃ kapilamunim| haṃho iti vismaye| vedā yadi matāḥ garhitatvena saṃmatāḥ| atrāpi garhārthāyāḥ pluteranuvādaḥ| apare hiṃsāśūnyādharmāḥ kena matāḥ| prāmāṇyamaprāmāṇyaṃ vā karmajñānakāṇḍayostulyamato nānyatarannindetpraśaṃsedveti bhāvaḥ||

Verse 11

तस्यैवं गततृष्णस्य विज्वरस्य निराशिषः। का विवक्षाऽस्ति वेदेषु निरारम्भस्य सर्वतः।।

tasyaivaṃ gatatṛṣṇasya vijvarasya nirāśiṣaḥ| kā vivakṣā'sti vedeṣu nirārambhasya sarvataḥ||

Verse 12

कपिल उवाच। नाहं वेदान्विनिन्दामि न विवक्ष्यामि कर्हिचित्। पृथगाश्रमिणां कर्माण्येकार्थानीति नः श्रुतम्।। विलक्षणपुरुषस्य भाषितं सत्यमिति जना मन्यन्ते। किं विदितात्मनः नित्यज्ञानवतः परमेश्वरस्य व्याहृतम्।।

kapila uvāca| nāhaṃ vedānvinindāmi na vivakṣyāmi karhicit| pṛthagāśramiṇāṃ karmāṇyekārthānīti naḥ śrutam|| vilakṣaṇapuruṣasya bhāṣitaṃ satyamiti janā manyante| kiṃ viditātmanaḥ nityajñānavataḥ parameśvarasya vyāhṛtam||

Verse 13

गच्छत्येव परित्यागी वानप्रस्थश्च गच्छति। गृहस्थो ब्रह्मचारी च उभौ तावपि गच्छतः।। विवक्ष्यामि विषमान् वक्ष्यामि।।

gacchatyeva parityāgī vānaprasthaśca gacchati| gṛhastho brahmacārī ca ubhau tāvapi gacchataḥ|| vivakṣyāmi viṣamān vakṣyāmi||

Verse 14

देवयाना हि पन्थानश्चत्वारः शाश्वता मताः। नैषां ज्यायः कनीयस्त्वं फलेषूक्तं बलाबलम्।। एकार्थत्वमाह गच्छत्येवेति। परित्यागी संन्यासी। गच्छत्येव परं पदमिति शेषः।।

devayānā hi panthānaścatvāraḥ śāśvatā matāḥ| naiṣāṃ jyāyaḥ kanīyastvaṃ phaleṣūktaṃ balābalam|| ekārthatvamāha gacchatyeveti| parityāgī saṃnyāsī| gacchatyeva paraṃ padamiti śeṣaḥ||

Verse 15

एवं विदित्वा सर्वार्थानारभेतेति वैदिकम्। नारभेतेति चान्यत्र नैष्ठिकी श्रूयते श्रुतिः।।

evaṃ viditvā sarvārthānārabheteti vaidikam| nārabheteti cānyatra naiṣṭhikī śrūyate śrutiḥ||

Verse 16

अनारम्भे ह्यदोषः स्यादारम्भे दोष उत्तमः। एवं स्थितस्य शास्त्रस्य दुर्विज्ञेयं बलाबलम्।।

anārambhe hyadoṣaḥ syādārambhe doṣa uttamaḥ| evaṃ sthitasya śāstrasya durvijñeyaṃ balābalam||

Verse 17

यदत्र किंचित्प्रत्यक्षमहिंसायाः परं मतम्। ऋते त्वागमशास्त्रेभ्यो ब्रूहि तद्यदि पश्यसि।।

yadatra kiṃcitpratyakṣamahiṃsāyāḥ paraṃ matam| ṛte tvāgamaśāstrebhyo brūhi tadyadi paśyasi||

Verse 18

स्यूमरश्मिरुवाच। स्वर्गकामो यजेतेति सततं श्रूयते श्रुतिः। फलं प्रकल्प्य पूर्वं हि ततो यज्ञः प्रतायते।।

syūmaraśmiruvāca| svargakāmo yajeteti satataṃ śrūyate śrutiḥ| phalaṃ prakalpya pūrvaṃ hi tato yajñaḥ pratāyate||

Verse 19

अजश्चाश्वश्च मेषश्च र्गौश्च पक्षिगणाश्च ये। ग्राम्यारण्याश्चौषधयः प्राणस्यान्नमिति श्रुतिः।।

ajaścāśvaśca meṣaśca rgauśca pakṣigaṇāśca ye| grāmyāraṇyāścauṣadhayaḥ prāṇasyānnamiti śrutiḥ||

Verse 20

तथैवान्नं ह्यहरहः सायंप्रातर्निरूप्यते। पशवश्चाथ धान्यं च यज्ञस्याङ्गमिति श्रुतिः।।

tathaivānnaṃ hyaharahaḥ sāyaṃprātarnirūpyate| paśavaścātha dhānyaṃ ca yajñasyāṅgamiti śrutiḥ||

Verse 21

एतानि सह यज्ञेन प्रजापतिरकल्पयत्। तेन प्रजापतिर्देवान्यज्ञेनायजत प्रभुः।।

etāni saha yajñena prajāpatirakalpayat| tena prajāpatirdevānyajñenāyajata prabhuḥ||

Verse 22

तदन्योन्यवराः सर्वे प्राणिनः सप्तसप्त च।। देवयानाः देवमात्मानं यान्त्येभिरिति तथाभूताश्चत्वार आश्रमाः।।

tadanyonyavarāḥ sarve prāṇinaḥ saptasapta ca|| devayānāḥ devamātmānaṃ yāntyebhiriti tathābhūtāścatvāra āśramāḥ||

Verse 23

गौरजो मनुजः श्वा वा अश्वाश्वतरगर्दभाः। एते ग्राम्याः समाख्याताः पशवः सप्त साधुभिः।।

gaurajo manujaḥ śvā vā aśvāśvataragardabhāḥ| ete grāmyāḥ samākhyātāḥ paśavaḥ sapta sādhubhiḥ||

Verse 24

सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च महिषा वारणास्तथा। हरिणः शललाश्चैव सप्तारण्यास्तथा स्मृताः।।

siṃhā vyāghrā varāhāśca mahiṣā vāraṇāstathā| hariṇaḥ śalalāścaiva saptāraṇyāstathā smṛtāḥ||

Verse 25

यज्ञेषूपाकृतं विश्वं प्राहुरुत्तमसंज्ञितम्।।

yajñeṣūpākṛtaṃ viśvaṃ prāhuruttamasaṃjñitam||

Verse 26

एतच्चैवाभ्यनुज्ञातं पूर्वैः पूर्वतरैस्तथा। को जातु न विचिन्वीत विद्वान्स्वां शक्तिमात्मनः।।

etaccaivābhyanujñātaṃ pūrvaiḥ pūrvataraistathā| ko jātu na vicinvīta vidvānsvāṃ śaktimātmanaḥ||

Verse 27

पशवश्च मनुष्याश्च द्रुमाश्चौषधिभिः सह। स्वर्गमेवाभिकाङ्क्षन्ते न च स्वर्गोस्ति ते मखात्।।

paśavaśca manuṣyāśca drumāścauṣadhibhiḥ saha| svargamevābhikāṅkṣante na ca svargosti te makhāt||

Verse 28

ओषध्यः पशवो वृक्षा वीरुदाज्यं पयो दधि। हविर्भूमिर्दिशः श्रद्धा कालश्चैतानि द्वादश।।

oṣadhyaḥ paśavo vṛkṣā vīrudājyaṃ payo dadhi| havirbhūmirdiśaḥ śraddhā kālaścaitāni dvādaśa||

Verse 29

ऋचो यजूंषि सामानि ऋत्विजश्चापि षोडश। अग्निर्ज्ञेयो गृहपतिः स सप्तदश उच्यते।।

ṛco yajūṃṣi sāmāni ṛtvijaścāpi ṣoḍaśa| agnirjñeyo gṛhapatiḥ sa saptadaśa ucyate||

Verse 30

अङ्गान्येतानि यज्ञस्य यज्ञो मूलमिति श्रुतिः। आज्येन पयसा दध्ना शकृताऽऽमिक्षया त्वचा।।

aṅgānyetāni yajñasya yajño mūlamiti śrutiḥ| ājyena payasā dadhnā śakṛtā''mikṣayā tvacā||

Verse 31

बालैः शृङ्गेण पादेन संभवत्येव गौर्मखम्। एवं प्रत्यकेशः सर्वं यद्यदस्य विधीयते।।

bālaiḥ śṛṅgeṇa pādena saṃbhavatyeva gaurmakham| evaṃ pratyakeśaḥ sarvaṃ yadyadasya vidhīyate||

Verse 32

यज्ञं वहन्ति संभूय सहर्त्विग्भिः सदक्षिणैः। संहृत्यैतानि सर्वाणि यज्ञं निर्वर्तयन्त्युत।।

yajñaṃ vahanti saṃbhūya sahartvigbhiḥ sadakṣiṇaiḥ| saṃhṛtyaitāni sarvāṇi yajñaṃ nirvartayantyuta||

Verse 33

यज्ञार्थानि हि सृष्टानि यथार्था श्रूयते श्रुतिः। एवं पूर्वतराः पूर्वे प्रवृत्ताश्चैव मानवाः।।

yajñārthāni hi sṛṣṭāni yathārthā śrūyate śrutiḥ| evaṃ pūrvatarāḥ pūrve pravṛttāścaiva mānavāḥ||

Verse 34

न हिनस्ति नारभते नाभिद्रुह्यति किंचन। यज्ञैर्यष्टव्यमित्येव यो यजत्यफलेप्सया।। तस्माद्यागपराः सर्वे इति ध. पाठः।।

na hinasti nārabhate nābhidruhyati kiṃcana| yajñairyaṣṭavyamityeva yo yajatyaphalepsayā|| tasmādyāgaparāḥ sarve iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 35

यज्ञाङ्गान्यपि चैतानि यथोक्तान्यपि सर्वशः। विधिना विधियुक्तानि तारयन्ति परस्परम्।।

yajñāṅgānyapi caitāni yathoktānyapi sarvaśaḥ| vidhinā vidhiyuktāni tārayanti parasparam||

Verse 36

आम्नायमार्षं पश्यामि यस्मिन्वेदाः प्रतिष्ठिताः। तं विद्वांसोऽनुपश्यन्ति ब्राह्मणस्यानुदर्शनात्।।

āmnāyamārṣaṃ paśyāmi yasminvedāḥ pratiṣṭhitāḥ| taṃ vidvāṃso'nupaśyanti brāhmaṇasyānudarśanāt||

Verse 37

ब्राह्मणप्रभवो यज्ञो ब्राह्मणार्पण एव च। अनुयज्ञं जगत्सर्वं यज्ञश्चानुजगत्सदा।।

brāhmaṇaprabhavo yajño brāhmaṇārpaṇa eva ca| anuyajñaṃ jagatsarvaṃ yajñaścānujagatsadā||

Verse 38

ओमिति ब्रह्मणो योनिर्नमः स्वाहा स्वधा वषट्। यस्यैतानि प्रयुज्यन्ते यथाशक्ति कृतान्यपि।।

omiti brahmaṇo yonirnamaḥ svāhā svadhā vaṣaṭ| yasyaitāni prayujyante yathāśakti kṛtānyapi||

Verse 39

न तस्य त्रिषु लोकेषु परलोकभयं विदुः। इति वेदा वदन्तीह सिद्धाश्च परमर्षयः।। नापि दूह्यति किंचनेति ट. ड. पाठः।।

na tasya triṣu lokeṣu paralokabhayaṃ viduḥ| iti vedā vadantīha siddhāśca paramarṣayaḥ|| nāpi dūhyati kiṃcaneti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 40

ऋचो यजूंहि सामानि स्तोत्राश्च विधिचोदिताः। यस्मिन्नेतानि सर्वाणि भवन्तीह स वै द्विजः।।

ṛco yajūṃhi sāmāni stotrāśca vidhicoditāḥ| yasminnetāni sarvāṇi bhavantīha sa vai dvijaḥ||

Verse 41

अग्न्याधेये यद्भवति यच्च सोमे सुते द्विज। यच्चेतरैर्महायज्ञैर्वेद तद्भगवांस्तथा।। इति लोका वदन्तीहेति ध. पाठः।।

agnyādheye yadbhavati yacca some sute dvija| yaccetarairmahāyajñairveda tadbhagavāṃstathā|| iti lokā vadantīheti dha. pāṭhaḥ||

Verse 42

तस्माद्ब्रह्मन्यजेच्चैव याजयेच्चाविचारयन्। यजतो यज्ञविधिना प्रेत्य स्वर्गफलं महत्।।

tasmādbrahmanyajeccaiva yājayeccāvicārayan| yajato yajñavidhinā pretya svargaphalaṃ mahat||

Verse 43

नायं लोकोस्त्ययज्ञानां परश्चेति विनिश्चयः। वेदवादविदश्चैव प्रमाणमुभयं तदा।।

nāyaṃ lokostyayajñānāṃ paraśceti viniścayaḥ| vedavādavidaścaiva pramāṇamubhayaṃ tadā||