Adhyaya 272

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति चिरकारिकोपाख्यानकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। कथं कार्यं परीक्षेत शीघ्रं वाऽथ चिरेण वा। सर्वथा कार्यदुर्गेऽस्मिन्भवान्नः परमो गुरुः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्विसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 272।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati cirakārikopākhyānakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ kāryaṃ parīkṣeta śīghraṃ vā'tha cireṇa vā| sarvathā kāryadurge'sminbhavānnaḥ paramo guruḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvisaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 272||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। चिरकारेस्तु यत्पूर्वं वृत्तमाङ्गिरसां कुले।।

bhīṣma uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| cirakārestu yatpūrvaṃ vṛttamāṅgirasāṃ kule||

Verse 3

गौतमस्य सुता ह्यासन्वीयांश्चिरकारिकः। चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक। चिरकारी हि मेधावी नापराध्यति कर्मसु।।

gautamasya sutā hyāsanvīyāṃścirakārikaḥ| cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika| cirakārī hi medhāvī nāparādhyati karmasu||

Verse 4

चिरकारी महाप्राज्ञो गौतमस्याभवत्सुतः। चिरेण सर्वकार्याणि विमृश्यार्थान्प्रपद्यते।। कार्यदुर्गे गुर्वादिवचनादवश्यकर्तव्ये हिंसामयत्वेन दुष्करे च सतीत्यर्थः।।

cirakārī mahāprājño gautamasyābhavatsutaḥ| cireṇa sarvakāryāṇi vimṛśyārthānprapadyate|| kāryadurge gurvādivacanādavaśyakartavye hiṃsāmayatvena duṣkare ca satītyarthaḥ||

Verse 5

चिरं स चिन्तयत्यर्थांश्चिरं जाग्रच्चिरं स्वपन्। चिरं कार्याभिषत्तिं च चिरकारी तथोच्यते।।

ciraṃ sa cintayatyarthāṃściraṃ jāgracciraṃ svapan| ciraṃ kāryābhiṣattiṃ ca cirakārī tathocyate||

Verse 6

अलसग्रहणं प्राप्तो दुर्मेधावीति चोच्यते। बुद्धिलाघवयुक्तेन जनेनादीर्घदर्शिना।। सर्वकार्याणि विमर्शात्प्रत्यपद्व्यतेति थ. ध. पाठः।।

alasagrahaṇaṃ prāpto durmedhāvīti cocyate| buddhilāghavayuktena janenādīrghadarśinā|| sarvakāryāṇi vimarśātpratyapadvyateti tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 7

व्यभिचारे तु कस्मिंश्चिद्व्यतिक्रम्यापरान्सुतान्। पित्रोक्तः कुपितेनाथ जहीमां जननीमिति।। गृह्यते उपादीयते लोकेऽनेनेति ग्रह्रणं नामधेयम्। अलस इति ग्रहणमलसग्रहणं प्राप्तः।।

vyabhicāre tu kasmiṃścidvyatikramyāparānsutān| pitroktaḥ kupitenātha jahīmāṃ jananīmiti|| gṛhyate upādīyate loke'neneti grahraṇaṃ nāmadheyam| alasa iti grahaṇamalasagrahaṇaṃ prāptaḥ||

Verse 8

इत्युक्त्वा स तदा विप्रो गौतमो जपतां वरः। अविमृश्य महाभागो वनमेव जगाम सः।।

ityuktvā sa tadā vipro gautamo japatāṃ varaḥ| avimṛśya mahābhāgo vanameva jagāma saḥ||

Verse 9

स तथेति चिरेणोक्त्वा स्वभावाच्चिरकारिकः। विमृश्य चिरकारित्वाच्चिन्तयामास वै चिरम्।।

sa tatheti cireṇoktvā svabhāvāccirakārikaḥ| vimṛśya cirakāritvāccintayāmāsa vai ciram||

Verse 10

पितुराज्ञां कथं कुर्यां न हन्यां मातरं कथम्। कथं धर्मच्छले नास्मिन्निमज्जेयमसाधुवत्।। पित्रा गौतमेन। इमां जननीमहल्यां जहि संहर।।

piturājñāṃ kathaṃ kuryāṃ na hanyāṃ mātaraṃ katham| kathaṃ dharmacchale nāsminnimajjeyamasādhuvat|| pitrā gautamena| imāṃ jananīmahalyāṃ jahi saṃhara||

Verse 11

पितुराज्ञा परो धर्मः स्वधर्मो मातृरक्षणम्। अस्वतन्त्रं च पुत्रत्वं किंतु मां नानुपीडयेत्।।

piturājñā paro dharmaḥ svadharmo mātṛrakṣaṇam| asvatantraṃ ca putratvaṃ kiṃtu māṃ nānupīḍayet||

Verse 12

स्त्रियं हत्वा मातरं च को हि जातु सुखी भवेत्। पितरं चाप्यवज्ञाय कः प्रतिष्ठामवाप्नुयात्।।

striyaṃ hatvā mātaraṃ ca ko hi jātu sukhī bhavet| pitaraṃ cāpyavajñāya kaḥ pratiṣṭhāmavāpnuyāt||

Verse 13

अनवज्ञा पितुर्युक्ता स्वधर्मो मातृरक्षणम्। युक्तक्षमावुभावेतौ नातिवर्तेतमां कथम्।। धर्मच्छले धर्मसंकटे।।

anavajñā pituryuktā svadharmo mātṛrakṣaṇam| yuktakṣamāvubhāvetau nātivartetamāṃ katham|| dharmacchale dharmasaṃkaṭe||

Verse 14

पिता ह्यात्मानमाधत्ते जायायां जायतामिति। शीलचारित्रगोत्रस्य धारणार्थं कुलस्य च।। युक्तमुचितम्। क्षमं सुखानुष्टेयम्। नातिवर्तेतमामतिशयेन नातिवर्ते। तिडन्तात्तमप आम् नातिवर्ते त्वहं कथम् इति ध. पाठः।।

pitā hyātmānamādhatte jāyāyāṃ jāyatāmiti| śīlacāritragotrasya dhāraṇārthaṃ kulasya ca|| yuktamucitam| kṣamaṃ sukhānuṣṭeyam| nātivartetamāmatiśayena nātivarte| tiḍantāttamapa ām nātivarte tvahaṃ katham iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 15

सोऽहं मात्रा स्वयं पित्रा पुत्रत्वे प्रकृतः पुनः। विज्ञानं मे कथं न स्याद्द्वौ बुद्ध्ये चात्मसंभवम्।। पिता ह्यात्मानमादत्ते माता भस्त्रा ह्यनिन्दितेति ट. पाठः। गोत्रस्य नाम्नः।।

so'haṃ mātrā svayaṃ pitrā putratve prakṛtaḥ punaḥ| vijñānaṃ me kathaṃ na syāddvau buddhye cātmasaṃbhavam|| pitā hyātmānamādatte mātā bhastrā hyaninditeti ṭa. pāṭhaḥ| gotrasya nāmnaḥ||

Verse 16

जातकर्मणि यत्प्राह पिता यच्चोपकर्मणि। पर्याप्तः स दृढीकारः पितुर्गौरवनिश्चये।।

jātakarmaṇi yatprāha pitā yaccopakarmaṇi| paryāptaḥ sa dṛḍhīkāraḥ piturgauravaniścaye||

Verse 17

गुरुरग्र्यः परो धर्मः पोषणाध्यापनान्वितः। पिता यदाह धर्मः स वेदेष्वपि सुनिश्चितः।।

gururagryaḥ paro dharmaḥ poṣaṇādhyāpanānvitaḥ| pitā yadāha dharmaḥ sa vedeṣvapi suniścitaḥ||

Verse 18

प्रीतिमात्रं पितुः पुत्रः सर्वं पुत्रस्य वै पिता। शरीरादीनि देयानि पिता त्वेकः प्रयच्छति।।

prītimātraṃ pituḥ putraḥ sarvaṃ putrasya vai pitā| śarīrādīni deyāni pitā tvekaḥ prayacchati||

Verse 19

तस्मात्पितुर्वचः कार्यं न विचार्यं कदाचन। पातकान्यपि पूयन्ते पितुःर शासनकारिणः।।

tasmātpiturvacaḥ kāryaṃ na vicāryaṃ kadācana| pātakānyapi pūyante pituḥra śāsanakāriṇaḥ||

Verse 20

भाग्यभोगे प्रसवने सर्वलोकनिदर्शने। धात्र्याश्चैव समायोगे सीमन्तोन्नयने तथा।।

bhāgyabhoge prasavane sarvalokanidarśane| dhātryāścaiva samāyoge sīmantonnayane tathā||

Verse 21

पिता धर्मः पिता स्वर्गः पिता हि परमं तपः। पितरि प्रीतिमापन्ने सर्वाः प्रीणन्ति देवताः।।

pitā dharmaḥ pitā svargaḥ pitā hi paramaṃ tapaḥ| pitari prītimāpanne sarvāḥ prīṇanti devatāḥ||

Verse 22

आशिषस्ता भजन्त्यनं पुरुषं प्राह यत्पिता। निष्कृतिः सर्वपापानां पिता यच्चाभिनन्दति।।

āśiṣastā bhajantyanaṃ puruṣaṃ prāha yatpitā| niṣkṛtiḥ sarvapāpānāṃ pitā yaccābhinandati||

Verse 23

मुच्यते बन्धनात्पुरुषं फलं वृक्षान्प्रमुच्यते। क्लिश्यन्नपि सुतस्नेहैः पिता पुत्रं न मुञ्चति।।

mucyate bandhanātpuruṣaṃ phalaṃ vṛkṣānpramucyate| kliśyannapi sutasnehaiḥ pitā putraṃ na muñcati||

Verse 24

एतद्विचिन्तितं तावत्पुत्रस्य पितृगौरवम्। पिता नाल्पतरं स्थानं चिन्तयिष्यामि मातरम्।।

etadvicintitaṃ tāvatputrasya pitṛgauravam| pitā nālpataraṃ sthānaṃ cintayiṣyāmi mātaram||

Verse 25

यो ह्ययं मयि संघातो मर्त्यत्वे पाञ्चभौतिकः। अस्य मे जननी हेतुः पावकस्य यथाऽरणिः।।

yo hyayaṃ mayi saṃghāto martyatve pāñcabhautikaḥ| asya me jananī hetuḥ pāvakasya yathā'raṇiḥ||

Verse 26

माता देहारणिः पुंसां सर्वस्यार्तस्य निर्वृतिः। मातृलाभे सनाथत्वमनाथत्वं विपर्यये।। बुद्ध्ये जानामि। संभवमुत्पत्तिहेतुम्।।

mātā dehāraṇiḥ puṃsāṃ sarvasyārtasya nirvṛtiḥ| mātṛlābhe sanāthatvamanāthatvaṃ viparyaye|| buddhye jānāmi| saṃbhavamutpattihetum||

Verse 27

न च शोचति नाप्येनं स्थाविर्यमपकर्षति। श्रिया हीनोऽपि यो गेहमम्बेति प्रतिपद्यते।। निर्वृतिः सुखं तत्कर्त्री।।

na ca śocati nāpyenaṃ sthāviryamapakarṣati| śriyā hīno'pi yo gehamambeti pratipadyate|| nirvṛtiḥ sukhaṃ tatkartrī||

Verse 28

पुत्रपौत्रोपपन्नोपि जननीं यः समाश्रितः। अपि वर्षशतस्यान्ते स द्विहायनवच्चरेत्।। हे अम्ब इत्युक्त्वा।।

putrapautropapannopi jananīṃ yaḥ samāśritaḥ| api varṣaśatasyānte sa dvihāyanavaccaret|| he amba ityuktvā||

Verse 29

समर्थं वाऽसमर्थं वा कृशं वाप्यकृशं तथा। रक्षत्येव सुतं माता नान्यः पोष्टा विधानतः।।

samarthaṃ vā'samarthaṃ vā kṛśaṃ vāpyakṛśaṃ tathā| rakṣatyeva sutaṃ mātā nānyaḥ poṣṭā vidhānataḥ||

Verse 30

तदा स वृद्धो भवति तदा भवति दुःखितः। तदा शून्यं जगत्तस्य यदा मात्रा वियुज्यते।।

tadā sa vṛddho bhavati tadā bhavati duḥkhitaḥ| tadā śūnyaṃ jagattasya yadā mātrā viyujyate||

Verse 31

नास्ति मातृसमा च्छाया नास्ति मातृसमा गतिः। नास्ति मातृसमं त्राणं नास्ति मातृसमा प्रिया।।

nāsti mātṛsamā cchāyā nāsti mātṛsamā gatiḥ| nāsti mātṛsamaṃ trāṇaṃ nāsti mātṛsamā priyā||

Verse 32

कुक्षौ संधारणाद्धात्री जननाज्जननी स्मृता। अङ्गानां वर्धनादम्बा वीरसूत्वेन वीरसूः।। द्विहायनवद्द्विवर्षवान् भवेत्। अपि वर्षशतस्यान्ते हायनत्वेन वर्तते इतिध. पाठः।।

kukṣau saṃdhāraṇāddhātrī jananājjananī smṛtā| aṅgānāṃ vardhanādambā vīrasūtvena vīrasūḥ|| dvihāyanavaddvivarṣavān bhavet| api varṣaśatasyānte hāyanatvena vartate itidha. pāṭhaḥ||

Verse 33

शिशोः शुश्रूषणाच्छुश्रूर्माता देहमनन्तरम्। चेतनावान्स को हन्याद्यस्य नासुषिरं शिरः।। वीरसूर्वीरपुत्रसूः।।

śiśoḥ śuśrūṣaṇācchuśrūrmātā dehamanantaram| cetanāvānsa ko hanyādyasya nāsuṣiraṃ śiraḥ|| vīrasūrvīraputrasūḥ||

Verse 34

दंपत्योः प्राणसंश्लेषे योऽभिसन्धिः कृतः किल। तं माता च पिता चेति भूतार्थो मातरि स्थितः।। असुषिरं कर्णनासादिसुषिरहीनं यः शृणोति पश्यति जिघ्रति भक्षयति च स मातरं न हन्यादित्यर्थः।।

daṃpatyoḥ prāṇasaṃśleṣe yo'bhisandhiḥ kṛtaḥ kila| taṃ mātā ca pitā ceti bhūtārtho mātari sthitaḥ|| asuṣiraṃ karṇanāsādisuṣirahīnaṃ yaḥ śṛṇoti paśyati jighrati bhakṣayati ca sa mātaraṃ na hanyādityarthaḥ||

Verse 35

माता जानाति यद्गोत्रं माता जानाति यस्य सः। मातुर्भरणमात्रेण प्रीतिः स्नेहः पितुः प्रजाः।। प्राण उपस्थेन्द्रियं तत्संश्लेषे मैथुने इत्यर्थः। अभिसंधिः पुत्रो मे गौरो जायेतेत्यादिरूपोऽभिलाषः। माता पिता वा उभौ वा कुरुतस्तत्र भूतार्थो याथार्थ्यं मातर्येव तत्कर्तृत्वं स्थितं निष्ठितं पितरि तु सोऽभिलाषः पाक्षिको भवतीत्यर्थः। दंपत्योः पाणिसंश्लेषे इति ध. पाठः।।

mātā jānāti yadgotraṃ mātā jānāti yasya saḥ| māturbharaṇamātreṇa prītiḥ snehaḥ pituḥ prajāḥ|| prāṇa upasthendriyaṃ tatsaṃśleṣe maithune ityarthaḥ| abhisaṃdhiḥ putro me gauro jāyetetyādirūpo'bhilāṣaḥ| mātā pitā vā ubhau vā kurutastatra bhūtārtho yāthārthyaṃ mātaryeva tatkartṛtvaṃ sthitaṃ niṣṭhitaṃ pitari tu so'bhilāṣaḥ pākṣiko bhavatītyarthaḥ| daṃpatyoḥ pāṇisaṃśleṣe iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 36

पाणिबन्धं स्वयं कृत्वा सहधर्ममुपेत्य च। यदा यास्यन्ति पुरुषाः स्त्रियो नार्हन्ति याप्यतां।। भरणमात्रेण गर्भधारणमात्रेण संबन्धेन माता पुत्रे प्रीतिमाह्लादं स्नेहमासक्तिं च करोति। वस्तुतस्तु पितुरेव प्रजाः। पितुराज्ञाऽनुल्लड्घनीयेति भावः।।

pāṇibandhaṃ svayaṃ kṛtvā sahadharmamupetya ca| yadā yāsyanti puruṣāḥ striyo nārhanti yāpyatāṃ|| bharaṇamātreṇa garbhadhāraṇamātreṇa saṃbandhena mātā putre prītimāhlādaṃ snehamāsaktiṃ ca karoti| vastutastu pitureva prajāḥ| piturājñā'nullaḍghanīyeti bhāvaḥ||

Verse 37

भरणाद्धि स्त्रियो भर्ता पालनाद्धि पतिस्तथा। गुणस्यास्य निवृत्तौ तु न भर्ता न पुनः पतिः।। याप्यतां त्याज्यताम्।।

bharaṇāddhi striyo bhartā pālanāddhi patistathā| guṇasyāsya nivṛttau tu na bhartā na punaḥ patiḥ|| yāpyatāṃ tyājyatām||

Verse 38

एवं स्त्री नापराघ्नोति नर एवापराध्यति। व्युच्चरंश्च महादोषं नर एवापराध्यति।। तथाच भर्तृत्वादिगुणशून्यस्योन्मत्तस्येव वचनान्मातरं न हिंसिष्ये इत्याशयः।।

evaṃ strī nāparāghnoti nara evāparādhyati| vyuccaraṃśca mahādoṣaṃ nara evāparādhyati|| tathāca bhartṛtvādiguṇaśūnyasyonmattasyeva vacanānmātaraṃ na hiṃsiṣye ityāśayaḥ||

Verse 39

स्त्रिया हि परमो भर्ता दैवतं परमं स्मृतम्। तस्मात्मना तु सदृशमात्मानं परमं ददौ।।

striyā hi paramo bhartā daivataṃ paramaṃ smṛtam| tasmātmanā tu sadṛśamātmānaṃ paramaṃ dadau||

Verse 40

नापराधोऽस्ति नारीणां नर एवापराध्यति। सर्वकार्यापराध्यत्वान्नापराध्यन्ति चाङ्गनाः।। व्युच्चरन् पोषणादिकमकुर्वन् महादोषं प्राप्नोतीति शेषः।।

nāparādho'sti nārīṇāṃ nara evāparādhyati| sarvakāryāparādhyatvānnāparādhyanti cāṅganāḥ|| vyuccaran poṣaṇādikamakurvan mahādoṣaṃ prāpnotīti śeṣaḥ||

Verse 41

यश्चनोक्तोऽथ निर्देशः स्त्रिया मैथुनवृद्धये। तस्य स्मारयतो व्यक्तमधर्मो नास्ति संशयः।। सर्वेषु कार्येष्वपराध्यत्वादनुरोध्यत्वादल्पबलत्वेन सर्वथा पुरुषाधीनत्वात्।।

yaścanokto'tha nirdeśaḥ striyā maithunavṛddhaye| tasya smārayato vyaktamadharmo nāsti saṃśayaḥ|| sarveṣu kāryeṣvaparādhyatvādanurodhyatvādalpabalatvena sarvathā puruṣādhīnatvāt||

Verse 42

एवं नारीं मातरं च गौरवे चाधिके स्थिताम्। अवध्यां तु विजानीयुः पशवोऽप्यविचक्षणाः।। चनशब्दोऽप्यर्थे।।

evaṃ nārīṃ mātaraṃ ca gaurave cādhike sthitām| avadhyāṃ tu vijānīyuḥ paśavo'pyavicakṣaṇāḥ|| canaśabdo'pyarthe||

Verse 43

देवतानां समावायमेकस्थं पितरं विदुः। मर्त्यानां देवतानां च स्नेहादभ्येति मातरम्।। पशवोऽपि पशुप्राया अपि।।

devatānāṃ samāvāyamekasthaṃ pitaraṃ viduḥ| martyānāṃ devatānāṃ ca snehādabhyeti mātaram|| paśavo'pi paśuprāyā api||

Verse 44

एवं विमृशतस्तस्य विरकारितया बहु। दीर्घः कालो व्यतिक्रान्तस्ततोस्याभ्यागमत्पिता।।

evaṃ vimṛśatastasya virakāritayā bahu| dīrghaḥ kālo vyatikrāntastatosyābhyāgamatpitā||

Verse 45

मेधातिथिर्महाप्राज्ञो गौतमस्तपसि स्थितः। विमृश्य तेन कालेन पत्न्याः संस्थाव्यतिक्रमम्।। समावायः समूहः। मर्त्यानां देवतानां च समावायं मातरं स्नेहादभ्योतीति योजना। माता तु इह लोके पालयित्री चेति भावः।।

medhātithirmahāprājño gautamastapasi sthitaḥ| vimṛśya tena kālena patnyāḥ saṃsthāvyatikramam|| samāvāyaḥ samūhaḥ| martyānāṃ devatānāṃ ca samāvāyaṃ mātaraṃ snehādabhyotīti yojanā| mātā tu iha loke pālayitrī ceti bhāvaḥ||

Verse 46

सोऽब्रवीद्भृशसंतप्तो दुःखेनाश्रूणि वर्तयन्। श्रुतधैर्यप्रसादेन पश्चात्तापमुपागतः।।

so'bravīdbhṛśasaṃtapto duḥkhenāśrūṇi vartayan| śrutadhairyaprasādena paścāttāpamupāgataḥ||

Verse 47

आश्रमं मम संप्राप्तस्त्रिलोकेशः पुरंदरः। अतिथिव्रतमास्थाय ब्राह्मण्यं रूपमास्थितः।।

āśramaṃ mama saṃprāptastrilokeśaḥ puraṃdaraḥ| atithivratamāsthāya brāhmaṇyaṃ rūpamāsthitaḥ||

Verse 48

स मया सान्त्वितो वाग्भिः स्वागतेनाभिषूजितः। अर्ध्यं पाद्यं यथान्यायं मया च प्रतिपादितः।।

sa mayā sāntvito vāgbhiḥ svāgatenābhiṣūjitaḥ| ardhyaṃ pādyaṃ yathānyāyaṃ mayā ca pratipāditaḥ||

Verse 49

परवानस्मि चेत्युक्तः प्रणयिष्यति तेन च। अत्र चाकुशले जाते स्त्रिया नास्ति व्यतिक्रमः।। तेन तावता कालेन। संस्थाव्यतिक्रमं मरणानौचित्यम्।।

paravānasmi cetyuktaḥ praṇayiṣyati tena ca| atra cākuśale jāte striyā nāsti vyatikramaḥ|| tena tāvatā kālena| saṃsthāvyatikramaṃ maraṇānaucityam||

Verse 50

एवं न स्त्री न चैवाहं नाध्वगस्त्रिदशेश्वरः। अपराध्यति धर्मस्य प्रमादस्त्वपराध्यति।।

evaṃ na strī na caivāhaṃ nādhvagastridaśeśvaraḥ| aparādhyati dharmasya pramādastvaparādhyati||

Verse 51

ईर्ष्याजं व्यसनं प्राहुस्तेन चैवोर्ध्वरेतसः। ईर्ष्यया त्वहमाक्षिप्तो मग्नो दुष्कृतसागरे।।

īrṣyājaṃ vyasanaṃ prāhustena caivordhvaretasaḥ| īrṣyayā tvahamākṣipto magno duṣkṛtasāgare||

Verse 52

हत्वा साध्वीं च नारीं च व्यसनित्वाच्च वासिताम्। भर्तव्यत्वेन भार्यां च को नु मां तारयिष्यति।।

hatvā sādhvīṃ ca nārīṃ ca vyasanitvācca vāsitām| bhartavyatvena bhāryāṃ ca ko nu māṃ tārayiṣyati||

Verse 53

अन्तरेण मयाऽऽज्ञप्तश्चिरकारीत्युदारधीः। यद्यद्य चिरकारी स्यात्स मां त्रायेत पातकात्।। परवान् प्रणयिष्यति मयि प्रणयं करिष्यति। अत्रास्मिन्नर्थे चिन्तिते सति। अकुशले इन्द्रलौल्येन स्त्रीदूषणे जाते विषये स्त्रिया अहल्याया व्यतिक्रमो नास्ति।।

antareṇa mayā''jñaptaścirakārītyudāradhīḥ| yadyadya cirakārī syātsa māṃ trāyeta pātakāt|| paravān praṇayiṣyati mayi praṇayaṃ kariṣyati| atrāsminnarthe cintite sati| akuśale indralaulyena strīdūṣaṇe jāte viṣaye striyā ahalyāyā vyatikramo nāsti||

Verse 54

चिरकारिक भद्रं ते भद्रं ते चिरकारिक। यद्यद्य चिरकारी त्वं ततोऽसि चिरकारिकः।।

cirakārika bhadraṃ te bhadraṃ te cirakārika| yadyadya cirakārī tvaṃ tato'si cirakārikaḥ||

Verse 55

त्राहि मां मातरं चैव तपो यच्चार्जितं त्वया। आत्मानं पातकेभ्यश्च भवाद्य चिरकारिकः।।

trāhi māṃ mātaraṃ caiva tapo yaccārjitaṃ tvayā| ātmānaṃ pātakebhyaśca bhavādya cirakārikaḥ||

Verse 56

सहजं चिरकारित्वमतिप्रज्ञतया तव। सफलं तत्तथा तेऽस्तु भवाद्य चिरकारिकः।।

sahajaṃ cirakāritvamatiprajñatayā tava| saphalaṃ tattathā te'stu bhavādya cirakārikaḥ||

Verse 57

चिरमांशसितो मात्रा चिरं गर्भेण धारितः। सफलं चिकारित्वं कुरु त्वं चिरकारिक।।

ciramāṃśasito mātrā ciraṃ garbheṇa dhāritaḥ| saphalaṃ cikāritvaṃ kuru tvaṃ cirakārika||

Verse 58

चिरायते च संतापाच्चिरं स्वपिति धारितः। आवयोश्चिरसंतापादवेक्ष्य चिरकारिक।।

cirāyate ca saṃtāpācciraṃ svapiti dhāritaḥ| āvayościrasaṃtāpādavekṣya cirakārika||

Verse 59

भीष्म उवाच। एवं स दुःखितो राजन्महर्षिर्गौतमस्तदा। चिरकारिं ददर्शाथ पुत्रं स्थितमथान्तिके।।

bhīṣma uvāca| evaṃ sa duḥkhito rājanmaharṣirgautamastadā| cirakāriṃ dadarśātha putraṃ sthitamathāntike||

Verse 60

चिरकारी तु पितरं दृष्ट्वा परमदुःखितः। शस्त्रं त्यक्त्वा ततो मूर्ध्ना प्रसादायोपचक्रमे।।

cirakārī tu pitaraṃ dṛṣṭvā paramaduḥkhitaḥ| śastraṃ tyaktvā tato mūrdhnā prasādāyopacakrame||

Verse 61

गौतमस्तं ततो दृष्ट्वा शिरसा पतितं भुवि। पत्नीं चैव निराकारां परामभ्यागमन्मुदम्।। अन्तरेण प्रमादेन।।

gautamastaṃ tato dṛṣṭvā śirasā patitaṃ bhuvi| patnīṃ caiva nirākārāṃ parāmabhyāgamanmudam|| antareṇa pramādena||

Verse 62

न हि सा तेन संभेदं पत्नी नीता महात्मना। विजने चाश्रमस्थेन पुत्रश्चापि समाहितः।।

na hi sā tena saṃbhedaṃ patnī nītā mahātmanā| vijane cāśramasthena putraścāpi samāhitaḥ||

Verse 63

हन्या इति समादेशः शस्त्रपाणौ सुते स्थिते। विनीते प्रसवत्यर्थे विवासे चात्मकर्मसु।।

hanyā iti samādeśaḥ śastrapāṇau sute sthite| vinīte prasavatyarthe vivāse cātmakarmasu||

Verse 64

बुद्धिश्चासीत्सुतं दृष्ट्वा पितुश्चरणयोर्नतम्। शस्त्रग्रहणचापल्यं संवृणोति भयादिति।।

buddhiścāsītsutaṃ dṛṣṭvā pituścaraṇayornatam| śastragrahaṇacāpalyaṃ saṃvṛṇoti bhayāditi||

Verse 65

ततः पित्रा चिरं स्तुत्वा चिरं चाघ्राय मूर्धनि। चिरं दोर्भ्यां परिष्वज्य चिरं जीवेत्युदाहृतः।।

tataḥ pitrā ciraṃ stutvā ciraṃ cāghrāya mūrdhani| ciraṃ dorbhyāṃ pariṣvajya ciraṃ jīvetyudāhṛtaḥ||

Verse 66

एवं स गौतमः पुत्रं प्रीतिहर्षगुणैर्युतः। अभिनन्द्य महाप्रज्ञ इदं वचनमब्रवीत्।।

evaṃ sa gautamaḥ putraṃ prītiharṣaguṇairyutaḥ| abhinandya mahāprajña idaṃ vacanamabravīt||

Verse 67

चिरकारिक भद्रं ते चिरकारी चिरं भव। चिराय यदि ते सौम्य चिरमस्मि न दुःखितः।।

cirakārika bhadraṃ te cirakārī ciraṃ bhava| cirāya yadi te saumya ciramasmi na duḥkhitaḥ||

Verse 68

गाथाश्चाप्यब्रवीद्विद्वान्गौतमो मुनिसत्तमः। चिरकारिषु धीरेषु गुणोद्देशसमाश्रयाः।।

gāthāścāpyabravīdvidvāngautamo munisattamaḥ| cirakāriṣu dhīreṣu guṇoddeśasamāśrayāḥ||

Verse 69

चिरेण मित्रं बध्नीयाच्चिरेण च कृतं त्यजेत्। चिरेण हि कृतं मित्रं चिरं धारणमर्हति।।

cireṇa mitraṃ badhnīyāccireṇa ca kṛtaṃ tyajet| cireṇa hi kṛtaṃ mitraṃ ciraṃ dhāraṇamarhati||

Verse 70

रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि। अप्रिये चैव कर्तव्ये चिरकारी प्रशस्यते।।

rāge darpe ca māne ca drohe pāpe ca karmaṇi| apriye caiva kartavye cirakārī praśasyate||

Verse 71

बन्धूनां सुहृदां चैव भृत्यानां स्त्रीजनस्य च। अव्यक्तेष्वपराधेषु चिरकारी प्रशस्यते।।

bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhṛtyānāṃ strījanasya ca| avyakteṣvaparādheṣu cirakārī praśasyate||

Verse 72

एवं स गौतमस्तत्र प्रीतः पुत्रस्य भारत। कर्मणा तेन कौरव्य चिरकारितया तथा।।

evaṃ sa gautamastatra prītaḥ putrasya bhārata| karmaṇā tena kauravya cirakāritayā tathā||

Verse 73

एवं सर्वेषु कार्येषु विमृश्य पुरुषस्ततः। चिरेण निश्चयं कृत्वा चिरं न परितप्यते।।

evaṃ sarveṣu kāryeṣu vimṛśya puruṣastataḥ| cireṇa niścayaṃ kṛtvā ciraṃ na paritapyate||

Verse 74

चिरं धारयते रोषं चिरं कर्म नियच्छति। पश्चात्तापकरं कर्म न किंचिदुपपद्यते।।

ciraṃ dhārayate roṣaṃ ciraṃ karma niyacchati| paścāttāpakaraṃ karma na kiṃcidupapadyate||

Verse 75

चिरं वृद्धानुपासीत चिरमन्यांश्च पूजयेत्। चिरं धर्मं निषेवेत कुर्याच्चान्वेषणं चिरम्।।

ciraṃ vṛddhānupāsīta ciramanyāṃśca pūjayet| ciraṃ dharmaṃ niṣeveta kuryāccānveṣaṇaṃ ciram||

Verse 76

चिरमन्वास्य विदुषश्चिरं शिष्टान्निषेव्य च। चिरं विनीय चात्मानं चिरं चात्यनवज्ञताम्।।

ciramanvāsya viduṣaściraṃ śiṣṭānniṣevya ca| ciraṃ vinīya cātmānaṃ ciraṃ cātyanavajñatām||

Verse 77

ब्रुवतश्च परस्यापि वाक्यं धर्मोपसंहितम्। चिरं पृष्टोऽपि च ब्रूयाच्चिरं न परितप्यते।।

bruvataśca parasyāpi vākyaṃ dharmopasaṃhitam| ciraṃ pṛṣṭo'pi ca brūyācciraṃ na paritapyate||

Verse 78

उपास्य बहुलास्तस्मिन्नाश्रमो सुमहातपाः। समाः स्वर्गं गतो विप्रः पुत्रेण सहितस्तदा।।

upāsya bahulāstasminnāśramo sumahātapāḥ| samāḥ svargaṃ gato vipraḥ putreṇa sahitastadā||