Adhyaya 271

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति हिंसात्यागपूर्वकं शरीराविरोधेन धर्माचरणचोदना।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। शरीरमापदश्चैव न विदन्त्यविहिंसकाः। कथं यात्रा शरीरस्य निरारम्भस्य सेत्स्यते।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati hiṃsātyāgapūrvakaṃ śarīrāvirodhena dharmācaraṇacodanā|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| śarīramāpadaścaiva na vidantyavihiṃsakāḥ| kathaṃ yātrā śarīrasya nirārambhasya setsyate||

Verse 2

भीष्म उवाच। यथा शरीरं न म्लायेन्नैव मृत्युवशं भवेत्। तथा कर्मसु वर्तेत समर्थो धर्ममाचरेत्।।

bhīṣma uvāca| yathā śarīraṃ na mlāyennaiva mṛtyuvaśaṃ bhavet| tathā karmasu varteta samartho dharmamācaret||

Verse 3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। प्रजानामनुकम्पार्थं गीतं राज्ञा विचख्युना।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| prajānāmanukampārthaṃ gītaṃ rājñā vicakhyunā||

Verse 4

छिन्नस्थूणं वृपं दृष्ट्वा विरावं च गवां भृशम्। गोगृहे यज्ञवाटे च प्रेक्षमाणः स पार्थिवः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 271।।

chinnasthūṇaṃ vṛpaṃ dṛṣṭvā virāvaṃ ca gavāṃ bhṛśam| gogṛhe yajñavāṭe ca prekṣamāṇaḥ sa pārthivaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekasaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 271||

Verse 5

स्वस्ति गोभ्योऽस्तु लोकेषु ततो निर्वचनं कृतम्। हिंसायां हि प्रवृत्तायामाशीरेषा तु कल्पिता।। छिन्ना विशस्ता स्थूणा प्रतिमा शरीरं यस्य तम्।।

svasti gobhyo'stu lokeṣu tato nirvacanaṃ kṛtam| hiṃsāyāṃ hi pravṛttāyāmāśīreṣā tu kalpitā|| chinnā viśastā sthūṇā pratimā śarīraṃ yasya tam||

Verse 6

अव्यवस्थितमर्यादैर्विमूढैर्नास्तिकैर्नरैः। संशयात्मभिरव्यक्तैर्हिंसा समनुदर्शिता।।

avyavasthitamaryādairvimūḍhairnāstikairnaraiḥ| saṃśayātmabhiravyaktairhiṃsā samanudarśitā||

Verse 7

सर्वकर्मग्वहिंसां हि धर्मात्मा मनुरब्रवीत्। कामकाराद्विहिंसन्ति बहिर्वेद्यां पशून्नराः।।

sarvakarmagvahiṃsāṃ hi dharmātmā manurabravīt| kāmakārādvihiṃsanti bahirvedyāṃ paśūnnarāḥ||

Verse 8

तस्मात्प्रमाणतः कार्यो धर्मः सूक्ष्मो विजानता। अहिंसा ह्येव सर्वेभ्यो धर्मेभ्यो ज्यायसी मता।।

tasmātpramāṇataḥ kāryo dharmaḥ sūkṣmo vijānatā| ahiṃsā hyeva sarvebhyo dharmebhyo jyāyasī matā||

Verse 9

उपोष्य संशितो भूत्वा हित्वा वेदकृतां शुचिः। आचार इत्यनाचारः कृपणाः फलहेतवः।। निश्चितं वचनं निर्वचनम्। एषा स्वस्ति गोभ्योऽस्त्विति हिंसा कतौ पश्वालम्भः।।

upoṣya saṃśito bhūtvā hitvā vedakṛtāṃ śuciḥ| ācāra ityanācāraḥ kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ|| niścitaṃ vacanaṃ nirvacanam| eṣā svasti gobhyo'stviti hiṃsā katau paśvālambhaḥ||

Verse 10

यदि च्छिन्दन्ति वृक्षांश्च यूपांश्चोद्दिश्य मानवाः। वृथा मांसानि खादन्ति नैप धर्मः प्रशस्यते।।

yadi cchindanti vṛkṣāṃśca yūpāṃścoddiśya mānavāḥ| vṛthā māṃsāni khādanti naipa dharmaḥ praśasyate||

Verse 11

सुरां मत्स्यान्मधु मांसमासवं कृसरौदनम्। धूर्तैः प्रवर्तितं ह्येतन्नैतद्वेदेषु कल्पितम्। कामान्मोहाच्च लोभाच्च लौल्यमेतत्प्रवर्तितम्।।

surāṃ matsyānmadhu māṃsamāsavaṃ kṛsaraudanam| dhūrtaiḥ pravartitaṃ hyetannaitadvedeṣu kalpitam| kāmānmohācca lobhācca laulyametatpravartitam||

Verse 12

विष्णुमेवाभिजानन्ति सर्वयज्ञेषु ब्राह्मणाः। पायसैः सुमनोभिश्च तस्यैव यजनं स्मृतम्।। वेदकृतां वेदोक्तां हिंसाम्। आचार इति बुद्ध्या अनाचारः आचरणहीनः।।

viṣṇumevābhijānanti sarvayajñeṣu brāhmaṇāḥ| pāyasaiḥ sumanobhiśca tasyaiva yajanaṃ smṛtam|| vedakṛtāṃ vedoktāṃ hiṃsām| ācāra iti buddhyā anācāraḥ ācaraṇahīnaḥ||

Verse 13

यज्ञियाश्चैव ये वृक्षा वेदेषु परिकल्पिताः। यच्चापि किंचित्कर्तव्यमन्यच्चोक्षैः सुसंस्कृतम्। महासत्वैः शुद्धभावैः सर्वं देवार्हमेव तत्।। विष्णुमेव यजन्तीहेति ट. थ. पाठः।।

yajñiyāścaiva ye vṛkṣā vedeṣu parikalpitāḥ| yaccāpi kiṃcitkartavyamanyaccokṣaiḥ susaṃskṛtam| mahāsatvaiḥ śuddhabhāvaiḥ sarvaṃ devārhameva tat|| viṣṇumeva yajantīheti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 14

युधिष्ठिर उवाच। शरीरमापदश्चापि विवदन्त्यविहंसतः। कथं यात्रा शरीरस्य निरारम्भस्य सेत्स्यते।। चोक्षैर्विशुद्धैः।।

yudhiṣṭhira uvāca| śarīramāpadaścāpi vivadantyavihaṃsataḥ| kathaṃ yātrā śarīrasya nirārambhasya setsyate|| cokṣairviśuddhaiḥ||

Verse 15

भीष्म उवाच। यथा शरीरं न ग्लायेन्नेयान्मृत्युवशं यथा। तथा कर्मसु वर्तेत समर्थो धर्ममाचरेत्।।

bhīṣma uvāca| yathā śarīraṃ na glāyenneyānmṛtyuvaśaṃ yathā| tathā karmasu varteta samartho dharmamācaret||