Adhyaya 270

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति जाजलितुलाधारसंवादानुवादः।। 1।। तुलाधार उवाच। सद्भिर्वा यदि वाऽसद्भिः पन्थानमिममाश्रितः। प्रत्यक्षं क्रियतां साधु ततो ज्ञास्यसि तद्यथा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 270।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati jājalitulādhārasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| tulādhāra uvāca| sadbhirvā yadi vā'sadbhiḥ panthānamimamāśritaḥ| pratyakṣaṃ kriyatāṃ sādhu tato jñāsyasi tadyathā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi saptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 270||

Verse 2

एते शकुन्ता बहवः समन्ताद्विचरन्ति ह। तवोत्तमाङ्गे संभूताः श्येनाश्चान्याश्च जातयः।।

ete śakuntā bahavaḥ samantādvicaranti ha| tavottamāṅge saṃbhūtāḥ śyenāścānyāśca jātayaḥ||

Verse 3

आहूयैनान्महाब्रह्मन्विशमानांस्ततस्ततः। पश्येमान्हस्तपादैश्च श्लिष्टान्देहेषु सर्वशः।। अयं पन्थाः समाश्रित इति ट. थ. पाठः।।

āhūyainānmahābrahmanviśamānāṃstatastataḥ| paśyemānhastapādaiśca śliṣṭāndeheṣu sarvaśaḥ|| ayaṃ panthāḥ samāśrita iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 4

संभावयन्ति पितरं त्वया संभाविताः स्वगाः। असंशयं पिता वै त्वं पुत्रानाह्वय जाजले।।

saṃbhāvayanti pitaraṃ tvayā saṃbhāvitāḥ svagāḥ| asaṃśayaṃ pitā vai tvaṃ putrānāhvaya jājale||

Verse 5

भीष्म उवाच। ततो जाजलिना तेन समाहूताः पतत्रिणः। वाचमुच्चारयन्ति स्म धर्मस्य वचनात्किल।। ततस्ततः तेषु तेषु नीडेषु प्रवेशाय श्लिष्टान् संकुचितहस्तपादान्।।

bhīṣma uvāca| tato jājalinā tena samāhūtāḥ patatriṇaḥ| vācamuccārayanti sma dharmasya vacanātkila|| tatastataḥ teṣu teṣu nīḍeṣu praveśāya śliṣṭān saṃkucitahastapādān||

Verse 6

तुलाधार उवाच। अहिंसादि कृतं कर्म इह चैव परत्र च। श्रद्धां निहन्ति वै ब्रह्मन्सा हता हन्ति तं नरम्।। वाचमुच्चारयन्ति। निःशङ्कं प्रत्युत्तरं प्रयच्छन्तीत्यर्थः। तत्र हेतुः धर्मस्याऽहिंसात्मकस्य संबन्धिनो वचनात्प्रियवचनादित्यर्थः।।

tulādhāra uvāca| ahiṃsādi kṛtaṃ karma iha caiva paratra ca| śraddhāṃ nihanti vai brahmansā hatā hanti taṃ naram|| vācamuccārayanti| niḥśaṅkaṃ pratyuttaraṃ prayacchantītyarthaḥ| tatra hetuḥ dharmasyā'hiṃsātmakasya saṃbandhino vacanātpriyavacanādityarthaḥ||

Verse 7

समानां श्रद्दधानानां संयतानां सुचेतसाम्। कुर्वतां यज्ञ इत्येव न यज्ञो जातु नेष्यते।। हिंसा आदिपदार्थः। इह परत्र च प्रत्यक्षफलमिति शेषः। तत्र हिंसाफलमाह श्रद्धामिति। हिंसा श्रद्धां विश्वासं निहन्तीत्यध्याहृत्य योज्यम्। तं विश्वासघातिनम्। स्पर्धानिहन्ति तं धर्मं स हतो हन्तीति ध. पाठः। हिंसा निहन्ति वै धर्मसंहतो हन्तीति थ. पाठः।।

samānāṃ śraddadhānānāṃ saṃyatānāṃ sucetasām| kurvatāṃ yajña ityeva na yajño jātu neṣyate|| hiṃsā ādipadārthaḥ| iha paratra ca pratyakṣaphalamiti śeṣaḥ| tatra hiṃsāphalamāha śraddhāmiti| hiṃsā śraddhāṃ viśvāsaṃ nihantītyadhyāhṛtya yojyam| taṃ viśvāsaghātinam| spardhānihanti taṃ dharmaṃ sa hato hantīti dha. pāṭhaḥ| hiṃsā nihanti vai dharmasaṃhato hantīti tha. pāṭhaḥ||

Verse 8

श्रद्धा वै सात्विकी देवी सूर्यस्य दुहिता द्विज। सावित्री प्रसवित्री च हविर्वाङ्भनसी ततः।।

śraddhā vai sātvikī devī sūryasya duhitā dvija| sāvitrī prasavitrī ca havirvāṅbhanasī tataḥ||

Verse 9

वाग्वृद्धं त्रायते श्रद्धा मनोवृद्धं च जाजले। श्रद्धावृद्धं वाङ्भनसी न यज्ञस्त्रातुमर्हति।। समानां लाभालाभयोः यज्ञः कर्तव्य इत्येवाभिसंधाय कुर्वतां फलं चाभिसंधायेति एवार्थः। तेषां यज्ञो नेष्वत इति न। संगतानां सुचेतसामिति ध. पाठः।।

vāgvṛddhaṃ trāyate śraddhā manovṛddhaṃ ca jājale| śraddhāvṛddhaṃ vāṅbhanasī na yajñastrātumarhati|| samānāṃ lābhālābhayoḥ yajñaḥ kartavya ityevābhisaṃdhāya kurvatāṃ phalaṃ cābhisaṃdhāyeti evārthaḥ| teṣāṃ yajño neṣvata iti na| saṃgatānāṃ sucetasāmiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 10

अत्र गाथा ब्रह्मगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः। शुचेरश्रद्दधानस्य श्रद्दधानस्यर चाशुचेः।।

atra gāthā brahmagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ| śuceraśraddadhānasya śraddadhānasyara cāśuceḥ||

Verse 11

देवा वित्तममन्यन्त सदृशं यज्ञकर्मणि। श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वार्धुषेः।।

devā vittamamanyanta sadṛśaṃ yajñakarmaṇi| śrotriyasya kadaryasya vadānyasya ca vārdhuṣeḥ||

Verse 12

मीमांसित्वोभयं देवाः सममन्नमकल्पयन्। प्रजापतिस्तानुवाच विषमं कृतमित्युत।। वाचा स्वरवर्णविपर्यासेन यद्वृद्धं छिन्नं नष्टं मन्त्राद्युच्चारणे तच्छ्रद्धा त्रायते समाधत्ते। मनसा व्यग्रेण यन्नष्टं देवताध्यानादि।।

mīmāṃsitvobhayaṃ devāḥ samamannamakalpayan| prajāpatistānuvāca viṣamaṃ kṛtamityuta|| vācā svaravarṇaviparyāsena yadvṛddhaṃ chinnaṃ naṣṭaṃ mantrādyuccāraṇe tacchraddhā trāyate samādhatte| manasā vyagreṇa yannaṣṭaṃ devatādhyānādi||

Verse 13

श्रद्धापूतं वदान्यस्य हतमश्रद्धयेतरत्। भोज्यमन्नं वदान्यस्य कदर्यस्य न वार्धुषेः।।

śraddhāpūtaṃ vadānyasya hatamaśraddhayetarat| bhojyamannaṃ vadānyasya kadaryasya na vārdhuṣeḥ||

Verse 14

अश्रद्दधान एवैको देवानां नार्हते हविः। तस्यैवान्नं न भोक्तव्यमिति धर्मविदो विदुः।। मीमांसित्वा विचार्य।।

aśraddadhāna evaiko devānāṃ nārhate haviḥ| tasyaivānnaṃ na bhoktavyamiti dharmavido viduḥ|| mīmāṃsitvā vicārya||

Verse 15

अश्रद्धा परमं पापं श्रद्धा पापप्रमोचनी। जहाति पापं श्रद्धावान्सर्पो जीर्णामिव त्वचम्।।

aśraddhā paramaṃ pāpaṃ śraddhā pāpapramocanī| jahāti pāpaṃ śraddhāvānsarpo jīrṇāmiva tvacam||

Verse 16

ज्यायसी या पवित्राणां निवृत्तिः श्रद्धया सह। निवृत्तशीलदोषो यः श्रद्धावान्पूत एव सः।।

jyāyasī yā pavitrāṇāṃ nivṛttiḥ śraddhayā saha| nivṛttaśīladoṣo yaḥ śraddhāvānpūta eva saḥ||

Verse 17

किं तस्य तपसा कार्यं किं वृत्तेन किमात्मना। श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छ्रद्धः स एव सः।। हविर्दातुमिति शेषः।।

kiṃ tasya tapasā kāryaṃ kiṃ vṛttena kimātmanā| śraddhāmayo'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ|| havirdātumiti śeṣaḥ||

Verse 18

इति धर्मः समाख्यातः सद्भिर्धर्मार्थदर्शिभिः। वयं जिज्ञासमानास्तु संप्राप्ता धर्मदर्शनात्।। यत् या सात्विकी राजसी तामसी वा श्रद्धा यस्य स यच्छ्रद्धः। स एव स सात्विको राजसस्तामसो वा।।

iti dharmaḥ samākhyātaḥ sadbhirdharmārthadarśibhiḥ| vayaṃ jijñāsamānāstu saṃprāptā dharmadarśanāt|| yat yā sātvikī rājasī tāmasī vā śraddhā yasya sa yacchraddhaḥ| sa eva sa sātviko rājasastāmaso vā||

Verse 19

श्रद्धां कुरु महाप्राज्ञ ततः प्राप्स्यसि यत्परम्।। धर्मदर्शनाख्यान्मुनेधैर्मं वयं प्राप्तवन्तः।।

śraddhāṃ kuru mahāprājña tataḥ prāpsyasi yatparam|| dharmadarśanākhyānmunedhairmaṃ vayaṃ prāptavantaḥ||

Verse 20

जाजलिरुवाच। न वै मुनीनां शृणुमश्च तत्वं पृच्छामि ते वाणिज तत्वमेतत्। पूर्वे हि पूर्वेऽप्यनवेक्षमाणा नातः परं ते ऋषयः स्थापयन्ति।।

jājaliruvāca| na vai munīnāṃ śṛṇumaśca tatvaṃ pṛcchāmi te vāṇija tatvametat| pūrve hi pūrve'pyanavekṣamāṇā nātaḥ paraṃ te ṛṣayaḥ sthāpayanti||

Verse 21

यस्मिन्नेवानुतीर्थेन पशवः प्राप्नुयुः सुखम्। पत्नीव्रतेन विधिना प्रकरोति नियोजयन्। श्रद्धावाञ्श्रद्दधानश्च धर्मश्चैव हि वाणिज।। स्पर्धां जहि महाप्राज्ञेति ध. पाठः।।

yasminnevānutīrthena paśavaḥ prāpnuyuḥ sukham| patnīvratena vidhinā prakaroti niyojayan| śraddhāvāñśraddadhānaśca dharmaścaiva hi vāṇija|| spardhāṃ jahi mahāprājñeti dha. pāṭhaḥ||

Verse 22

तुलाधार उवाच। स्ववर्त्मनि स्थितश्चैव गरीयानेव जाजले।। श्रद्धावान्वेदवाक्ये। श्रद्दधानस्तदर्थमनुष्ठातुं ममेदं श्रेय इति निश्चयवान्। धर्मो धर्मात्मा।।

tulādhāra uvāca| svavartmani sthitaścaiva garīyāneva jājale|| śraddhāvānvedavākye| śraddadhānastadarthamanuṣṭhātuṃ mamedaṃ śreya iti niścayavān| dharmo dharmātmā||

Verse 23

भीष्म उवाच। ततोऽचिरेण कालेन तुलाधारः स एव च। दिवं गत्वा महाप्राज्ञौ विहरेतां यथासुखम्। स्वंस्वं स्थानमुपागम्य स्वकर्मफलनिर्मितम्।।

bhīṣma uvāca| tato'cireṇa kālena tulādhāraḥ sa eva ca| divaṃ gatvā mahāprājñau viharetāṃ yathāsukham| svaṃsvaṃ sthānamupāgamya svakarmaphalanirmitam||

Verse 24

एवं बहुविधार्थं च तुलाधारेण भापितम्। सम्यक्चैवमुपालब्धो धर्मश्चोक्तः सनातनः।।

evaṃ bahuvidhārthaṃ ca tulādhāreṇa bhāpitam| samyakcaivamupālabdho dharmaścoktaḥ sanātanaḥ||

Verse 25

तस्य विख्यातवीर्यस्य श्रुत्वा वाक्यानि जाजलिः। तुलाधारस्य कौन्तेय शान्तिमेवान्वपद्यत।।

tasya vikhyātavīryasya śrutvā vākyāni jājaliḥ| tulādhārasya kaunteya śāntimevānvapadyata||

Verse 26

समानां श्रद्दधानानां युक्तानां च यथाबलम्। कुर्वतां यज्ञ इत्येव नायज्ञो जातु नेष्यते।।

samānāṃ śraddadhānānāṃ yuktānāṃ ca yathābalam| kurvatāṃ yajña ityeva nāyajño jātu neṣyate||

Verse 27

एवं बहुमतार्थं च तुलाधारेण भाषितम्। यथौपम्योपदेशेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।। गरीयानेव भूतले इति ट. थ. पाठः।।

evaṃ bahumatārthaṃ ca tulādhāreṇa bhāṣitam| yathaupamyopadeśena kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi|| garīyāneva bhūtale iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||