Adhyaya 269

Verse 1

तुलाधारेण जाजलये धर्मरहस्योपदेशः।। 1।। जाजलिरुवाच। यथा प्रवर्तितो धर्मस्तुलां धारयता त्वया। स्वर्गद्वारं च वत्तिं च भूतानामवरोत्स्यते।।

tulādhāreṇa jājalaye dharmarahasyopadeśaḥ|| 1|| jājaliruvāca| yathā pravartito dharmastulāṃ dhārayatā tvayā| svargadvāraṃ ca vattiṃ ca bhūtānāmavarotsyate||

Verse 2

कृष्या ह्यन्नं प्रभवति ततस्त्वमपि जिवसि। पशुभिश्चौषधीभिश्च मर्त्या जीवन्ति वाणिज।।

kṛṣyā hyannaṃ prabhavati tatastvamapi jivasi| paśubhiścauṣadhībhiśca martyā jīvanti vāṇija||

Verse 3

ततो यज्ञः प्रभवति नास्तिक्यमपि जल्पसि। न हि वर्तेदयं लोको वार्तामुत्सृज्य केवलाम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोनसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 269।।

tato yajñaḥ prabhavati nāstikyamapi jalpasi| na hi vartedayaṃ loko vārtāmutsṛjya kevalām|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekonasaptatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 269||

Verse 4

तुलाधार उवाच। वक्ष्यामि जाजले वृत्तिं नास्मि ब्राह्मण नास्तिकः। न यज्ञं च विनिन्दामि यज्ञवित्तु सुदुर्लभः।।

tulādhāra uvāca| vakṣyāmi jājale vṛttiṃ nāsmi brāhmaṇa nāstikaḥ| na yajñaṃ ca vinindāmi yajñavittu sudurlabhaḥ||

Verse 5

नमो ब्राह्मण यज्ञाय ये च यज्ञविदो जनाः। स्वयज्ञं ब्राह्मणा हित्वा क्षत्रयज्ञमनुष्ठिताः।।

namo brāhmaṇa yajñāya ye ca yajñavido janāḥ| svayajñaṃ brāhmaṇā hitvā kṣatrayajñamanuṣṭhitāḥ||

Verse 6

लुब्धैर्वित्तपरैर्ब्रह्मन्नास्तिकैः संप्रवर्तितम्। वेदवादानभिज्ञानां सत्याभासमिवानृतम्।।

lubdhairvittaparairbrahmannāstikaiḥ saṃpravartitam| vedavādānabhijñānāṃ satyābhāsamivānṛtam||

Verse 7

इदं देयमिदं देयमिति नान्यच्चिकीर्षति। अतः स्तैन्यं प्रभवति विकर्माणि च जाजले।।

idaṃ deyamidaṃ deyamiti nānyaccikīrṣati| ataḥ stainyaṃ prabhavati vikarmāṇi ca jājale||

Verse 8

यदेव सुकृतं हव्यं तेन तुष्यन्ति देवताः। नमस्कारेण हविषा स्वाध्यायैरौषधैस्तथा। पूजा स्याद्देवतानां हि यथाशास्त्रनिदर्शनम्।।

yadeva sukṛtaṃ havyaṃ tena tuṣyanti devatāḥ| namaskāreṇa haviṣā svādhyāyairauṣadhaistathā| pūjā syāddevatānāṃ hi yathāśāstranidarśanam||

Verse 9

इष्टापूर्तादसाधूनां विदुषां जायते प्रजा। लुब्धेभ्यो जायते लुब्धः समेभ्यो जायते समः।। नास्तिक्यं हिंसात्मकत्वेन यज्ञनिन्दा।।

iṣṭāpūrtādasādhūnāṃ viduṣāṃ jāyate prajā| lubdhebhyo jāyate lubdhaḥ samebhyo jāyate samaḥ|| nāstikyaṃ hiṃsātmakatvena yajñanindā||

Verse 10

यजमाना यथाऽऽत्मानमृत्विजश्च तथा प्रजाः। यज्ञात्प्रजा प्रभवति नभसोऽम्भ इवामलम्।।

yajamānā yathā''tmānamṛtvijaśca tathā prajāḥ| yajñātprajā prabhavati nabhaso'mbha ivāmalam||

Verse 11

अग्नौ प्रास्ताहुतिर्ब्रह्मन्नादित्यमुपगच्छति। आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः।।

agnau prāstāhutirbrahmannādityamupagacchati| ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ||

Verse 12

तस्मात्सुनिष्ठिताः पूर्वे सर्वान्कामांश्च लेभिरे। अकृष्टपच्या पृथिवी आशीर्भिर्वीररुधोऽभवन्।।

tasmātsuniṣṭhitāḥ pūrve sarvānkāmāṃśca lebhire| akṛṣṭapacyā pṛthivī āśīrbhirvīrarudho'bhavan||

Verse 13

न ते यज्ञेष्वात्मसु वा फलं पश्यन्ति किंचन। शङ्कमानाः फलं यज्ञे ये यजेरन्कथंचन।।

na te yajñeṣvātmasu vā phalaṃ paśyanti kiṃcana| śaṅkamānāḥ phalaṃ yajñe ye yajerankathaṃcana||

Verse 14

जानन्तः सर्वथा साधु लुब्धा वित्तप्रयोजनाः। स स्म पापकृतां लोकान्गुच्छेदशुभकर्मणा।।

jānantaḥ sarvathā sādhu lubdhā vittaprayojanāḥ| sa sma pāpakṛtāṃ lokāngucchedaśubhakarmaṇā||

Verse 15

प्रमाणमप्रमाणेन यः कुर्यादशुभं नरः। पापात्मा सोऽकृतप्रज्ञः सदैवेह द्विजोत्तम।।

pramāṇamapramāṇena yaḥ kuryādaśubhaṃ naraḥ| pāpātmā so'kṛtaprajñaḥ sadaiveha dvijottama||

Verse 16

कर्तव्यमिति कर्तव्यं वेत्ति वै ब्राह्मणो भयम्। ब्रह्मैव वर्तते लोके नैव कर्तव्यतां पुनः।।

kartavyamiti kartavyaṃ vetti vai brāhmaṇo bhayam| brahmaiva vartate loke naiva kartavyatāṃ punaḥ||

Verse 17

विगुणं च पुनः कर्म ज्याय इत्यनुशुश्रुम्। सर्वभूतोपकारश्च फलभावे च संयमः।।

viguṇaṃ ca punaḥ karma jyāya ityanuśuśrum| sarvabhūtopakāraśca phalabhāve ca saṃyamaḥ||

Verse 18

सत्ययज्ञा दमयज्ञा अलुब्धाश्चात्मवृत्तयः। उत्पन्नत्यागिनः सर्वे जना आसन्नमत्सराः।।

satyayajñā damayajñā alubdhāścātmavṛttayaḥ| utpannatyāginaḥ sarve janā āsannamatsarāḥ||

Verse 19

क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञाः स्वयज्ञपरिनिष्ठिताः। ब्राह्मं वेदमधीयन्तस्तोषयन्त्यपरानपि।।

kṣetrakṣetrajñatattvajñāḥ svayajñapariniṣṭhitāḥ| brāhmaṃ vedamadhīyantastoṣayantyaparānapi||

Verse 20

अखिलं दैवतं सर्वं ब्रह्म ब्रह्मणि संश्रितम्। तृप्यन्ति तृप्यतो देवास्तृप्ताऽतृप्तस्य जाजले।।

akhilaṃ daivataṃ sarvaṃ brahma brahmaṇi saṃśritam| tṛpyanti tṛpyato devāstṛptā'tṛptasya jājale||

Verse 21

यथा सर्वरसैस्तृप्तो नाभिनन्दति किंचन। तथा प्रज्ञानतृप्तस्य नित्यतृप्तिः सुखोदया।।

yathā sarvarasaistṛpto nābhinandati kiṃcana| tathā prajñānatṛptasya nityatṛptiḥ sukhodayā||

Verse 22

धर्माधारा धर्मसुखाः कृत्स्नव्यवसितास्तथा। अस्ति नस्तत्त्वतो भूय इति प्राज्ञस्त्ववेक्षते।।

dharmādhārā dharmasukhāḥ kṛtsnavyavasitāstathā| asti nastattvato bhūya iti prājñastvavekṣate||

Verse 23

ज्ञानविज्ञानिनः केचित्परं पारं तितीर्षवः। अतीव पुण्यदं पुण्यं पुण्याभिजनसंहितम्।।

jñānavijñāninaḥ kecitparaṃ pāraṃ titīrṣavaḥ| atīva puṇyadaṃ puṇyaṃ puṇyābhijanasaṃhitam||

Verse 24

यत्र गत्वा न शोचन्ति च च्यवन्ति व्यथन्ति च। ते तु तद्ब्रह्मणः स्थानं प्राप्नुवन्तीह सात्विकाः।।

yatra gatvā na śocanti ca cyavanti vyathanti ca| te tu tadbrahmaṇaḥ sthānaṃ prāpnuvantīha sātvikāḥ||

Verse 25

नैव ते स्वर्गमिच्छन्ति न यजन्ति यशोधनाः। सतां वर्त्मानुवर्तन्ते यथाबलमहिंसया।। विगुणा जायते प्रजेति झ. पाठः।।

naiva te svargamicchanti na yajanti yaśodhanāḥ| satāṃ vartmānuvartante yathābalamahiṃsayā|| viguṇā jāyate prajeti jha. pāṭhaḥ||

Verse 26

वनस्पतीनोषधीश्च फलमूलानि ते विदुः। न चैतानृत्विजो लुब्धा याजयन्ति फलार्थिनः।।

vanaspatīnoṣadhīśca phalamūlāni te viduḥ| na caitānṛtvijo lubdhā yājayanti phalārthinaḥ||

Verse 27

स्वमेव चार्थं कुर्वाणा यज्ञं चक्रुः पुनर्द्विजाः। परिनिष्ठितकर्माणाः प्रजानुग्रहकाम्यया।।

svameva cārthaṃ kurvāṇā yajñaṃ cakruḥ punardvijāḥ| pariniṣṭhitakarmāṇāḥ prajānugrahakāmyayā||

Verse 28

तस्मात्तानृत्विजो लुब्धा याजयन्त्यशुभान्नरान्। प्रापयेयुः प्रजाः स्वर्गे स्वधर्माचरणेन वै। इति मे वर्तते बुद्धिः समा सर्वत्र जाजले।।

tasmāttānṛtvijo lubdhā yājayantyaśubhānnarān| prāpayeyuḥ prajāḥ svarge svadharmācaraṇena vai| iti me vartate buddhiḥ samā sarvatra jājale||

Verse 29

प्रयुञ्जते येन यज्ञे सदा प्राज्ञा द्विजर्षभाः। तेन ते देवयानेन पथा यान्ति महामुने।।

prayuñjate yena yajñe sadā prājñā dvijarṣabhāḥ| tena te devayānena pathā yānti mahāmune||

Verse 30

आवृत्तिस्तस्य चैकस्य नास्त्यावृत्तिर्मनीषिणाः। उभौ तौ देवयानेन गच्छतो जाजले यथा।।

āvṛttistasya caikasya nāstyāvṛttirmanīṣiṇāḥ| ubhau tau devayānena gacchato jājale yathā||

Verse 31

स्वयं चैषामनडुहो युञ्जन्ति च वहन्ति च। स्वयमुस्राश्च दुह्यन्ते मनःसंकल्पसिद्धिभिः।।

svayaṃ caiṣāmanaḍuho yuñjanti ca vahanti ca| svayamusrāśca duhyante manaḥsaṃkalpasiddhibhiḥ||

Verse 32

स्वयं यूपानुपादाय यजन्ते स्वाप्तदक्षिणाः। यस्तथा भावितात्मा स्यात्स गामालब्धुमर्हति।।

svayaṃ yūpānupādāya yajante svāptadakṣiṇāḥ| yastathā bhāvitātmā syātsa gāmālabdhumarhati||

Verse 33

ओषधीभिस्तथा ब्रह्मन्यजेरंस्ते न तादृशाः। श्रद्धया गां पुरस्कृत्य तदृतं प्रब्रवीमि ते।।

oṣadhībhistathā brahmanyajeraṃste na tādṛśāḥ| śraddhayā gāṃ puraskṛtya tadṛtaṃ prabravīmi te||

Verse 34

निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम्। अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः।।

nirāśiṣamanārambhaṃ nirnamaskāramastutim| akṣīṇaṃ kṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ||

Verse 35

न श्रावयन्न च यजन्न ददद्ब्राह्मणेषु च। काम्यां वृत्तिं लिप्समानः कां गतिं याति जाजले। इदं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात्।।

na śrāvayanna ca yajanna dadadbrāhmaṇeṣu ca| kāmyāṃ vṛttiṃ lipsamānaḥ kāṃ gatiṃ yāti jājale| idaṃ tu daivataṃ kṛtvā yathā yajñamavāpnuyāt||

Verse 36

जाजलिरुवाच। [न वै मुनीनां शृणुमः स्म तत्त्वं पृच्छामि ते वाणिज कष्टमेतत्। पूर्वेपूर्वे चास्य नावेक्षमाणा नातः परं तमृषयः स्थापयन्ति।।

jājaliruvāca| [na vai munīnāṃ śṛṇumaḥ sma tattvaṃ pṛcchāmi te vāṇija kaṣṭametat| pūrvepūrve cāsya nāvekṣamāṇā nātaḥ paraṃ tamṛṣayaḥ sthāpayanti||

Verse 37

यस्मिन्नेवात्मतीर्थेन पशवः प्राप्नुयुर्मखम्।] अथ स्म कर्मणा केन वाणिज प्राप्नुयात्सुखम्। शंस मे तन्महाप्राज्ञ भृशं वै श्रद्दधामि ते।।

yasminnevātmatīrthena paśavaḥ prāpnuyurmakham|] atha sma karmaṇā kena vāṇija prāpnuyātsukham| śaṃsa me tanmahāprājña bhṛśaṃ vai śraddadhāmi te||

Verse 38

तुलाधार उवाच। उत यज्ञा उतायज्ञा मस्वं नार्हन्ति ते क्वचित्। आज्येन पयसा दध्ना सत्कृत्यामिक्षया त्वचा। बालैः शृङ्गेण पादेन संभरत्येव गौर्मखम्।। यजन्ते चाविहिंसयेति झ. पाठः।।

tulādhāra uvāca| uta yajñā utāyajñā masvaṃ nārhanti te kvacit| ājyena payasā dadhnā satkṛtyāmikṣayā tvacā| bālaiḥ śṛṅgeṇa pādena saṃbharatyeva gaurmakham|| yajante cāvihiṃsayeti jha. pāṭhaḥ||

Verse 39

पत्नीव्रतेन विधिना प्रकरोति नियोजयन्। इष्टं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात्।।

patnīvratena vidhinā prakaroti niyojayan| iṣṭaṃ tu daivataṃ kṛtvā yathā yajñamavāpnuyāt||

Verse 40

पुरोडाशो हि सर्वेषां पशूनां मेध्य उच्यते। सर्वा नद्यः सरस्वत्यः सर्वे पुण्याः शिलोच्चयाः। जाजले तीर्थमात्मेव मा स्म देशातिथिर्भव।।

puroḍāśo hi sarveṣāṃ paśūnāṃ medhya ucyate| sarvā nadyaḥ sarasvatyaḥ sarve puṇyāḥ śiloccayāḥ| jājale tīrthamātmeva mā sma deśātithirbhava||

Verse 41

एतानीदृशकान्धर्मानाचरन्निह जाजले। कारणैर्धर्ममन्विच्छन्स लोकानाप्नुते शुभान्।। अशक्तानां तु बालैर्गोपुच्छे पितृतर्पणादिना। शृङ्गेण गोशृङ्गेणाभिषेकादिना। पाद्देनेति पादरजसेत्यर्थः। एतेषां गोस्पर्शनादीनां च सद्यः पापनाशकत्वं परलोकप्रदत्वं च स्मृत्युक्तं दर्शितम्।।

etānīdṛśakāndharmānācaranniha jājale| kāraṇairdharmamanvicchansa lokānāpnute śubhān|| aśaktānāṃ tu bālairgopucche pitṛtarpaṇādinā| śṛṅgeṇa gośṛṅgeṇābhiṣekādinā| pāddeneti pādarajasetyarthaḥ| eteṣāṃ gosparśanādīnāṃ ca sadyaḥ pāpanāśakatvaṃ paralokapradatvaṃ ca smṛtyuktaṃ darśitam||

Verse 42

भीष्म उवाच। एतानीदृशकान्धर्मांस्तुलाधारः प्रशंसति। उपपत्त्याऽभिसंपन्नान्नित्यं सद्भिर्निषेवितान्।। ईदृशकानहिंस्रान्। कारणैरर्थित्वसमर्थत्वविद्वत्त्वतारतम्यैः।।

bhīṣma uvāca| etānīdṛśakāndharmāṃstulādhāraḥ praśaṃsati| upapattyā'bhisaṃpannānnityaṃ sadbhirniṣevitān|| īdṛśakānahiṃsrān| kāraṇairarthitvasamarthatvavidvattvatāratamyaiḥ||