Adhyaya 26

Verse 1

युधिष्ठिरेण व्यासंप्रति निर्वेदवचनम्।। 1।। व्यासेन युधिष्ठिरंप्रति राज्यपालनविधानम्।। 2।। युधिष्ठिर उवाच। अभिमन्यौ हते बाले द्रौपद्यास्तनयेषु च। धृष्टद्युम्ने विराटे च द्रुपदे च महीपतौ।।

yudhiṣṭhireṇa vyāsaṃprati nirvedavacanam|| 1|| vyāsena yudhiṣṭhiraṃprati rājyapālanavidhānam|| 2|| yudhiṣṭhira uvāca| abhimanyau hate bāle draupadyāstanayeṣu ca| dhṛṣṭadyumne virāṭe ca drupade ca mahīpatau||

Verse 2

वृषसेने च धर्मज्ञे धृष्टकेतौ तु पार्थिवे। तथाऽन्येषु नरेन्द्रेषु नानादेश्येषु संयुगे।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि षङ्विशोऽध्यायः।। 26।।

vṛṣasene ca dharmajñe dhṛṣṭaketau tu pārthive| tathā'nyeṣu narendreṣu nānādeśyeṣu saṃyuge|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi ṣaṅviśo'dhyāyaḥ|| 26||

Verse 3

न च मुञ्चति मां शोको ज्ञातिघातिनमातुरम्। राज्यकामुकमत्युग्रं स्ववंशोच्छेदकारिणम्।।

na ca muñcati māṃ śoko jñātighātinamāturam| rājyakāmukamatyugraṃ svavaṃśocchedakāriṇam||

Verse 4

यस्याङ्के क्रीडमानेन मया विपरिवर्तितम्। स मया राज्यलुब्धेन गाङ्गेयो युधि पातितः।।

yasyāṅke krīḍamānena mayā viparivartitam| sa mayā rājyalubdhena gāṅgeyo yudhi pātitaḥ||

Verse 5

यदा ह्येनं विघूर्णन्तं मदर्थं पार्थसायकैः। तक्ष्यमाणं यथा वज्रैः प्रेक्षमाणं शिखण्डिनम्।।

yadā hyenaṃ vighūrṇantaṃ madarthaṃ pārthasāyakaiḥ| takṣyamāṇaṃ yathā vajraiḥ prekṣamāṇaṃ śikhaṇḍinam||

Verse 6

जीर्णसिंहमिव प्राज्ञं नरसिंहं पितामहम्। कीर्यमाणं शरैर्दीप्तैर्दृष्ट्वा मे व्यथितं मनः।।

jīrṇasiṃhamiva prājñaṃ narasiṃhaṃ pitāmaham| kīryamāṇaṃ śarairdīptairdṛṣṭvā me vyathitaṃ manaḥ||

Verse 7

प्राड्भुखं सीदमानं च रथात्पररथारुजम्। घूर्णमानं यथा शैलं तदा मे कश्मलोऽभवत्।। वृषसेने कर्णे।।

prāḍbhukhaṃ sīdamānaṃ ca rathātpararathārujam| ghūrṇamānaṃ yathā śailaṃ tadā me kaśmalo'bhavat|| vṛṣasene karṇe||

Verse 8

यः सवाणधनुष्पाणिर्योधयामास भार्गवम्। बहून्यहानि कौरव्यः कुरुक्षेत्रे महामृधे।।

yaḥ savāṇadhanuṣpāṇiryodhayāmāsa bhārgavam| bahūnyahāni kauravyaḥ kurukṣetre mahāmṛdhe||

Verse 9

समेतं पार्थिवं क्षत्रं वाराणस्यां नदीसुतः। कन्यार्थमाह्वयद्वीरो रथेनैकेन संयुगे।।

sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ vārāṇasyāṃ nadīsutaḥ| kanyārthamāhvayadvīro rathenaikena saṃyuge||

Verse 10

येन चोग्रायुधो राजा चक्रवर्ती दुरासदः। दग्धश्चास्त्रप्रतापेन स मया युधि पातितः।।

yena cogrāyudho rājā cakravartī durāsadaḥ| dagdhaścāstrapratāpena sa mayā yudhi pātitaḥ||

Verse 11

स्वयं मृत्युं रक्षमाणः पाञ्चाल्यं यः शिखण्डिनम्। न बाणैः पातयामास सोऽर्जुनेन निपातितः।।

svayaṃ mṛtyuṃ rakṣamāṇaḥ pāñcālyaṃ yaḥ śikhaṇḍinam| na bāṇaiḥ pātayāmāsa so'rjunena nipātitaḥ||

Verse 12

यदैनं पतितं भूमावपश्यं रुधिरोक्षितम्। तदैवाविशदन्युग्रो ज्वरो मां मुनिसत्तम।।

yadainaṃ patitaṃ bhūmāvapaśyaṃ rudhirokṣitam| tadaivāviśadanyugro jvaro māṃ munisattama||

Verse 13

येन संवर्धिता बाला येन स्म परिरक्षिताः। स मया राज्यलुब्धेन पापेन गुरुधातिना। अल्पकालस्य राज्यस्य कृते मूढेन पातितः।।

yena saṃvardhitā bālā yena sma parirakṣitāḥ| sa mayā rājyalubdhena pāpena gurudhātinā| alpakālasya rājyasya kṛte mūḍhena pātitaḥ||

Verse 14

आचार्यश्च महेष्वासः सर्वपार्थिवपूजितः। अभिगम्य रणे मिथ्या पापेनोक्तः सुतं प्रति।।

ācāryaśca maheṣvāsaḥ sarvapārthivapūjitaḥ| abhigamya raṇe mithyā pāpenoktaḥ sutaṃ prati||

Verse 15

तन्मे दहति गात्राणि यन्मां गुरुरभाषत। सत्यमाख्याहि राजंस्त्वं यदि जीवति मे सुतः।।

tanme dahati gātrāṇi yanmāṃ gururabhāṣata| satyamākhyāhi rājaṃstvaṃ yadi jīvati me sutaḥ||

Verse 16

सत्यमामर्शयन्विप्रो मयि तत्परिपृष्टवान्। कुञ्जरं चान्तरं कृत्वा मिथ्योपचरितो मया।। पररथारुजं पररथानां पीडकम्।।

satyamāmarśayanvipro mayi tatparipṛṣṭavān| kuñjaraṃ cāntaraṃ kṛtvā mithyopacarito mayā|| pararathārujaṃ pararathānāṃ pīḍakam||

Verse 17

सुभृशं राज्यलुब्धेन पापेन गुरुघातिना। सत्यकञ्चुकमुन्मुच्य मया स गुरुराहवे।।

subhṛśaṃ rājyalubdhena pāpena gurughātinā| satyakañcukamunmucya mayā sa gururāhave||

Verse 18

अश्वत्थामा हत इति निरुक्तः कुञ्जरे हते। काँल्लोकांस्तु गमिष्यामि कृत्वा कर्म सुदुष्करम्।।

aśvatthāmā hata iti niruktaḥ kuñjare hate| kā~llokāṃstu gamiṣyāmi kṛtvā karma suduṣkaram||

Verse 19

अघातयं च यत्कर्णं समरेष्वपलायिनम्। ज्येष्ठभ्रातरमत्युग्रः को मत्तः पापकृत्तमः।।

aghātayaṃ ca yatkarṇaṃ samareṣvapalāyinam| jyeṣṭhabhrātaramatyugraḥ ko mattaḥ pāpakṛttamaḥ||

Verse 20

अभिमन्युं च यद्वालं जातं सिंहमिवाद्रिषु। प्रावेशयमहं लुब्धो वाहिनीं द्रोणपालिताम्।।

abhimanyuṃ ca yadvālaṃ jātaṃ siṃhamivādriṣu| prāveśayamahaṃ lubdho vāhinīṃ droṇapālitām||

Verse 21

तदाप्रभृति वीभत्सुं न शक्नोमि निरीक्षितुम्। कृष्णं च पुण्डरीकाक्षं किल्विषी भ्रूणहा यथा।।

tadāprabhṛti vībhatsuṃ na śaknomi nirīkṣitum| kṛṣṇaṃ ca puṇḍarīkākṣaṃ kilviṣī bhrūṇahā yathā||

Verse 22

द्रौपदीं चाप्यदुःखार्हां पञ्चपुत्रैर्विनाकृताम्। शोचामि पृथिवीं हीनां पञ्चभिः पर्वतैरिव।।

draupadīṃ cāpyaduḥkhārhāṃ pañcaputrairvinākṛtām| śocāmi pṛthivīṃ hīnāṃ pañcabhiḥ parvatairiva||

Verse 23

सोऽहमागस्करः पापः पृथिवीनाशकारकः। आसीन एवमेवेदं शोषयिष्ये कलेवरम्।।

so'hamāgaskaraḥ pāpaḥ pṛthivīnāśakārakaḥ| āsīna evamevedaṃ śoṣayiṣye kalevaram||

Verse 24

प्रायोपविष्टं जानीध्वमथ मां गुरुघातिनम्। जातिष्वन्यास्वपि यथा न भवेयं कुलान्तकृत्।।

prāyopaviṣṭaṃ jānīdhvamatha māṃ gurughātinam| jātiṣvanyāsvapi yathā na bhaveyaṃ kulāntakṛt||

Verse 25

न भोक्ष्ये न च पानीयमुपयोक्ष्ये कथंचन। शोषयिष्ये प्रियान्प्राणानिहस्थोऽहं तपोधनाः।।

na bhokṣye na ca pānīyamupayokṣye kathaṃcana| śoṣayiṣye priyānprāṇānihastho'haṃ tapodhanāḥ||

Verse 26

यथेष्टं गम्यतां काममनुजाने प्रसाद्य वः। सर्वे मामनुजानीत त्यक्ष्यामीदं कलेवरम्।।

yatheṣṭaṃ gamyatāṃ kāmamanujāne prasādya vaḥ| sarve māmanujānīta tyakṣyāmīdaṃ kalevaram||

Verse 27

वैशंपायन उवचा। तमेवंवादिनं पार्थं बन्धुशोकेन विह्वलम्। मैवमित्यब्रवीद्व्यासो निगृह्य मुनिसत्तमः।।

vaiśaṃpāyana uvacā| tamevaṃvādinaṃ pārthaṃ bandhuśokena vihvalam| maivamityabravīdvyāso nigṛhya munisattamaḥ||

Verse 28

व्यास उवाच। अतिवेलं महाराज न शोकं कर्तुमर्हसि। पुनरुक्तं तु वक्ष्यामि दिष्टमेतदिति प्रभो।। आमर्शयन्निश्चिन्वन्।।

vyāsa uvāca| ativelaṃ mahārāja na śokaṃ kartumarhasi| punaruktaṃ tu vakṣyāmi diṣṭametaditi prabho|| āmarśayanniścinvan||

Verse 29

संयोगा विप्रयोगाश्च जातानां प्राणिनां ध्रुवम्। बुद्धुदा इव तोयेषु भवन्ति न भवन्ति च।।

saṃyogā viprayogāśca jātānāṃ prāṇināṃ dhruvam| buddhudā iva toyeṣu bhavanti na bhavanti ca||

Verse 30

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः। संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्।।

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ| saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam||

Verse 31

सुखं दुःखान्तमालस्यं दाक्ष्यं दुःखं सुखोदयम्। भूतिः श्रीर्ह्रीर्धृतिः कीर्तिर्दक्षे वसति नालसे।।

sukhaṃ duḥkhāntamālasyaṃ dākṣyaṃ duḥkhaṃ sukhodayam| bhūtiḥ śrīrhrīrdhṛtiḥ kīrtirdakṣe vasati nālase||

Verse 32

नालं सुखाय सुहृदो नाले दुःखाय शत्रवः। न च प्रज्ञालमर्थेभ्यो न सुखेभ्योऽप्यलं धनम्।।

nālaṃ sukhāya suhṛdo nāle duḥkhāya śatravaḥ| na ca prajñālamarthebhyo na sukhebhyo'pyalaṃ dhanam||

Verse 33

यथा सृष्टोऽसि कौन्तेय धात्रा कर्मसु तत्क्ररु। अत एव हि सिद्धिस्ते नेशस्त्वं ह्यात्मनो नृप।।

yathā sṛṣṭo'si kaunteya dhātrā karmasu tatkraru| ata eva hi siddhiste neśastvaṃ hyātmano nṛpa||

Verse 39

अतिवेलमत्यर्थम्।।

ativelamatyartham||