Adhyaya 268

Verse 1

तुलाधारेण जाजलये धर्मरहस्योपदेशः।। 1।। भीष्म उवाच। इत्युक्तः स तदा तेन तुलाधारेण धीमता। प्रोवाच वचनं धीमाञ्जाजलिर्जपतांवरः।।

tulādhāreṇa jājalaye dharmarahasyopadeśaḥ|| 1|| bhīṣma uvāca| ityuktaḥ sa tadā tena tulādhāreṇa dhīmatā| provāca vacanaṃ dhīmāñjājalirjapatāṃvaraḥ||

Verse 2

जाजलिरुवाच। विक्रीणतः सर्वरसान्सर्वगन्धांश्च वाणिज। वनस्पतीनोषधीश्च तेषां मूलफलानि च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 268।।

jājaliruvāca| vikrīṇataḥ sarvarasānsarvagandhāṃśca vāṇija| vanaspatīnoṣadhīśca teṣāṃ mūlaphalāni ca|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi aṣṭaṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 268||

Verse 3

अग्र्या सा नैष्ठिकी बुद्धिः कुतस्त्वामियमागता। एतदाचक्ष्व मे सर्वं निखिलेन महामते।। वाणिज वणिक्पुत्र।।

agryā sā naiṣṭhikī buddhiḥ kutastvāmiyamāgatā| etadācakṣva me sarvaṃ nikhilena mahāmate|| vāṇija vaṇikputra||

Verse 4

भीष्म उवाच। एवमुक्तस्तुलाधारो ब्राह्मणेन यशस्विना। उवाच धर्मसूक्ष्माणि वैश्यो धर्मार्थतत्त्ववित्।।

bhīṣma uvāca| evamuktastulādhāro brāhmaṇena yaśasvinā| uvāca dharmasūkṣmāṇi vaiśyo dharmārthatattvavit||

Verse 5

वेदाहं जाजले धर्मं सरहस्यं सनातनम्। सर्वभूतहितं मैत्रं पुराणं यं जना विदुः।।

vedāhaṃ jājale dharmaṃ sarahasyaṃ sanātanam| sarvabhūtahitaṃ maitraṃ purāṇaṃ yaṃ janā viduḥ||

Verse 6

अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः। या वृत्तिः स परो धर्मस्तेन जीवामि जाजले।।

adroheṇaiva bhūtānāmalpadroheṇa vā punaḥ| yā vṛttiḥ sa paro dharmastena jīvāmi jājale||

Verse 7

परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैर्मयेदं शरणं कृतम्। अलक्तं पद्मकं तुङ्गं गन्धांश्चोच्चावचांस्तथा।। अध्यगा नैष्ठकीं बुद्धिं कुतस्त्वामिदमागतमिति झ. पाठः।।

paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇairmayedaṃ śaraṇaṃ kṛtam| alaktaṃ padmakaṃ tuṅgaṃ gandhāṃścoccāvacāṃstathā|| adhyagā naiṣṭhakīṃ buddhiṃ kutastvāmidamāgatamiti jha. pāṭhaḥ||

Verse 8

रसांश्च तांस्तान्विप्रर्षे मद्यवर्ज्यान्बहूनहम्। क्रीत्वा वै प्रतिविक्रीणे परहस्तादमायया।। पद्मकं तुङ्गं च काष्ठविशेषौ। कस्तूर्यादीन्गन्धान्।।

rasāṃśca tāṃstānviprarṣe madyavarjyānbahūnaham| krītvā vai prativikrīṇe parahastādamāyayā|| padmakaṃ tuṅgaṃ ca kāṣṭhaviśeṣau| kastūryādīngandhān||

Verse 9

सर्वेषां यः सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः। कर्मणा मनसा वाचा स धर्मं वेद जाजले।।

sarveṣāṃ yaḥ suhṛnnityaṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ| karmaṇā manasā vācā sa dharmaṃ veda jājale||

Verse 10

नानुरुध्ये विरुध्ये वा न द्वेष्मि न च कामये। समोऽहं सर्वभूतेषु पश्य मे जाजले व्रतम्। तुला मे सर्वभूतेषु समा तिष्ठति जाजले।।

nānurudhye virudhye vā na dveṣmi na ca kāmaye| samo'haṃ sarvabhūteṣu paśya me jājale vratam| tulā me sarvabhūteṣu samā tiṣṭhati jājale||

Verse 11

नाहं परेषां कृत्यानि प्रशंसामि न गर्हये। आकाशस्येव विप्रेन्द्र पश्यँल्लोकस्य चित्रताम्।।

nāhaṃ pareṣāṃ kṛtyāni praśaṃsāmi na garhaye| ākāśasyeva viprendra paśya~llokasya citratām||

Verse 12

कृपा मे सर्वभूतेषु समा तिष्ठति जाजले। इष्टानिष्टनियुक्तस्य प्रियद्वेषौ बहिष्कृतौ।।

kṛpā me sarvabhūteṣu samā tiṣṭhati jājale| iṣṭāniṣṭaniyuktasya priyadveṣau bahiṣkṛtau||

Verse 13

इति मां त्वं विजानीहि सर्वलोकस्य जाजले। समं मतिमतां श्रेष्ठ समलोष्टाश्मकाञ्चनम्।।

iti māṃ tvaṃ vijānīhi sarvalokasya jājale| samaṃ matimatāṃ śreṣṭha samaloṣṭāśmakāñcanam||

Verse 14

यथाऽन्धबधिरोत्मत्ता उच्छ्वासपरमाः सदा। देवैरपिहितद्वाराः सोपमा पश्यतो मम।।

yathā'ndhabadhirotmattā ucchvāsaparamāḥ sadā| devairapihitadvārāḥ sopamā paśyato mama||

Verse 15

यथा वृद्धातुरकृशा निस्पृहा विषयान्प्रति। तथाऽर्थकामभोगेषु ममापि विगता स्पृहा।।

yathā vṛddhāturakṛśā nispṛhā viṣayānprati| tathā'rthakāmabhogeṣu mamāpi vigatā spṛhā||

Verse 16

यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति। यदा नेच्छति न द्वेष्टि तदा सिद्ध्यति वै द्विज।। रसान् लवणादीन्।।

yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmānna bibhyati| yadā necchati na dveṣṭi tadā siddhyati vai dvija|| rasān lavaṇādīn||

Verse 17

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम्। कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा।।

yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam| karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā||

Verse 18

न भूतो न भविष्योऽस्ति न च धर्मोस्ति कश्चन। योऽभयः सर्वभूतानां स प्राप्नोत्यभयं पदम्।।

na bhūto na bhaviṣyo'sti na ca dharmosti kaścana| yo'bhayaḥ sarvabhūtānāṃ sa prāpnotyabhayaṃ padam||

Verse 19

यस्मादुद्विजते लोकः सर्वो मृत्युमुखादिव। वाक्‌क्रूराद्दण्डपरुषात्स प्राप्नोति महद्भयम्।।

yasmādudvijate lokaḥ sarvo mṛtyumukhādiva| vāk‌krūrāddaṇḍaparuṣātsa prāpnoti mahadbhayam||

Verse 20

यथावद्वर्तमानानां वृद्धानां पुत्रपौत्रिणाम्। अनुवर्तामहे वृत्तमहिंस्त्राणां महात्मनाम्।।

yathāvadvartamānānāṃ vṛddhānāṃ putrapautriṇām| anuvartāmahe vṛttamahiṃstrāṇāṃ mahātmanām||

Verse 21

प्रनष्टः शाश्वतो धर्मः सदाचारेण मोहितः। तेन वैद्यस्तपस्वी वा बलवान्वा विमुह्यते।।

pranaṣṭaḥ śāśvato dharmaḥ sadācāreṇa mohitaḥ| tena vaidyastapasvī vā balavānvā vimuhyate||

Verse 22

आचाराज्जाजले प्राज्ञः क्षिप्रं धर्ममवाप्नुयात्। एवं यः साधुभिर्दान्तश्चरेदद्रोहचेतसा।।

ācārājjājale prājñaḥ kṣipraṃ dharmamavāpnuyāt| evaṃ yaḥ sādhubhirdāntaścaredadrohacetasā||

Verse 23

नद्यां चेह यथा काष्ठमुह्यमानं यदृच्छया। यदृच्छयैव काष्ठेन सन्धि गच्छेत केनचित्।।

nadyāṃ ceha yathā kāṣṭhamuhyamānaṃ yadṛcchayā| yadṛcchayaiva kāṣṭhena sandhi gaccheta kenacit||

Verse 24

तत्रापराणि दारूणि संसृज्यन्ते ततस्ततः। तृणकाष्ठकरीपाणि कदाचिन्न समीक्षया।।

tatrāparāṇi dārūṇi saṃsṛjyante tatastataḥ| tṛṇakāṣṭhakarīpāṇi kadācinna samīkṣayā||

Verse 25

यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचन। अभयं सर्वभूतेभ्यः स प्राप्नोति सदा मुने।।

yasmānnodvijate bhūtaṃ jātu kiṃcitkathaṃcana| abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sa prāpnoti sadā mune||

Verse 26

यस्मादुद्विजते विद्वन्सर्वलोको वृकादिव। क्रोशतस्तीरमासाद्य यथा सर्वे जलेचराः।। न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदेति झ. पाठः।।

yasmādudvijate vidvansarvaloko vṛkādiva| krośatastīramāsādya yathā sarve jalecarāḥ|| na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadeti jha. pāṭhaḥ||

Verse 27

एवमेवायमाचारः प्रादुर्भूतो यतस्ततः। सहायवान्द्रव्यवान्यः सुभगोऽथ परस्तथा।।

evamevāyamācāraḥ prādurbhūto yatastataḥ| sahāyavāndravyavānyaḥ subhago'tha parastathā||

Verse 28

ततस्तानेव कवयः शास्त्रेषु प्रवदन्त्युत। कीर्त्यर्थमल्पहृल्लेखाः पटवः कृत्स्ननिर्णयाः।।

tatastāneva kavayaḥ śāstreṣu pravadantyuta| kīrtyarthamalpahṛllekhāḥ paṭavaḥ kṛtsnanirṇayāḥ||

Verse 29

तपोभिर्यज्ञदानैश्च वाक्यैः प्रज्ञाश्रितैस्तथा। प्राप्नोत्यभयदानस्य यद्यत्फलमिहाश्नुते।।

tapobhiryajñadānaiśca vākyaiḥ prajñāśritaistathā| prāpnotyabhayadānasya yadyatphalamihāśnute||

Verse 30

लोके यः सर्वभूतेभ्यो ददात्यभयदक्षिणाम्। स सत्ययज्ञैरीजानः प्राप्नोत्यभयदक्षिणाम्।।

loke yaḥ sarvabhūtebhyo dadātyabhayadakṣiṇām| sa satyayajñairījānaḥ prāpnotyabhayadakṣiṇām||

Verse 31

न भूतानामहिंसाया ज्यायान्धर्मोऽस्ति कश्चन। यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचन। सोऽभयं सर्वभूतेभ्यः संप्राप्नोति महामुने।।

na bhūtānāmahiṃsāyā jyāyāndharmo'sti kaścana| yasmānnodvijate bhūtaṃ jātu kiṃcitkathaṃcana| so'bhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ saṃprāpnoti mahāmune||

Verse 32

यस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव। न स धर्ममवाप्नोति इह लोके परत्र च।।

yasmādudvijate lokaḥ sarpādveśmagatādiva| na sa dharmamavāpnoti iha loke paratra ca||

Verse 33

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः। देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति ह्यपदस्य पदैपिणः।। दृष्टान्ते वडवाग्निः।।

sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ| devā'pi mārge muhyanti hyapadasya padaipiṇaḥ|| dṛṣṭānte vaḍavāgniḥ||

Verse 34

दानं भूताभयस्याहुः सर्वदानेभ्य उत्तमम्। ब्रवीमि ते सत्यमिदं श्रद्धत्स्व मम जाजले।।

dānaṃ bhūtābhayasyāhuḥ sarvadānebhya uttamam| bravīmi te satyamidaṃ śraddhatsva mama jājale||

Verse 35

स एव सुभगो भूत्वा पुनर्भवति दुर्भगः। व्यापत्तिं कर्मणां दृष्ट्वा जुगुप्सन्ति जनाः सदा।। सम्यग्भृतानि पश्यत इति ध. पाठः।।

sa eva subhago bhūtvā punarbhavati durbhagaḥ| vyāpattiṃ karmaṇāṃ dṛṣṭvā jugupsanti janāḥ sadā|| samyagbhṛtāni paśyata iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 36

अकारणो हि नैवास्ति धर्मः सूक्ष्मो हि जाजले। भूतभव्यार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम्।। व्यापत्ति नाशम्। कर्मणां कर्मफलानां स्वर्गादीनाम्।।

akāraṇo hi naivāsti dharmaḥ sūkṣmo hi jājale| bhūtabhavyārthameveha dharmapravacanaṃ kṛtam|| vyāpatti nāśam| karmaṇāṃ karmaphalānāṃ svargādīnām||

Verse 37

सूक्ष्मत्वान्न स विज्ञातुं शक्यते बहुनिह्नवः। उपलभ्यान्तरा चान्यानाचारानवबुध्यते।।

sūkṣmatvānna sa vijñātuṃ śakyate bahunihnavaḥ| upalabhyāntarā cānyānācārānavabudhyate||

Verse 38

ये च च्छिन्दन्ति वृषणान्ये च भिन्दन्ति नस्तकान्। वहन्ति महतो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च। हत्वा सत्वानि खादन्ति तान्कथं न विगर्हसे।। अकारणः कारणमनुष्ठानप्रयोजकं फलं तद्धीनः।।

ye ca cchindanti vṛṣaṇānye ca bhindanti nastakān| vahanti mahato bhārānbadhnanti damayanti ca| hatvā satvāni khādanti tānkathaṃ na vigarhase|| akāraṇaḥ kāraṇamanuṣṭhānaprayojakaṃ phalaṃ taddhīnaḥ||

Verse 39

मानुषा मानुपानेव दासभोगेन भुञ्जते। वधबन्धनिरोधेन कारयन्ति दिवानिशम्।। यदुक्तमलक्तपद्मकादीन्यपण्यानि विक्रीणासीति तत्राह येचेति। नस्तकान् नासागर्भान्। वहन्ति वाहयन्ति।।

mānuṣā mānupāneva dāsabhogena bhuñjate| vadhabandhanirodhena kārayanti divāniśam|| yaduktamalaktapadmakādīnyapaṇyāni vikrīṇāsīti tatrāha yeceti| nastakān nāsāgarbhān| vahanti vāhayanti||

Verse 40

आत्मनश्चापि जानाति यद्दुःखं वधबन्धने। पञ्चेन्द्रियेषु भूतेषु सर्वं वसति दैवतम्।।

ātmanaścāpi jānāti yadduḥkhaṃ vadhabandhane| pañcendriyeṣu bhūteṣu sarvaṃ vasati daivatam||

Verse 41

आदित्यश्चन्द्रमा वायुर्ब्रह्मा प्राणः क्रतुर्यमः। तानि जीवानि विक्रीय का मृतेषु विचारणा।।

ādityaścandramā vāyurbrahmā prāṇaḥ kraturyamaḥ| tāni jīvāni vikrīya kā mṛteṣu vicāraṇā||

Verse 42

अजोऽग्निर्वरुणो मेपः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट्। धेनुर्वत्सश्च सोमो वै विक्रीयैतन्न सिध्यति।।

ajo'gnirvaruṇo mepaḥ sūryo'śvaḥ pṛthivī virāṭ| dhenurvatsaśca somo vai vikrīyaitanna sidhyati||

Verse 43

का तैले का धृते ब्रह्मन्मधुन्यप्स्वोषधीषु वा।।

kā taile kā dhṛte brahmanmadhunyapsvoṣadhīṣu vā||

Verse 44

अदंशमशके देशे सुखसंवर्धितान्पशून्। तांश्च मातुः प्रियाञ्जानन्नाक्रम्य बहुधा नराः।।

adaṃśamaśake deśe sukhasaṃvardhitānpaśūn| tāṃśca mātuḥ priyāñjānannākramya bahudhā narāḥ||

Verse 45

बहुदंशाकुलान्देशान्नयन्ति बहुकर्दमान्। वाहसंपीडिता धुर्याः सीदन्त्यविधिना परे।। दासभावेन भुञ्जते इति झ. पाठः।।

bahudaṃśākulāndeśānnayanti bahukardamān| vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdantyavidhinā pare|| dāsabhāvena bhuñjate iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 46

न मन्ये भ्रूणहत्याऽपि विशिष्टा तेन कर्मणा। कृपिं साध्विति मन्यन्ते सा च वृत्तिः सुदारुणा।।

na manye bhrūṇahatyā'pi viśiṣṭā tena karmaṇā| kṛpiṃ sādhviti manyante sā ca vṛttiḥ sudāruṇā||

Verse 47

भूमिं भूमिशयांश्चैव हन्ति काष्ठैरयोमुखैः। तथैवानडुहो युक्तान्क्षुत्तृष्णाश्रमकर्शितान्।। अविधिना कत्वर्थापि हिंसा दोपावहा किमुताऽकत्वर्थेत्यर्थः।।

bhūmiṃ bhūmiśayāṃścaiva hanti kāṣṭhairayomukhaiḥ| tathaivānaḍuho yuktānkṣuttṛṣṇāśramakarśitān|| avidhinā katvarthāpi hiṃsā dopāvahā kimutā'katvarthetyarthaḥ||

Verse 48

अध्न्या इति गवां नाम क एता हन्तुमर्हति। महच्चकाराकुशलं वृथा यो गां निहन्ति ह।। भूमिशयान्सर्पादीन्। अयोमुखं काष्ठं लाङ्गलम्।।

adhnyā iti gavāṃ nāma ka etā hantumarhati| mahaccakārākuśalaṃ vṛthā yo gāṃ nihanti ha|| bhūmiśayānsarpādīn| ayomukhaṃ kāṣṭhaṃ lāṅgalam||

Verse 49

ऋपयो यतयो ह्येतन्नहुपे प्रत्यवेदयन्। गां मातरं चाप्यवधीर्वृपभं च प्रजापतिम्। अकार्यं नहुपाकापींर्लप्स्यामस्त्वत्कृते व्यथाम्।।

ṛpayo yatayo hyetannahupe pratyavedayan| gāṃ mātaraṃ cāpyavadhīrvṛpabhaṃ ca prajāpatim| akāryaṃ nahupākāpīṃrlapsyāmastvatkṛte vyathām||

Verse 50

शतं चैकं च रोगाणां सर्वभूतेष्वपातयन्। ऋपयस्ते महाभागाः प्रशस्तास्ते च जाजले।। न हन्तुं शक्या अध्न्या इति योगाद्गवमावध्यत्वं श्रौतमित्यर्थः।।

śataṃ caikaṃ ca rogāṇāṃ sarvabhūteṣvapātayan| ṛpayaste mahābhāgāḥ praśastāste ca jājale|| na hantuṃ śakyā adhnyā iti yogādgavamāvadhyatvaṃ śrautamityarthaḥ||

Verse 51

भ्रृणहं नहुषं त्वाहुर्न तं भोक्ष्यामहे वयम्। इत्युक्त्वा ते महात्मानः सर्वे तत्त्वार्थदर्शिनः। ऋषयो यतयः शान्तास्तपसा प्रत्येषधयन्।। नहुपकृता गोवृपहत्या सर्वभूतेष्वेकाधिकशतरोगरूपेण क्षिप्तत्यर्थः।।

bhrṛṇahaṃ nahuṣaṃ tvāhurna taṃ bhokṣyāmahe vayam| ityuktvā te mahātmānaḥ sarve tattvārthadarśinaḥ| ṛṣayo yatayaḥ śāntāstapasā pratyeṣadhayan|| nahupakṛtā govṛpahatyā sarvabhūteṣvekādhikaśatarogarūpeṇa kṣiptatyarthaḥ||

Verse 52

ईदृशानशिवान्घोरानाचारानिह जाजले। केवलाचरितत्वात्तु निपुणो नावबुध्यसे।। एवमुक्त्वापि तपसा ध्यानेन तं प्रत्यवेदयन् प्रतीपमवेदयन्। हन्तारमपि धीपूर्वमहन्तारं नहुपं ध्यानबलेन ज्ञात्वा तथैव लोकेऽपि प्रमादात्कृतोऽपि गोवधो व्याधिरूपेण सर्वलोकापकारायाभृत किमुत बुद्धिपूर्वं कुत इति ज्ञापितवन्त इत्यर्थः।।

īdṛśānaśivānghorānācārāniha jājale| kevalācaritatvāttu nipuṇo nāvabudhyase|| evamuktvāpi tapasā dhyānena taṃ pratyavedayan pratīpamavedayan| hantāramapi dhīpūrvamahantāraṃ nahupaṃ dhyānabalena jñātvā tathaiva loke'pi pramādātkṛto'pi govadho vyādhirūpeṇa sarvalokāpakārāyābhṛta kimuta buddhipūrvaṃ kuta iti jñāpitavanta ityarthaḥ||

Verse 53

कारणाद्धर्ममन्विच्छन्न लोकं विरसं चरेत्।।

kāraṇāddharmamanvicchanna lokaṃ virasaṃ caret||

Verse 54

यो हन्याद्यश्च मां स्तौति तत्रापि शृणु जाजले। समौ तावपि मे स्थातां न हि मे स्तः प्रियाप्रिये। एतदीदृशकं धर्मं प्रशंसन्ति मनीषिणः।।

yo hanyādyaśca māṃ stauti tatrāpi śṛṇu jājale| samau tāvapi me sthātāṃ na hi me staḥ priyāpriye| etadīdṛśakaṃ dharmaṃ praśaṃsanti manīṣiṇaḥ||

Verse 55

उपपत्त्या हि संपन्नो यतिभिश्चैव सेव्यते। सततं धर्मशीलैश्च निपुणेनोपलक्षितः।।

upapattyā hi saṃpanno yatibhiścaiva sevyate| satataṃ dharmaśīlaiśca nipuṇenopalakṣitaḥ||