Adhyaya 265

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति धर्मलक्षणकथनम्।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। इमे वै मानसाः सर्वे धर्मं प्रति विशङ्किताः। कोऽयं धर्मः कुतो धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati dharmalakṣaṇakathanam|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| ime vai mānasāḥ sarve dharmaṃ prati viśaṅkitāḥ| ko'yaṃ dharmaḥ kuto dharmastanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

धर्मस्त्वयमिहार्थः किममुत्रार्थोपि वा भवेत्। उभयार्थो हि वा धर्मस्तन्मे ब्रूहि पितामह।।

dharmastvayamihārthaḥ kimamutrārthopi vā bhavet| ubhayārtho hi vā dharmastanme brūhi pitāmaha||

Verse 3

भीष्म उवाच। सदाचारः स्मृतिर्वेदास्त्रिविधं धर्मलक्षणम्। चतुर्थमर्थमप्याहुः कवयो धर्मलक्षणम्।।

bhīṣma uvāca| sadācāraḥ smṛtirvedāstrividhaṃ dharmalakṣaṇam| caturthamarthamapyāhuḥ kavayo dharmalakṣaṇam||

Verse 4

अविध्युक्तानि कर्माणि व्यवस्यन्त्युप्तमूषरे। लोकयात्रार्थमेवेह धर्मस्य नियमः कृतः।।

avidhyuktāni karmāṇi vyavasyantyuptamūṣare| lokayātrārthameveha dharmasya niyamaḥ kṛtaḥ||

Verse 5

उभयत्र सुखोदर्क इह चैव परत्र च। अलब्ध्वा निपुणं धर्मं पापः पापे प्रसज्जति।।

ubhayatra sukhodarka iha caiva paratra ca| alabdhvā nipuṇaṃ dharmaṃ pāpaḥ pāpe prasajjati||

Verse 6

न च पापकृतः पापान्मुच्यन्ते केचिदापदि। अपापवादी भवति यथा भवति धर्मवित्। धर्मस्य निष्ठा स्वाचारस्तमेवाश्रित्य चावसेत्।।

na ca pāpakṛtaḥ pāpānmucyante kecidāpadi| apāpavādī bhavati yathā bhavati dharmavit| dharmasya niṣṭhā svācārastamevāśritya cāvaset||

Verse 7

यथाधर्मसमाविष्टो धनं गृह्णाति तस्करः। रमते निर्हरस्तेनः परवित्तमराजके।।

yathādharmasamāviṣṭo dhanaṃ gṛhṇāti taskaraḥ| ramate nirharastenaḥ paravittamarājake||

Verse 8

यदास्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति। तदा तेषां स्पृहयते ये वै तुष्टाः स्वकैर्धनैः।।

yadāsya taddharantyanye tadā rājānamicchati| tadā teṣāṃ spṛhayate ye vai tuṣṭāḥ svakairdhanaiḥ||

Verse 9

अभीतः शुचिरभ्येति राजद्वारमशङ्कितः। न हि दुश्चरितं किंचिदन्तरात्मनि पश्यति।।

abhītaḥ śucirabhyeti rājadvāramaśaṅkitaḥ| na hi duścaritaṃ kiṃcidantarātmani paśyati||

Verse 10

सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद्विद्यते परम्। सत्येन विधृतं सर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्।।

satyasya vacanaṃ sādhu na satyādvidyate param| satyena vidhṛtaṃ sarvaṃ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam||

Verse 11

अपि पापकृतो रौद्राः सत्यं कृत्वा मिथःकृतम्। अद्रोहमविसंवादं प्रवर्तन्ते तदाश्रयाः।।

api pāpakṛto raudrāḥ satyaṃ kṛtvā mithaḥkṛtam| adrohamavisaṃvādaṃ pravartante tadāśrayāḥ||

Verse 12

ते चेन्मिथ्या धृतिं कुर्युर्विनश्येयुरसंशयम्। न हर्तव्यं परधनमिति धर्मविदो विदुः।।

te cenmithyā dhṛtiṃ kuryurvinaśyeyurasaṃśayam| na hartavyaṃ paradhanamiti dharmavido viduḥ||

Verse 13

मन्यन्ते बलवन्तस्तं दुर्बलैः संप्रवर्तितम्। यदा नियतिदौर्बल्यमथैषामेव रोचते।।

manyante balavantastaṃ durbalaiḥ saṃpravartitam| yadā niyatidaurbalyamathaiṣāmeva rocate||

Verse 14

न ह्यत्यन्तं बलयुता भवन्ति सुखिनोपि वा। तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न कार्या ते कदाचन।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 265।।

na hyatyantaṃ balayutā bhavanti sukhinopi vā| tasmādanārjave buddhirna kāryā te kadācana|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pañcaṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 265||

Verse 15

असाधुभ्योऽस्य न भयं न चौरेभ्यो न राजतः। अकिंचित्कस्यचित्कुर्वन्निर्भयः शुचिरावसेत्।।

asādhubhyo'sya na bhayaṃ na caurebhyo na rājataḥ| akiṃcitkasyacitkurvannirbhayaḥ śucirāvaset||

Verse 16

सर्वतः शङ्कते स्तेनो मृगो ग्राममिवेयिवान्। बहुधाऽऽचरितं पापमन्यत्रैवानुपश्यति।। तस्मादर्थार्जने बुद्धिरिति थ. पाठः।।

sarvataḥ śaṅkate steno mṛgo grāmamiveyivān| bahudhā''caritaṃ pāpamanyatraivānupaśyati|| tasmādarthārjane buddhiriti tha. pāṭhaḥ||

Verse 17

मुदितः शुचिरभ्येति सर्वतो निर्भयः सदा। न हि दुश्चरितं किंचिदात्मनोऽन्येषु पश्यति।।

muditaḥ śucirabhyeti sarvato nirbhayaḥ sadā| na hi duścaritaṃ kiṃcidātmano'nyeṣu paśyati||

Verse 18

दातव्यमित्ययं धर्म उक्तो भूतहिते रतैः। तं मन्यन्ते धनयुताः कृपणैः संप्रवर्तितम्।। पापं मनस्येवाधिगच्छतीति थ. पाठः।।

dātavyamityayaṃ dharma ukto bhūtahite rataiḥ| taṃ manyante dhanayutāḥ kṛpaṇaiḥ saṃpravartitam|| pāpaṃ manasyevādhigacchatīti tha. pāṭhaḥ||

Verse 19

यदा नियतिकार्पण्यमथैपामव रोचते। धनवन्तोपि नात्यन्तं भवन्ति सुखिनोपि वा।।

yadā niyatikārpaṇyamathaipāmava rocate| dhanavantopi nātyantaṃ bhavanti sukhinopi vā||

Verse 20

यदन्यैर्विहितं नेच्छेदात्मनः कर्म पूरुषः। न तत्परेषु कुर्वीत जानन्नप्रियमात्मनः।।

yadanyairvihitaṃ necchedātmanaḥ karma pūruṣaḥ| na tatpareṣu kurvīta jānannapriyamātmanaḥ||

Verse 21

योऽन्यस्य स्यादुपपतिः स कं किं वक्तुमर्हति। यदन्यस्य ततः कुर्यान्न मृष्येदिति मे मतिः।। क्षन्तव्यमित्ययं धर्म इति ध. पाठः।।

yo'nyasya syādupapatiḥ sa kaṃ kiṃ vaktumarhati| yadanyasya tataḥ kuryānna mṛṣyediti me matiḥ|| kṣantavyamityayaṃ dharma iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 22

जीवितुं यः स्वयं चेच्छेत्कथं सोऽन्यं प्रघातयेत्। यद्यदात्मन इच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत्।। योऽन्यस्य स्वादुवद्वक्ति कस्तं हिंसितुमिच्छतीति ट. थ. पाठः।।

jīvituṃ yaḥ svayaṃ cecchetkathaṃ so'nyaṃ praghātayet| yadyadātmana iccheta tatparasyāpi cintayet|| yo'nyasya svāduvadvakti kastaṃ hiṃsitumicchatīti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 23

अतिरिक्तः संविभजेद्भोगैरन्यानकिंचनान्। एतस्मात्कारणाद्धात्रा कुसीदं संप्रवर्तितम्।।

atiriktaḥ saṃvibhajedbhogairanyānakiṃcanān| etasmātkāraṇāddhātrā kusīdaṃ saṃpravartitam||

Verse 24

यस्मिंस्तु देवाः समये सन्तिष्ठेरंस्तथा भवेत्। अथ चेल्लोभसमये स्थितिर्धर्मोऽपि शोभना।।

yasmiṃstu devāḥ samaye santiṣṭheraṃstathā bhavet| atha cellobhasamaye sthitirdharmo'pi śobhanā||

Verse 25

सर्वं प्रियाभ्युपगतं पुण्यमाहुर्मनीषिणः। पश्यैतं लक्षणोद्देशं धर्माधर्मे युधिष्ठिर।।

sarvaṃ priyābhyupagataṃ puṇyamāhurmanīṣiṇaḥ| paśyaitaṃ lakṣaṇoddeśaṃ dharmādharme yudhiṣṭhira||

Verse 26

लोकसंग्रहसंयुक्तं विधात्रा विहितं पुरा। सूक्ष्मधर्मार्थनियतं सतां चरितमुत्तमम्।।

lokasaṃgrahasaṃyuktaṃ vidhātrā vihitaṃ purā| sūkṣmadharmārthaniyataṃ satāṃ caritamuttamam||

Verse 27

धर्मलक्षणमाख्यातमेतत्ते कुरुसत्तम। तस्मादनार्जवे बुद्धिर्न ते कार्या कथंचन।।

dharmalakṣaṇamākhyātametatte kurusattama| tasmādanārjave buddhirna te kāryā kathaṃcana||