Adhyaya 264

Verse 1

नारदेन मृत्युब्रह्मसंवादानुवादपूर्वकमकम्पनस्य पुत्रशोकापनोदनम्।। 1।। नारद उवाच। विनीय दुःखमबला साऽऽत्मनैवायतेक्षणा। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा तमेवावर्जिता तदा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुष्षष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 264।।

nāradena mṛtyubrahmasaṃvādānuvādapūrvakamakampanasya putraśokāpanodanam|| 1|| nārada uvāca| vinīya duḥkhamabalā sā''tmanaivāyatekṣaṇā| uvāca prāñjalirbhūtvā tamevāvarjitā tadā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi catuṣṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 264||

Verse 2

त्वया सृष्टा कथं नारी मादृशी वदतां वर। रौद्रकर्माभिजायेत सर्वप्राणिभयंकरी।।

tvayā sṛṣṭā kathaṃ nārī mādṛśī vadatāṃ vara| raudrakarmābhijāyeta sarvaprāṇibhayaṃkarī||

Verse 3

विभेम्यहमधर्मस्य धर्म्यमादिश कर्म मे। त्वं मां भीतामवेक्षस्व शिवेनेश्वरचक्षुषा।।

vibhemyahamadharmasya dharmyamādiśa karma me| tvaṃ māṃ bhītāmavekṣasva śiveneśvaracakṣuṣā||

Verse 4

बालान्वृद्धान्वयस्थांश्च न हरेयमनागसः। प्राणिनः प्राणिनामीश नमस्तेऽस्तु प्रसीद मे।।

bālānvṛddhānvayasthāṃśca na hareyamanāgasaḥ| prāṇinaḥ prāṇināmīśa namaste'stu prasīda me||

Verse 5

प्रियान्पुत्रान्वयस्यांश्च भ्रातॄन्मातॄः पितृनपि। अपध्यास्यन्ति यद्येवं मृतास्तेभ्यो विभेम्यहम्।। विनीय प्रमार्ज्य। आवर्जिता ऋजुभूता। सात्वतीवायते क्षणेति ट. ड. पाठः।।

priyānputrānvayasyāṃśca bhrātṝnmātṝḥ pitṛnapi| apadhyāsyanti yadyevaṃ mṛtāstebhyo vibhemyaham|| vinīya pramārjya| āvarjitā ṛjubhūtā| sātvatīvāyate kṣaṇeti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 6

कृपणाश्रुपरिक्लेदो दहेन्मां शाश्वतीः समाः। तेभ्योऽहं बलवद्भीता शरणं त्वामुपागता।। प्रियान् पुत्रानित्यस्य न हरेयमिति पूर्वेणान्वयः। तत्र हेतुः। येषां संबन्धिनो मृतास्ते यद्यपध्यास्यन्ति शप्स्यन्ते तर्हि तेषां तेभ्यो बिभेम्यहम्। अपध्यास्यन्ति ये देवमिति थ. पाठः।।

kṛpaṇāśruparikledo dahenmāṃ śāśvatīḥ samāḥ| tebhyo'haṃ balavadbhītā śaraṇaṃ tvāmupāgatā|| priyān putrānityasya na hareyamiti pūrveṇānvayaḥ| tatra hetuḥ| yeṣāṃ saṃbandhino mṛtāste yadyapadhyāsyanti śapsyante tarhi teṣāṃ tebhyo bibhemyaham| apadhyāsyanti ye devamiti tha. pāṭhaḥ||

Verse 7

यमस्य भवने देव पात्यन्ते पापकर्मिणः। प्रसादये त्वां वरद प्रसादं कुरु मे प्रभो।। बलवदत्यन्तम्।।

yamasya bhavane deva pātyante pāpakarmiṇaḥ| prasādaye tvāṃ varada prasādaṃ kuru me prabho|| balavadatyantam||

Verse 8

एतदिच्छाम्यहं कामं त्वत्तो लोकपितामह। इच्छेयं त्वत्प्रसादाच्च तपस्तप्तुं महेश्वर।।

etadicchāmyahaṃ kāmaṃ tvatto lokapitāmaha| iccheyaṃ tvatprasādācca tapastaptuṃ maheśvara||

Verse 9

पितामह उवाच। त्वं हिं संहारबुद्ध्या मे चिन्तिता रुषितेन च। तस्मात्संहर सर्वास्त्वं प्रजा मा च विचारय।। निवेदये त्वा वरदेति ट. ड. पाठः।।

pitāmaha uvāca| tvaṃ hiṃ saṃhārabuddhyā me cintitā ruṣitena ca| tasmātsaṃhara sarvāstvaṃ prajā mā ca vicāraya|| nivedaye tvā varadeti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 10

एतदेवमवश्यं हि भविता नैतदन्यथा। क्रियतामनवद्याङ्गि यथोक्तं मद्वचोऽनघे।।

etadevamavaśyaṃ hi bhavitā naitadanyathā| kriyatāmanavadyāṅgi yathoktaṃ madvaco'naghe||

Verse 11

एवमुक्ता महाबाहो मृत्युः परपुरंजय। न व्याजहार तस्थौ च प्रह्वा भगवदुन्मुखी।।

evamuktā mahābāho mṛtyuḥ parapuraṃjaya| na vyājahāra tasthau ca prahvā bhagavadunmukhī||

Verse 12

पुनः पुनरथोक्ता सा गतसत्त्वेव भामिनी। तूष्णीमासीत्ततो देवो लोकानामीश्वरेश्वरः।।

punaḥ punarathoktā sā gatasattveva bhāminī| tūṣṇīmāsīttato devo lokānāmīśvareśvaraḥ||

Verse 13

प्रससाद किल ब्रह्मा स्वयमेवात्मनाऽऽत्मनि। स्मयमानश्च लोकेशो लोकान्सर्वानवैक्षत।।

prasasāda kila brahmā svayamevātmanā''tmani| smayamānaśca lokeśo lokānsarvānavaikṣata||

Verse 14

निवृत्तरोषे तस्मिंस्तु भगवत्यपराजिते। सा कन्याऽथ जगामास्य समीपादिति नःश्रुतम्।।

nivṛttaroṣe tasmiṃstu bhagavatyaparājite| sā kanyā'tha jagāmāsya samīpāditi naḥśrutam||

Verse 15

अपसृत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा। त्वरमाणेव राजेन्द्र मृत्युर्धेनुकमभ्यगात्।। मृत्यो संकल्पिता मे त्वं प्रजासंहारहेतुना। गच्छ संहरेति झ. पाठः।।

apasṛtyāpratiśrutya prajāsaṃharaṇaṃ tadā| tvaramāṇeva rājendra mṛtyurdhenukamabhyagāt|| mṛtyo saṃkalpitā me tvaṃ prajāsaṃhārahetunā| gaccha saṃhareti jha. pāṭhaḥ||

Verse 16

सा तत्र परमं देवी तपोऽचरत दुश्चरम्। समा ह्येकपदे तस्थौ दशपद्मानि पञ्च च।।

sā tatra paramaṃ devī tapo'carata duścaram| samā hyekapade tasthau daśapadmāni pañca ca||

Verse 17

तां तथा कुर्वतीं तत्र तपः परमदुश्चरम्। पुनरेव महातेजा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्।।

tāṃ tathā kurvatīṃ tatra tapaḥ paramaduścaram| punareva mahātejā brahmā vacanamabravīt||

Verse 18

कुरुष्व मे वचो मृत्यो तदनादृत्य सत्वरा। तथैवैकपदे तात पुनरन्यानि सप्त सा।।

kuruṣva me vaco mṛtyo tadanādṛtya satvarā| tathaivaikapade tāta punaranyāni sapta sā||

Verse 19

तस्थौ पद्मानि षट् चैव पञ्च द्वे चैव मानद। भूयः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा।।

tasthau padmāni ṣaṭ caiva pañca dve caiva mānada| bhūyaḥ padmāyutaṃ tāta mṛgaiḥ saha cacāra sā||

Verse 20

द्वे चायुते नरश्रेष्ठ वाय्वाहारा महामते। पुनरेव ततो राजन्मौनमातिष्ठदुत्तमम्।।

dve cāyute naraśreṣṭha vāyvāhārā mahāmate| punareva tato rājanmaunamātiṣṭhaduttamam||

Verse 21

अप्सु वर्षसहस्राणि सप्त चैकं च पार्थिव। ततो जगाम सा कन्या कौशिकीं नृपसत्तम।। अप्रतिश्रुत्याऽनङ्गीकृत्य। धेनुकं गोतीर्थं मायान्तर्वर्ति।।

apsu varṣasahasrāṇi sapta caikaṃ ca pārthiva| tato jagāma sā kanyā kauśikīṃ nṛpasattama|| apratiśrutyā'naṅgīkṛtya| dhenukaṃ gotīrthaṃ māyāntarvarti||

Verse 22

तत्र वायुजलाहारा चचार नियमं पुनः। ततो ययौ महाभागा गङ्गां मेरुं च केवलम्।।

tatra vāyujalāhārā cacāra niyamaṃ punaḥ| tato yayau mahābhāgā gaṅgāṃ meruṃ ca kevalam||

Verse 23

तस्थौ दार्विव निश्चेष्टा प्रजानां हितकाम्यया। ततो हिमवतो मूर्ध्निं यत्र देवाः समीजिरे।। कौशिकी गण्डकी नदीम्।।

tasthau dārviva niśceṣṭā prajānāṃ hitakāmyayā| tato himavato mūrdhniṃ yatra devāḥ samījire|| kauśikī gaṇḍakī nadīm||

Verse 24

तत्राङ्गुष्ठेन राजेन्द्र निखर्वमचरत्तपः। तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास यत्नतः।।

tatrāṅguṣṭhena rājendra nikharvamacarattapaḥ| tasthau pitāmahaṃ caiva toṣayāmāsa yatnataḥ||

Verse 25

ततस्तामब्रवीत्तत्र लोकानां प्रपितामहः। किमिदं वर्तसे पुत्रि क्रियतां मम तद्वचः।।

tatastāmabravīttatra lokānāṃ prapitāmahaḥ| kimidaṃ vartase putri kriyatāṃ mama tadvacaḥ||

Verse 26

ततोऽब्रवीत्पुनर्मृत्युर्भगवन्तं पितामहम्। न हरेयं प्रजा देव पुनस्त्वाऽहं प्रसादये।।

tato'bravītpunarmṛtyurbhagavantaṃ pitāmaham| na hareyaṃ prajā deva punastvā'haṃ prasādaye||

Verse 27

तामधर्मभयाद्भीतां पुनरेव प्रयाचतीम्। तदाऽब्रवीद्देवदेवो निगृह्येदं वचस्ततः।। दार्विव स्थाणुरिव।।

tāmadharmabhayādbhītāṃ punareva prayācatīm| tadā'bravīddevadevo nigṛhyedaṃ vacastataḥ|| dārviva sthāṇuriva||

Verse 28

अधर्मो नास्ति ते मृत्यो संयच्छेमाः प्रजाः शुभे। मयाऽप्युक्तं मृषा भद्रे भविता नेह किंचन।।

adharmo nāsti te mṛtyo saṃyacchemāḥ prajāḥ śubhe| mayā'pyuktaṃ mṛṣā bhadre bhavitā neha kiṃcana||

Verse 29

धर्मः सनातनश्च त्वामिहैवानुप्रवेक्ष्यति। अहं च विबुधाश्चैव त्वद्धिते निरताः सदा।।

dharmaḥ sanātanaśca tvāmihaivānupravekṣyati| ahaṃ ca vibudhāścaiva tvaddhite niratāḥ sadā||

Verse 30

इमन्यं च ते कामं ददानि मनसेप्सितम्। न त्वां दोषेण यास्यन्ति व्याधिसंपीडिताः प्रजाः।।

imanyaṃ ca te kāmaṃ dadāni manasepsitam| na tvāṃ doṣeṇa yāsyanti vyādhisaṃpīḍitāḥ prajāḥ||

Verse 31

पुरुषेषु च रूपेण पुरुषस्त्वं भविष्यसि। स्त्रीषु स्त्रीरूपिणी चैव तृतीयेषु नपुंसकम्।।

puruṣeṣu ca rūpeṇa puruṣastvaṃ bhaviṣyasi| strīṣu strīrūpiṇī caiva tṛtīyeṣu napuṃsakam||

Verse 32

सैवमुक्ता महाराज कृताञ्जलिरुवाच ह। पुनरेव महात्मानं नेति देवेशमव्ययम्।।

saivamuktā mahārāja kṛtāñjaliruvāca ha| punareva mahātmānaṃ neti deveśamavyayam||

Verse 33

तामब्रवीत्तदा देवो मृत्यो संहर मानवान्। अधर्मस्ते न भविता यथा ध्यास्याम्यहं शुभे।।

tāmabravīttadā devo mṛtyo saṃhara mānavān| adharmaste na bhavitā yathā dhyāsyāmyahaṃ śubhe||

Verse 34

त्वं हि शक्ता च युक्ता च पूर्वोत्पन्ना च भामिनि। अनुशिष्टा च निर्दोषा तस्मात्त्वं कुरु मे मतम्।।

tvaṃ hi śaktā ca yuktā ca pūrvotpannā ca bhāmini| anuśiṣṭā ca nirdoṣā tasmāttvaṃ kuru me matam||

Verse 35

यानश्रुबिन्दून्पतितानपश्यं ये पाणिभ्यां धारितास्ते पुरस्तात्। ते व्याधयो मानवान्घोररूपाः प्राप्ते काले पीडयिष्यन्ति मृत्यो।। नेगृह्य हठं कृत्वा।।

yānaśrubindūnpatitānapaśyaṃ ye pāṇibhyāṃ dhāritāste purastāt| te vyādhayo mānavānghorarūpāḥ prāpte kāle pīḍayiṣyanti mṛtyo|| negṛhya haṭhaṃ kṛtvā||

Verse 36

सर्वेषां त्वं प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ सहितौ योजयेथाः। एवं धर्मस्त्वामुपैष्यत्यमोघो न चाधर्मं लप्स्यसे तुल्यवृत्तिः।।

sarveṣāṃ tvaṃ prāṇināmantakāle kāmakrodhau sahitau yojayethāḥ| evaṃ dharmastvāmupaiṣyatyamogho na cādharmaṃ lapsyase tulyavṛttiḥ||

Verse 37

एवं धर्मं पालयिष्यस्यथो त्वं न चात्मानं मञ्जयिष्यस्यधर्मे। तस्मात्कामं रोचयाभ्यागतं त्वं सा त्वं साधो संहरस्वेह जन्तून्।।

evaṃ dharmaṃ pālayiṣyasyatho tvaṃ na cātmānaṃ mañjayiṣyasyadharme| tasmātkāmaṃ rocayābhyāgataṃ tvaṃ sā tvaṃ sādho saṃharasveha jantūn||

Verse 38

सा वै तदा मृत्युसंज्ञा कृतास्त्री शापाद्भीता बाढमित्यब्रवीत्तम्। अथो प्राणान्प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ प्राप्य नित्यं निहन्ति।। कालयिष्यन्ति मृत्यो इति झ. पाठः।।

sā vai tadā mṛtyusaṃjñā kṛtāstrī śāpādbhītā bāḍhamityabravīttam| atho prāṇānprāṇināmantakāle kāmakrodhau prāpya nityaṃ nihanti|| kālayiṣyanti mṛtyo iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 39

मृत्योर्ये ते व्याधयश्चाश्चुपाता मनुष्याणां युज्यते यैः शरीरम्। सर्वेषां वै प्राणिनां प्राणनान्ते तस्माच्छोकं मा कृथा बुद्ध्य बुद्ध्या।। प्राप्य प्रापय्य।।

mṛtyorye te vyādhayaścāścupātā manuṣyāṇāṃ yujyate yaiḥ śarīram| sarveṣāṃ vai prāṇināṃ prāṇanānte tasmācchokaṃ mā kṛthā buddhya buddhyā|| prāpya prāpayya||

Verse 40

सर्वे देवाः प्राणिनां प्राणनान्ते गत्वा वृत्ताः सन्निवृत्तास्तथैव। एवं सर्वे मानवाः प्राणनान्ते गत्वा वृत्ता देववद्राजसिंह।।

sarve devāḥ prāṇināṃ prāṇanānte gatvā vṛttāḥ sannivṛttāstathaiva| evaṃ sarve mānavāḥ prāṇanānte gatvā vṛttā devavadrājasiṃha||

Verse 41

वायुर्भीमो भीमनादो महौजाः सर्वेषां च प्राणिनां प्राणभूतः। अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः।। प्राणनान्ते जीवनान्ते। बुद्ध्य जानीहि। प्राणिनां प्रायणान्ते इति ध. पाठः।।

vāyurbhīmo bhīmanādo mahaujāḥ sarveṣāṃ ca prāṇināṃ prāṇabhūtaḥ| anāvṛttirdehināṃ dehapāte tasmādvāyurdevadevo viśiṣṭaḥ|| prāṇanānte jīvanānte| buddhya jānīhi| prāṇināṃ prāyaṇānte iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 42

सर्वे देवा मर्त्यसंज्ञाविशिष्टाः सर्वे मर्त्या देवसंज्ञाविशिष्टाः। तस्मात्पुत्रं मा शुचो राजसिंह पुत्रः स्वर्गं प्राप्यते मोदते हे।। नानावृत्तिर्देहिनां देहभेदे इति झ. पाठः।।

sarve devā martyasaṃjñāviśiṣṭāḥ sarve martyā devasaṃjñāviśiṣṭāḥ| tasmātputraṃ mā śuco rājasiṃha putraḥ svargaṃ prāpyate modate he|| nānāvṛttirdehināṃ dehabhede iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 43

एवं मृत्युर्देवसृष्टा प्रजानां प्राप्ते काले संहरन्ती यथावत्। तस्याश्चैव व्याधयस्तेऽश्रुपाताः प्राप्ते काले संहरन्तीह जन्तून्।।

evaṃ mṛtyurdevasṛṣṭā prajānāṃ prāpte kāle saṃharantī yathāvat| tasyāścaiva vyādhayaste'śrupātāḥ prāpte kāle saṃharantīha jantūn||