Adhyaya 266

Verse 1

युधिष्ठिरेण भीष्मंप्रति धर्मप्रामाण्याक्षेपः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। सूक्ष्मं साधु समादिष्टं भवता धर्मलक्षणम्। प्रतिभा त्यस्ति मे काचित्तां ब्रूयामनुमानतः।।

yudhiṣṭhireṇa bhīṣmaṃprati dharmaprāmāṇyākṣepaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| sūkṣmaṃ sādhu samādiṣṭaṃ bhavatā dharmalakṣaṇam| pratibhā tyasti me kācittāṃ brūyāmanumānataḥ||

Verse 2

भूयांसो हृदये ये मे प्रश्नास्ते व्याहृतास्त्वया। इदं त्वन्यत्प्रवक्ष्यामि न राजन्निग्रहादिव।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षट्‌षष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 266।।

bhūyāṃso hṛdaye ye me praśnāste vyāhṛtāstvayā| idaṃ tvanyatpravakṣyāmi na rājannigrahādiva|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣaṭ‌ṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 266||

Verse 3

इमानि हि प्राणयन्ति सृदन्त्युत्तारयन्ति च। न धर्मः परिपाठेन शक्यो भारत वेदितुम्।।

imāni hi prāṇayanti sṛdantyuttārayanti ca| na dharmaḥ paripāṭhena śakyo bhārata veditum||

Verse 4

अन्यो धर्मः समस्थस्य विषमस्थस्य चापरः। आपदस्तु कथं शक्याः परिपाठेन वेदितुम्।।

anyo dharmaḥ samasthasya viṣamasthasya cāparaḥ| āpadastu kathaṃ śakyāḥ paripāṭhena veditum||

Verse 5

सदाचारो मचो धर्मः संतस्त्वाचारलक्षणाः। साध्यासाध्यं कथं शक्यं सदाचारो ह्यलक्षणः।।

sadācāro maco dharmaḥ saṃtastvācāralakṣaṇāḥ| sādhyāsādhyaṃ kathaṃ śakyaṃ sadācāro hyalakṣaṇaḥ||

Verse 6

दृश्यते धर्मरूपेण ह्यधर्मं प्राकृतश्चरन्। धर्मं चाधर्मरूपेण कश्चिदप्राकृतश्चरन्।।

dṛśyate dharmarūpeṇa hyadharmaṃ prākṛtaścaran| dharmaṃ cādharmarūpeṇa kaścidaprākṛtaścaran||

Verse 7

पुनरस्य प्रमाणं हि निर्दिष्टं शास्त्रकोविदैः। वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीतीह नः श्रुतम्।।

punarasya pramāṇaṃ hi nirdiṣṭaṃ śāstrakovidaiḥ| vedavādāścānuyugaṃ hrasantītīha naḥ śrutam||

Verse 8

अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरे परे। अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव।।

anye kṛtayuge dharmāstretāyāṃ dvāpare pare| anye kaliyuge dharmā yathāśakti kṛtā iva||

Verse 9

आम्नायवचनं सत्यमित्ययं लोकसंग्रहः। आम्नायेभ्यः पुनर्वेदाः प्रसृताः सर्वतोमुखाः।। निग्रहात् कुतर्काग्रहेण।।

āmnāyavacanaṃ satyamityayaṃ lokasaṃgrahaḥ| āmnāyebhyaḥ punarvedāḥ prasṛtāḥ sarvatomukhāḥ|| nigrahāt kutarkāgraheṇa||

Verse 10

ते चेत्सर्वप्रमाणं वै प्रमाणं ह्यत्र विद्यते। प्रमाणं च प्रमाणेन विरुद्ध्येच्छास्त्रता कुतः।।

te cetsarvapramāṇaṃ vai pramāṇaṃ hyatra vidyate| pramāṇaṃ ca pramāṇena viruddhyecchāstratā kutaḥ||

Verse 11

धर्मस्य क्रियमाणस्य बलवद्भिर्दुरात्मभिः। यदा विक्रियते संस्था ततः साऽपि प्रणश्यति।।

dharmasya kriyamāṇasya balavadbhirdurātmabhiḥ| yadā vikriyate saṃsthā tataḥ sā'pi praṇaśyati||

Verse 12

विद्मश्चैनं न वा विद्मः शक्यं वा वेदितुं न वा। अणीयान्क्षुरधाराया गरीयानपि पर्वतात्।।

vidmaścainaṃ na vā vidmaḥ śakyaṃ vā vedituṃ na vā| aṇīyānkṣuradhārāyā garīyānapi parvatāt||

Verse 13

गन्धर्वनगराकारः प्रथमं संप्रदृश्यते। अन्वीक्ष्यमाणः कविभिः पुनर्गच्छत्यदर्शनम्।।

gandharvanagarākāraḥ prathamaṃ saṃpradṛśyate| anvīkṣyamāṇaḥ kavibhiḥ punargacchatyadarśanam||

Verse 14

निपानानीव गोभ्याशे क्षेत्रे कुल्ये च भारत। स्मृतो हि शाश्वतो धर्मो विप्रहीणो न दृश्यते।।

nipānānīva gobhyāśe kṣetre kulye ca bhārata| smṛto hi śāśvato dharmo viprahīṇo na dṛśyate||

Verse 15

कामादन्ये भयादन्ये कारणैरपरैस्तथा। असन्तोऽपि वृथाचारं भजन्ते बहवोऽपरे।।

kāmādanye bhayādanye kāraṇairaparaistathā| asanto'pi vṛthācāraṃ bhajante bahavo'pare||

Verse 16

धर्मो भवति स क्षिप्रं विलोमस्तेष्वसाधुषु। अथैतानाहुरुन्मत्तानपि चावहसन्त्युत।। प्रसूताः सर्वतोमुखा इति ध. पाठः।।

dharmo bhavati sa kṣipraṃ vilomasteṣvasādhuṣu| athaitānāhurunmattānapi cāvahasantyuta|| prasūtāḥ sarvatomukhā iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 17

महाजना ह्युपावृत्ता राजधर्मं समाश्रिताः। न हि सर्वहितः कश्चिदाचारः संप्रवर्तते।।

mahājanā hyupāvṛttā rājadharmaṃ samāśritāḥ| na hi sarvahitaḥ kaścidācāraḥ saṃpravartate||

Verse 18

तेनैवान्यः प्रभवति सोऽपरं बाधते पुनः। दृश्यते चैव स पुनस्तुल्यरूपो यदृच्छया।।

tenaivānyaḥ prabhavati so'paraṃ bādhate punaḥ| dṛśyate caiva sa punastulyarūpo yadṛcchayā||

Verse 19

येनैवान्यः प्रभवति सोऽपरानपि बाधते। आचाराणामनैकाग्र्यं सर्वेषामेव लक्षयेत्।।

yenaivānyaḥ prabhavati so'parānapi bādhate| ācārāṇāmanaikāgryaṃ sarveṣāmeva lakṣayet||

Verse 20

चिराभिपन्नः कविभिः पूर्वं धर्म उदाहृतः। तेनाचारेण पूर्वेण संस्था भवति शाश्वती।। अपि वाचं हसन्त्युतेति ध. पाठः।।

cirābhipannaḥ kavibhiḥ pūrvaṃ dharma udāhṛtaḥ| tenācāreṇa pūrveṇa saṃsthā bhavati śāśvatī|| api vācaṃ hasantyuteti dha. pāṭhaḥ||