Adhyaya 263

Verse 1

स्थाणुवचनाद्ब्रह्मणा लोकदाहककोपाग्नेरन्तर्नियमनम्।। 1।। तथा स्वचक्षुरादीन्द्रियेभ्यो जातां मृत्युदेवींप्रति प्रजासंहारे नियोजनम्।। 2।। स्थाणुरुवाच। प्रजासर्गनिमित्तं मे कार्यवत्तामिमां प्रभो। विद्धि सृष्टास्त्वया हीमा मा कुप्यासां पितामह।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 263।।

sthāṇuvacanādbrahmaṇā lokadāhakakopāgnerantarniyamanam|| 1|| tathā svacakṣurādīndriyebhyo jātāṃ mṛtyudevīṃprati prajāsaṃhāre niyojanam|| 2|| sthāṇuruvāca| prajāsarganimittaṃ me kāryavattāmimāṃ prabho| viddhi sṛṣṭāstvayā hīmā mā kupyāsāṃ pitāmaha|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi triṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 263||

Verse 2

तव तेजोग्निना देव प्रजा दह्यन्ति सर्वशः। ता दृष्ट्वा मम कारुण्यं मा कुप्यासां जगत्प्रभो।।

tava tejogninā deva prajā dahyanti sarvaśaḥ| tā dṛṣṭvā mama kāruṇyaṃ mā kupyāsāṃ jagatprabho||

Verse 3

प्रजापतिरुवाच। न कुप्ये न च मे कामो नभवेयुः प्रजा इति। लाघवार्थं धरण्यास्तु ततः संहार इष्यते।। कार्यवत्तामर्थित्वम्। मा कुप्य कोपं मा कुरु। आसां आसु।।

prajāpatiruvāca| na kupye na ca me kāmo nabhaveyuḥ prajā iti| lāghavārthaṃ dharaṇyāstu tataḥ saṃhāra iṣyate|| kāryavattāmarthitvam| mā kupya kopaṃ mā kuru| āsāṃ āsu||

Verse 4

इयं हि मां सदा देवी भारार्ता समचोदयत्। संहारार्थं महादेव भारेणाप्सु निमज्जती।।

iyaṃ hi māṃ sadā devī bhārārtā samacodayat| saṃhārārthaṃ mahādeva bhāreṇāpsu nimajjatī||

Verse 5

यदाऽहं नाधिगच्छामि बुद्ध्या बहु विचारयन्। संहारमासां वृद्धानां ततो मां क्रोध आविशत्।।

yadā'haṃ nādhigacchāmi buddhyā bahu vicārayan| saṃhāramāsāṃ vṛddhānāṃ tato māṃ krodha āviśat||

Verse 6

स्थाणुरुवाच। संहारात्त्वं निवर्तस्य मा क्रुधो विवुधेश्वर। मा प्रजाः स्थावरं चैव जङ्गमं च व्यनीनशः।।

sthāṇuruvāca| saṃhārāttvaṃ nivartasya mā krudho vivudheśvara| mā prajāḥ sthāvaraṃ caiva jaṅgamaṃ ca vyanīnaśaḥ||

Verse 7

पल्वलानि च सर्वाणि सर्वं चैव तृणीलपम्। स्थावरं जङ्गमं चैव भूतग्रामं चतुर्विधम्।। नभवेयुर्नश्येयुः।।

palvalāni ca sarvāṇi sarvaṃ caiva tṛṇīlapam| sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bhūtagrāmaṃ caturvidham|| nabhaveyurnaśyeyuḥ||

Verse 8

अकाले भस्मसाद्भूतं जगत्सर्वमुपप्लुतम्। प्रसीद भगवन्साधो वर एष वृतो मया।।

akāle bhasmasādbhūtaṃ jagatsarvamupaplutam| prasīda bhagavansādho vara eṣa vṛto mayā||

Verse 9

नष्टा न पुनरेष्यन्ति प्रजा ह्येताः कथंचन। तस्मान्निवर्ततामेतत्तेन स्वेनेव तेजसा।।

naṣṭā na punareṣyanti prajā hyetāḥ kathaṃcana| tasmānnivartatāmetattena sveneva tejasā||

Verse 10

उपायमन्यं संपश्य भूतानां हितकाम्यया। यथामी जन्तवः सर्वे न दह्येरन्पितामह।। उलयं तृणविशेषः।।

upāyamanyaṃ saṃpaśya bhūtānāṃ hitakāmyayā| yathāmī jantavaḥ sarve na dahyeranpitāmaha|| ulayaṃ tṛṇaviśeṣaḥ||

Verse 11

अभावं हि न गच्छेयुरुत्सन्नप्रजनाः प्रजाः। पुत्रत्वेनानुसंकल्प्ये तदाऽहं तप्य दानवैः। अधिदैवे नियुक्तोस्मि त्वया लोकहितेप्सुना।। निवर्तेरन्परंतपेति ध. पाठः थ. ध. पाठः।।

abhāvaṃ hi na gaccheyurutsannaprajanāḥ prajāḥ| putratvenānusaṃkalpye tadā'haṃ tapya dānavaiḥ| adhidaive niyuktosmi tvayā lokahitepsunā|| nivarteranparaṃtapeti dha. pāṭhaḥ tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 12

त्वद्भवं हि जगन्नाथ एतत्स्थावरजङ्गमम्। प्रसाद्य त्वां महादेव याचाम्यावृत्तिजाः प्रजाः।। अधिदैवे अहंकाराधिष्ठातृत्वे।।

tvadbhavaṃ hi jagannātha etatsthāvarajaṅgamam| prasādya tvāṃ mahādeva yācāmyāvṛttijāḥ prajāḥ|| adhidaive ahaṃkārādhiṣṭhātṛtve||

Verse 13

नारद उवाच। श्रुत्वा तु वचनं देवः स्थाणोर्नियतवाङ्भनाः। तेजस्तत्सन्निजग्राह पुनरेवान्तरात्मनि।। आवृत्तिजाः प्रजा याचामि याचे। आवृत्त्या जाताः। मृत्वा मृत्वा पुनर्जायन्तामित्यर्थः।।

nārada uvāca| śrutvā tu vacanaṃ devaḥ sthāṇorniyatavāṅbhanāḥ| tejastatsannijagrāha punarevāntarātmani|| āvṛttijāḥ prajā yācāmi yāce| āvṛttyā jātāḥ| mṛtvā mṛtvā punarjāyantāmityarthaḥ||

Verse 14

ततोऽग्निमुपसंगृह्य भगवाँल्लोकपूजितः। प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कल्पयामास वै प्रभुः।। संनिजग्राह संहृतवान्।।

tato'gnimupasaṃgṛhya bhagavā~llokapūjitaḥ| pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kalpayāmāsa vai prabhuḥ|| saṃnijagrāha saṃhṛtavān||

Verse 15

उपसंहरतस्तस्य तमग्निं रोषजं तदा। प्रादुर्बभूव विश्वेभ्यः खेभ्यो नारी महात्मनः।।

upasaṃharatastasya tamagniṃ roṣajaṃ tadā| prādurbabhūva viśvebhyaḥ khebhyo nārī mahātmanaḥ||

Verse 16

कृष्णरक्ताम्बरधरा कृष्णनेत्रतलान्तरा। दिव्यकुण्डलसंपन्ना दिव्याभरणभूषिता।।

kṛṣṇaraktāmbaradharā kṛṣṇanetratalāntarā| divyakuṇḍalasaṃpannā divyābharaṇabhūṣitā||

Verse 17

सा विनिःसृत्य वै खेभ्यो दक्षिणामाश्रिता दिशम्। ददृशाते च तां कन्यां देवौ विश्वेश्वरावुभौ।। प्रवृत्तिं जन्म। निवृत्तिं मरणम् अनेन नात्यन्तं प्रजानामुच्छेदो नाप्यत्यन्तं भूमेर्भार इति दर्शितम्।।

sā viniḥsṛtya vai khebhyo dakṣiṇāmāśritā diśam| dadṛśāte ca tāṃ kanyāṃ devau viśveśvarāvubhau|| pravṛttiṃ janma| nivṛttiṃ maraṇam anena nātyantaṃ prajānāmucchedo nāpyatyantaṃ bhūmerbhāra iti darśitam||

Verse 18

तामाहूय तदा देवो लोकानामादिरीश्वरः। मृत्यो इति महीपाल जहि चेमाः प्रजा इति।।

tāmāhūya tadā devo lokānāmādirīśvaraḥ| mṛtyo iti mahīpāla jahi cemāḥ prajā iti||

Verse 19

त्वं हि संहारबुद्ध्या मे चिन्तिता रुषितेन च। तस्मात्संहर सर्वास्त्वं प्रजाः सजडपण्डिताः।।

tvaṃ hi saṃhārabuddhyā me cintitā ruṣitena ca| tasmātsaṃhara sarvāstvaṃ prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ||

Verse 20

अविशेषेण चैव त्वं प्रजाः संहर कामिनि। मम त्वं हि नियोगेन श्रेयः परमवाप्स्यसि।।

aviśeṣeṇa caiva tvaṃ prajāḥ saṃhara kāmini| mama tvaṃ hi niyogena śreyaḥ paramavāpsyasi||

Verse 21

एवमुक्ता तु या देवी मृत्युः कमलमालिनी। प्रदध्यौ दुःखिता बाला साश्रुपातमतीव च।।

evamuktā tu yā devī mṛtyuḥ kamalamālinī| pradadhyau duḥkhitā bālā sāśrupātamatīva ca||

Verse 22

पाणिभ्यां चैव जग्राह तान्यश्रूणि जनेश्वरः। मानवानां हितार्थाय ययाचे पुनरेव ह।। उभौ ब्रह्मरुद्रौ।।

pāṇibhyāṃ caiva jagrāha tānyaśrūṇi janeśvaraḥ| mānavānāṃ hitārthāya yayāce punareva ha|| ubhau brahmarudrau||