Adhyaya 261

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति पृथिव्यादिभूदगुणप्रतिपादकव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। भीष्म उवाच। भूतानां गुणसङ्ख्यानं भूयः पुत्र निशामय। द्वैपायनमुखाद्धष्टं श्लाघया परयाऽनघ।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati pṛthivyādibhūdaguṇapratipādakavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| bhīṣma uvāca| bhūtānāṃ guṇasaṅkhyānaṃ bhūyaḥ putra niśāmaya| dvaipāyanamukhāddhaṣṭaṃ ślāghayā parayā'nagha||

Verse 2

दीप्तानलनिभः प्राह भगवान्धूमवत्सलः। ततोऽहमपि वक्ष्यामि भूयः पुत्र निदर्शनम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वँणि एकषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 261।।

dīptānalanibhaḥ prāha bhagavāndhūmavatsalaḥ| tato'hamapi vakṣyāmi bhūyaḥ putra nidarśanam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparva~ṇi ekaṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 261||

Verse 3

भूमेः स्थैर्यं गुरुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मता। गन्धो भारश्च शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः।।

bhūmeḥ sthairyaṃ gurutvaṃ ca kāṭhinyaṃ prasavātmatā| gandho bhāraśca śaktiśca saṃghātaḥ sthāpanā dhṛtiḥ||

Verse 4

अपां शैत्यं रसः क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता। जिह्वाविस्यन्दनं चापि भौमानां श्रपणं तथा।। धर्मवत्सल इति ड. पाठः।।

apāṃ śaityaṃ rasaḥ kledo dravatvaṃ snehasaumyatā| jihvāvisyandanaṃ cāpi bhaumānāṃ śrapaṇaṃ tathā|| dharmavatsala iti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 5

अग्नेर्दुर्धर्षता ज्योतिस्तापः पाकः प्रकाशनम्। शौचं रागो लघुस्तैक्ष्ण्यं सततं चोर्ध्वभागिता।। जिह्वा रसनेन्द्रियम्। विस्यन्दनं प्रस्रवणम्। भौमानां तण्डुलादीनां श्रपणं पाचनम्। विष्यन्दनं चैव भूमावास्रवणं तथेति थ. पाठः। विष्यन्दनं भूमेर्देहेष्वाश्रयणं तथेति ध. पाठः।।

agnerdurdharṣatā jyotistāpaḥ pākaḥ prakāśanam| śaucaṃ rāgo laghustaikṣṇyaṃ satataṃ cordhvabhāgitā|| jihvā rasanendriyam| visyandanaṃ prasravaṇam| bhaumānāṃ taṇḍulādīnāṃ śrapaṇaṃ pācanam| viṣyandanaṃ caiva bhūmāvāsravaṇaṃ tatheti tha. pāṭhaḥ| viṣyandanaṃ bhūmerdeheṣvāśrayaṇaṃ tatheti dha. pāṭhaḥ||

Verse 6

वायोरनियमस्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता। बलं शैध्यं च मोक्षं च कर्म चेष्टात्मता भवः।। ज्योतिर्ज्वलनकर्म। लघुः शीघ्रगामित्वम्। दशमश्चोर्ध्वभागितेति थ.ध. पाठः।।

vāyoraniyamasparśo vādasthānaṃ svatantratā| balaṃ śaidhyaṃ ca mokṣaṃ ca karma ceṣṭātmatā bhavaḥ|| jyotirjvalanakarma| laghuḥ śīghragāmitvam| daśamaścordhvabhāgiteti tha.dha. pāṭhaḥ||

Verse 7

आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रताऽपि च। अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता।। अनियमस्पर्शोऽनुष्णाशीतस्पर्शः। वादस्थानं वागिन्द्रियगोलकानि। स्वतन्त्रता गमनादौ। मोक्षो मूत्रादेः। कर्म उत्क्षेपणादि। चेष्टा श्वासप्रश्वासादिः। भवो जन्ममरणे। वायोस्तिर्यग्गतिः स्पर्शे इति ड. थ. पाठः। चलं शैघ्र्यं च गमनं चेष्टा कर्मात्मता तथा इति ड. थ. पाठः।।

ākāśasya guṇaḥ śabdo vyāpitvaṃ chidratā'pi ca| anāśrayamanālambamavyaktamavikāritā|| aniyamasparśo'nuṣṇāśītasparśaḥ| vādasthānaṃ vāgindriyagolakāni| svatantratā gamanādau| mokṣo mūtrādeḥ| karma utkṣepaṇādi| ceṣṭā śvāsapraśvāsādiḥ| bhavo janmamaraṇe| vāyostiryaggatiḥ sparśe iti ḍa. tha. pāṭhaḥ| calaṃ śaighryaṃ ca gamanaṃ ceṣṭā karmātmatā tathā iti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 8

अप्रतीघातिता चैव श्रोतत्वं विवराणि च। गुणाः पञ्चाशतं प्रोक्ताः पञ्चभूतविभाविताः।। अनाश्रयमाश्रयत्वाभावः। अनालम्बनमाश्रयान्तरशून्यत्वम्। अव्यक्तं रूपस्पर्शशून्यत्वात्। अविकारिता द्रव्यान्तरानारम्भकत्वम्।।

apratīghātitā caiva śrotatvaṃ vivarāṇi ca| guṇāḥ pañcāśataṃ proktāḥ pañcabhūtavibhāvitāḥ|| anāśrayamāśrayatvābhāvaḥ| anālambanamāśrayāntaraśūnyatvam| avyaktaṃ rūpasparśaśūnyatvāt| avikāritā dravyāntarānārambhakatvam||

Verse 9

फलोपपत्तिर्व्यक्तिश्च विसर्गः कल्पना क्षमा। सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणाः।। पञ्चभूतात्मभाविताः पञ्चानां भूतानामात्मा प्रातिस्विकं स्वरूपं तत्र लक्षिताः।।

phalopapattirvyaktiśca visargaḥ kalpanā kṣamā| sadasaccāśutā caiva manaso nava vai guṇāḥ|| pañcabhūtātmabhāvitāḥ pañcānāṃ bhūtānāmātmā prātisvikaṃ svarūpaṃ tatra lakṣitāḥ||

Verse 10

इष्टानिष्टविपत्तिश्च व्यवसायः समाधिता। संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धेः पञ्च गुणान्विदुः।। व्यक्तिः स्मरणम्। विसर्गो विपरीतः सर्गो भ्रान्तिः। कल्पना मनोरथवृत्तिः। क्षमा प्रसिद्ध। सत् वैराग्यादि। असत् रागद्वेषादि। आशुता अस्तिरत्वम्।।

iṣṭāniṣṭavipattiśca vyavasāyaḥ samādhitā| saṃśayaḥ pratipattiśca buddheḥ pañca guṇānviduḥ|| vyaktiḥ smaraṇam| visargo viparītaḥ sargo bhrāntiḥ| kalpanā manorathavṛttiḥ| kṣamā prasiddha| sat vairāgyādi| asat rāgadveṣādi| āśutā astiratvam||

Verse 11

युधिष्ठिर उवाच। कथं पञ्चगुणा बुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणाः। एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह।।

yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ pañcaguṇā buddhiḥ kathaṃ pañcendriyā guṇāḥ| etanme sarvamācakṣva sūkṣmajñānaṃ pitāmaha||

Verse 12

भीष्म उवाच। आहुः षष्टिं भूतगुणान्वै भूतविषक्तान्प्रकृतिविसृष्टान्। नित्यविषक्तांश्चाक्षरसृष्टा न्पुत्र न नित्यं तदिह वदन्ति।।

bhīṣma uvāca| āhuḥ ṣaṣṭiṃ bhūtaguṇānvai bhūtaviṣaktānprakṛtivisṛṣṭān| nityaviṣaktāṃścākṣarasṛṣṭā nputra na nityaṃ tadiha vadanti||

Verse 13

तत्पुत्रचिन्ताकलिलं तदुक्त मनागतं वै तव संप्रतीह। भूतार्थवत्त्वं तदवाप्य सर्वं भूतप्रभावाद्भव शान्तबुद्धिः।।

tatputracintākalilaṃ tadukta manāgataṃ vai tava saṃpratīha| bhūtārthavattvaṃ tadavāpya sarvaṃ bhūtaprabhāvādbhava śāntabuddhiḥ||