Adhyaya 260

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति कामादिशक्तिप्रतिपादनपूर्वकतज्जयोपायप्रतिपादनपरव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। व्यास उवाच। हृदि कामद्रुमश्चित्रो मोहसंचयसंभवः। क्रोधमानमहास्कन्धो विवित्सापरिवेषणः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 260।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati kāmādiśaktipratipādanapūrvakatajjayopāyapratipādanaparavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| vyāsa uvāca| hṛdi kāmadrumaścitro mohasaṃcayasaṃbhavaḥ| krodhamānamahāskandho vivitsāpariveṣaṇaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 260||

Verse 2

तस्य चाज्ञानमाधारः प्रमादः परिषेचनम्। सोऽभ्यसूयापलाशो हि पुरा दुष्कृतसारवान्।।

tasya cājñānamādhāraḥ pramādaḥ pariṣecanam| so'bhyasūyāpalāśo hi purā duṣkṛtasāravān||

Verse 3

संमोहचिन्ताविटपः शोकशाखो भयाङ्कुरः। मोहनीभिः पिपासाभिर्लताभिरनुवेष्टितः।। विधित्सा परिषेचन इति झ. पाठः।।

saṃmohacintāviṭapaḥ śokaśākho bhayāṅkuraḥ| mohanībhiḥ pipāsābhirlatābhiranuveṣṭitaḥ|| vidhitsā pariṣecana iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 4

उपासते महावृक्षं सुलुब्धास्तत्फलेप्सवः। आयतैः संयुताः पाशैः फलदं परिवेष्ट्य तम्।। शोकशाखाभयंकर इति ड. थ. पाठः।।

upāsate mahāvṛkṣaṃ sulubdhāstatphalepsavaḥ| āyataiḥ saṃyutāḥ pāśaiḥ phaladaṃ pariveṣṭya tam|| śokaśākhābhayaṃkara iti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 5

यस्तान्पाशान्वशे कृत्वा तं वृक्षमपकर्षति। गतः स दुःखयोरन्तं जरामरणयोर्द्वयोः।। फलादायिभिरन्वित इति ध. पाठः। पाशैः फलानि परिभक्षयन्निति ड. थ. पाठः।।

yastānpāśānvaśe kṛtvā taṃ vṛkṣamapakarṣati| gataḥ sa duḥkhayorantaṃ jarāmaraṇayordvayoḥ|| phalādāyibhiranvita iti dha. pāṭhaḥ| pāśaiḥ phalāni paribhakṣayanniti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 6

संरोहत्यकृतप्रज्ञः ससत्वो हन्ति पादपम्। स तमेवाहतो हन्ति विषं ग्रस्तमिवातुरम्।।

saṃrohatyakṛtaprajñaḥ sasatvo hanti pādapam| sa tamevāhato hanti viṣaṃ grastamivāturam||

Verse 7

तस्यानुगतमूलस्य मूलमुद्भियते बलात्। योगप्रसादात्कृतिना साम्येन परमासिना।।

tasyānugatamūlasya mūlamudbhiyate balāt| yogaprasādātkṛtinā sāmyena paramāsinā||

Verse 8

एवं यो वेद कामस्य केवलं परिसर्पणम्। एतच्च कामशास्त्रस्य सुदुःखान्यतिवर्तते।।

evaṃ yo veda kāmasya kevalaṃ parisarpaṇam| etacca kāmaśāstrasya suduḥkhānyativartate||

Verse 9

शरीरं पुरमित्याहुः स्वामिनी बुद्धिरिष्यते। तत्र बुद्धेः शरीरस्थं मनो नामार्थचिन्तकम्।।

śarīraṃ puramityāhuḥ svāminī buddhiriṣyate| tatra buddheḥ śarīrasthaṃ mano nāmārthacintakam||

Verse 10

इन्द्रियाणि जनाः पौरास्तदर्थं तु परा कृतिः। तत्र द्वौ दारुणौ दोषौ तमो नाम रजस्तथा। तदर्थमुपजीवन्ति पौराः सह पुरेश्वरैः।।

indriyāṇi janāḥ paurāstadarthaṃ tu parā kṛtiḥ| tatra dvau dāruṇau doṣau tamo nāma rajastathā| tadarthamupajīvanti paurāḥ saha pureśvaraiḥ||

Verse 11

अद्वारेण तमेवार्थं द्वौ दोषावुपजीवतः। तत्र बुद्धिर्हि दुर्धर्षा मनः साधर्म्यमुच्यते।।

advāreṇa tamevārthaṃ dvau doṣāvupajīvataḥ| tatra buddhirhi durdharṣā manaḥ sādharmyamucyate||

Verse 12

पौराश्चापि मनस्तृप्तास्तेषामपि चला स्थितिः। यदर्थं बुद्धिरध्यास्ते सोऽनर्थः परिषीदति।।

paurāścāpi manastṛptāsteṣāmapi calā sthitiḥ| yadarthaṃ buddhiradhyāste so'narthaḥ pariṣīdati||

Verse 13

पौरमन्त्रवियुक्तायाः सोऽर्थः संसीदति क्रमात्। यदर्थं पृथगध्यास्ते मनस्तत्परिषीदति।।

pauramantraviyuktāyāḥ so'rthaḥ saṃsīdati kramāt| yadarthaṃ pṛthagadhyāste manastatpariṣīdati||

Verse 14

पृथग्भूतं मनो बुद्ध्या मनो भवति केवलम्। तत्रैनं विकृतं शून्यं रजः पर्यवतिष्ठते।।

pṛthagbhūtaṃ mano buddhyā mano bhavati kevalam| tatrainaṃ vikṛtaṃ śūnyaṃ rajaḥ paryavatiṣṭhate||

Verse 15

तन्मनः कुरुते सख्यं रजसा सह संगतम्। तं चादाय जनं पौरं रजसे संप्रयच्छति।।

tanmanaḥ kurute sakhyaṃ rajasā saha saṃgatam| taṃ cādāya janaṃ pauraṃ rajase saṃprayacchati||