Adhyaya 259

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति योगिप्रशंसादिपरव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। व्यास उवाच। शरीराद्विप्रमुक्तं हि सूक्ष्मभूतं शरीरिणम्। कर्मभिः परिपश्यन्ति शास्त्रोक्तैः शास्त्रचेतसः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati yogipraśaṃsādiparavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| vyāsa uvāca| śarīrādvipramuktaṃ hi sūkṣmabhūtaṃ śarīriṇam| karmabhiḥ paripaśyanti śāstroktaiḥ śāstracetasaḥ||

Verse 2

यथा मरीच्यः सहिताश्चरन्ति गच्छन्ति तिष्ठन्ति च दृश्यमानाः। देहैर्विमुक्तानि वरन्ति लोकां स्तथैव सत्वान्यतिमानुषाणि।।

yathā marīcyaḥ sahitāścaranti gacchanti tiṣṭhanti ca dṛśyamānāḥ| dehairvimuktāni varanti lokāṃ stathaiva satvānyatimānuṣāṇi||

Verse 3

प्रतिरूपं यथैवाप्सु तावत्सूर्यस्य लक्ष्यते। सत्ववांस्तु तथा सत्वं प्रतिरूपं स पश्यति।।

pratirūpaṃ yathaivāpsu tāvatsūryasya lakṣyate| satvavāṃstu tathā satvaṃ pratirūpaṃ sa paśyati||

Verse 4

तानि सूक्ष्माणि सत्वानि विमुक्तानि शरीरतः। तेन तत्वेन तत्वज्ञाः पश्यन्ति नियतेन्द्रियाः।।

tāni sūkṣmāṇi satvāni vimuktāni śarīrataḥ| tena tatvena tatvajñāḥ paśyanti niyatendriyāḥ||

Verse 5

स्वपतां जाग्रतां चैष सर्वेषामात्मचिन्तितम्। प्रधानाद्वैधयुक्तानां दह्यते कर्मजं रजः।।

svapatāṃ jāgratāṃ caiṣa sarveṣāmātmacintitam| pradhānādvaidhayuktānāṃ dahyate karmajaṃ rajaḥ||

Verse 6

यथाऽहनि तथा रात्रौ यथा रात्रौ तथाऽहनि। वशे तिष्ठति सत्वात्मा सततं योगयोगिनाम्।।

yathā'hani tathā rātrau yathā rātrau tathā'hani| vaśe tiṣṭhati satvātmā satataṃ yogayoginām||

Verse 7

तेषां नित्यं सदा नित्यो भूतात्मा सततं गुणैः। सप्तभिस्त्वन्वितः सूक्ष्मैश्चरिष्णुरजरामरः।।

teṣāṃ nityaṃ sadā nityo bhūtātmā satataṃ guṇaiḥ| saptabhistvanvitaḥ sūkṣmaiścariṣṇurajarāmaraḥ||

Verse 8

मनोवुद्धिपराभूतः स्वदेहपरदेहवित्। स्वप्नेष्वपि भवत्येष विज्ञाता सुखदुःखयोः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोनषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 259।।

manovuddhiparābhūtaḥ svadehaparadehavit| svapneṣvapi bhavatyeṣa vijñātā sukhaduḥkhayoḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekonaṣaṣṭyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 259||

Verse 9

तत्रापि लभते दुःखं तत्रापि लभते सुखम्। कामं क्रोधं च तत्रापि कृत्वा व्यसनमृच्छति।।

tatrāpi labhate duḥkhaṃ tatrāpi labhate sukham| kāmaṃ krodhaṃ ca tatrāpi kṛtvā vyasanamṛcchati||

Verse 10

प्रीणितश्चापि भवति महतोऽर्थानवाप्य हि। करोति पुण्यं तत्रापि जाग्रन्निव च पश्यति।।

prīṇitaścāpi bhavati mahato'rthānavāpya hi| karoti puṇyaṃ tatrāpi jāgranniva ca paśyati||

Verse 11

सदोष्मान्तर्गतश्चापि गर्भत्वं समुपेयिवान्। दश मासान्वसन्कुक्षौ नैषोऽन्नमिव जीर्यते।।

sadoṣmāntargataścāpi garbhatvaṃ samupeyivān| daśa māsānvasankukṣau naiṣo'nnamiva jīryate||

Verse 12

तमेतमतितेजोंशं भूतात्मानं हृदि स्थितम्। तमोरजोभ्यामाविष्टा नानुपश्यन्ति मूर्तिषु।।

tametamatitejoṃśaṃ bhūtātmānaṃ hṛdi sthitam| tamorajobhyāmāviṣṭā nānupaśyanti mūrtiṣu||

Verse 13

योगशास्त्रपरा भूत्वा स्वमात्मानं परीप्सवः। तमोरजोभ्यां निर्मुक्तास्तं प्रपश्यन्ति मूर्तिषु। अनुच्छ्वासान्यमूर्तानि यानि वज्रोपमान्यपि।। स्वप्नेष्वपि स्वदेहं परदेहं च स्थूलादन्यं वेत्तीति तथा।।

yogaśāstraparā bhūtvā svamātmānaṃ parīpsavaḥ| tamorajobhyāṃ nirmuktāstaṃ prapaśyanti mūrtiṣu| anucchvāsānyamūrtāni yāni vajropamānyapi|| svapneṣvapi svadehaṃ paradehaṃ ca sthūlādanyaṃ vettīti tathā||

Verse 14

पृथग्भूतेषु सृष्टेषु चतुर्ष्वाश्रमकर्मसु। समाधौ योगमेवैतच्छाण्डिल्यः सममब्रवीत्।।

pṛthagbhūteṣu sṛṣṭeṣu caturṣvāśramakarmasu| samādhau yogamevaitacchāṇḍilyaḥ samamabravīt||

Verse 15

विदित्वा सप्तसूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम्। प्रधानविनियोगज्ञः परं ब्रह्मानुपश्यति।।

viditvā saptasūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ ca maheśvaram| pradhānaviniyogajñaḥ paraṃ brahmānupaśyati||