Adhyaya 25

Verse 1

व्यासेन युधिष्ठिरं प्रति सेनजिद्वचनानुवादपूर्वकं राजधर्मकथनम्।। 1।। वैशंपायन उवाच। द्वैपायनवचः श्रुत्वा कुपिते च धनञ्जये। व्यासमामन्त्र्य कौन्तेयः प्रत्युवाच युधिष्ठिरः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि पञ्चविंशोऽध्यायः (*)।। 25।।

vyāsena yudhiṣṭhiraṃ prati senajidvacanānuvādapūrvakaṃ rājadharmakathanam|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| dvaipāyanavacaḥ śrutvā kupite ca dhanañjaye| vyāsamāmantrya kaunteyaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi pañcaviṃśo'dhyāyaḥ (*)|| 25||

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच। न पार्थिवमिदं राज्यं न भोगाश्च पृथग्विधाः। प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य शोको मां दारयत्ययम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| na pārthivamidaṃ rājyaṃ na bhogāśca pṛthagvidhāḥ| prīṇayanti mano me'dya śoko māṃ dārayatyayam||

Verse 3

श्रुत्वा वीरविहीनानामपुत्राणां च योषिताम्। परिदेवयमानानां न शान्तिं मनसा लभे।। कुपिते राज्यकारणात्।।

śrutvā vīravihīnānāmaputrāṇāṃ ca yoṣitām| paridevayamānānāṃ na śāntiṃ manasā labhe|| kupite rājyakāraṇāt||

Verse 4

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं व्यासो योगविदांवरः। युधिष्ठिरं महाप्राज्ञो धर्मज्ञो वेदपारगः।।

ityuktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso yogavidāṃvaraḥ| yudhiṣṭhiraṃ mahāprājño dharmajño vedapāragaḥ||

Verse 5

व्यास उवाच। न कर्मणा लभ्यते चेज्यया वा नाप्यस्ति दाता पुरुषस्य कश्चित्। पर्याययोगाद्विहितं विधात्रा कालेन सर्वं लभते मनुष्यः।। वीरविहीनानां पतिहीनानाम्।।

vyāsa uvāca| na karmaṇā labhyate cejyayā vā nāpyasti dātā puruṣasya kaścit| paryāyayogādvihitaṃ vidhātrā kālena sarvaṃ labhate manuṣyaḥ|| vīravihīnānāṃ patihīnānām||

Verse 6

न बुद्धिशक्त्याऽऽध्ययनेन शक्यं प्राप्तुं विशेषं मनुजैरकाले। मूर्खोऽपि चाप्नोति कदाचिदर्था न्कालो हि सर्वं पुरुषस्य दाता।।

na buddhiśaktyā''dhyayanena śakyaṃ prāptuṃ viśeṣaṃ manujairakāle| mūrkho'pi cāpnoti kadācidarthā nkālo hi sarvaṃ puruṣasya dātā||

Verse 7

न भूरकालेषु फलं ददाति शिल्पानि मन्त्राश्च तथौषधानि। तान्येव कालेन समाहितानि सिद्ध्यन्ति वर्धन्ति च भूतिकाले।। नलभ्यते वीरो हतवीराभिर्वीरपत्नीभिरित्यर्थः। नापि ताभ्यः कश्चित्पतिं दातुं समर्थोऽस्तीत्यर्थः।।

na bhūrakāleṣu phalaṃ dadāti śilpāni mantrāśca tathauṣadhāni| tānyeva kālena samāhitāni siddhyanti vardhanti ca bhūtikāle|| nalabhyate vīro hatavīrābhirvīrapatnībhirityarthaḥ| nāpi tābhyaḥ kaścitpatiṃ dātuṃ samartho'stītyarthaḥ||

Verse 8

कालेन शीघ्राः प्रवहन्ति वाताः कालेन वृष्टिर्जलदानुपैति। कालेन पझोत्पलवञ्जलं च कालेन पुष्यन्ति वनेषु वृक्षाः।। नाभूतिकालेष्विति झ.पाठः।।

kālena śīghrāḥ pravahanti vātāḥ kālena vṛṣṭirjaladānupaiti| kālena pajhotpalavañjalaṃ ca kālena puṣyanti vaneṣu vṛkṣāḥ|| nābhūtikāleṣviti jha.pāṭhaḥ||

Verse 9

कालेन कृष्णाश्च सिताश्च रात्र्यः कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः। नाकालतः पुष्पफलं द्रुमाणां नाकालवेगाः सरितो वहन्ति।।

kālena kṛṣṇāśca sitāśca rātryaḥ kālena candraḥ paripūrṇabimbaḥ| nākālataḥ puṣpaphalaṃ drumāṇāṃ nākālavegāḥ sarito vahanti||

Verse 10

नाकालमत्ताः खगपन्नगाश्च मृगद्विपाः शैलमृगाश्च लोके। नाकालतः स्त्रीषु भवन्ति गर्भा नायन्त्यकाले शिशिरोष्णवर्षाः।।

nākālamattāḥ khagapannagāśca mṛgadvipāḥ śailamṛgāśca loke| nākālataḥ strīṣu bhavanti garbhā nāyantyakāle śiśiroṣṇavarṣāḥ||

Verse 11

नाकालतो म्रियते जायते वा नाकालतो व्याहरते च बालः। नाकालतो यौवनमभ्युपैति नाकालतो रोहति बीजमुप्तम्।।

nākālato mriyate jāyate vā nākālato vyāharate ca bālaḥ| nākālato yauvanamabhyupaiti nākālato rohati bījamuptam||

Verse 12

नाकालतो भानुरुपैति योगं नाकालतोऽस्तं गिरिमभ्युपैति। नाकालतो वर्धते हीयते च चन्द्रः समुद्रोऽपि महोर्मिमाली।।

nākālato bhānurupaiti yogaṃ nākālato'staṃ girimabhyupaiti| nākālato vardhate hīyate ca candraḥ samudro'pi mahormimālī||

Verse 13

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| gītaṃ rājñā senajitā duḥkhārtena yudhiṣṭhira||

Verse 14

सर्वानेवैष पर्यायो मर्त्यान्स्पृशति दुःसहः। कालेन परिपक्वा हि म्रियन्ते सर्वपार्थिवाः।। पुष्प्यन्तीति ड. पाठः।।

sarvānevaiṣa paryāyo martyānspṛśati duḥsahaḥ| kālena paripakvā hi mriyante sarvapārthivāḥ|| puṣpyantīti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 15

घ्नन्ति चान्यान्नरान्राजंस्तानप्यन्ये तथा नराः। संज्ञैषा लौकिकी राजन्न हिनस्ति न हन्यते।।

ghnanti cānyānnarānrājaṃstānapyanye tathā narāḥ| saṃjñaiṣā laukikī rājanna hinasti na hanyate||

Verse 16

हन्तीति मन्यते कश्चिन्न हन्तीत्यपि चापरः। स्वभावतस्तु नियतौ भूतानां प्रभवाप्ययौ।।

hantīti manyate kaścinna hantītyapi cāparaḥ| svabhāvatastu niyatau bhūtānāṃ prabhavāpyayau||

Verse 17

नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते। अहो दुःखमिति ध्यायन्दुःखस्यापचितिं चरेत्।। पर्यायः कालगतिः।।

naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte| aho duḥkhamiti dhyāyanduḥkhasyāpacitiṃ caret|| paryāyaḥ kālagatiḥ||

Verse 18

स किं शोचसि मूढः सञ्शोच्यान्किमनुशोचसि। पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्यपि।। अपचितिं प्रतीकारम्।।

sa kiṃ śocasi mūḍhaḥ sañśocyānkimanuśocasi| paśya duḥkheṣu duḥkhāni bhayeṣu ca bhayānyapi|| apacitiṃ pratīkāram||

Verse 19

आत्माऽपि चायं न मम सर्वाऽपि पथिवी मम। यथा मम तथाऽन्येषामिति पश्यन्न मुह्यति।।

ātmā'pi cāyaṃ na mama sarvā'pi pathivī mama| yathā mama tathā'nyeṣāmiti paśyanna muhyati||

Verse 20

शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च। दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्।।

śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca| divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam||

Verse 21

एवमेतानि कालेन प्रियद्वेष्याणि भागशः। जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च।। दुःखेषु शोकजेषु मनस्तापेषु। दुःखानि शिरस्ताडनादीनि। दुःखादेर्द्विगुणीकरणं मूढकार्यमित्यर्थः।।

evametāni kālena priyadveṣyāṇi bhāgaśaḥ| jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca|| duḥkheṣu śokajeṣu manastāpeṣu| duḥkhāni śirastāḍanādīni| duḥkhāderdviguṇīkaraṇaṃ mūḍhakāryamityarthaḥ||

Verse 22

दुःखमेवास्ति न सुखं तस्मात्तदुपलभ्यते। तृष्णार्तिप्रभवं दुःखं दुःखार्तिप्रभवं सुखम्।। यानि प्रियाणि तान्येव काले दुःखानि भवन्ति। यानि द्वेष्याणि तान्येव सुखानि।।

duḥkhamevāsti na sukhaṃ tasmāttadupalabhyate| tṛṣṇārtiprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārtiprabhavaṃ sukham|| yāni priyāṇi tānyeva kāle duḥkhāni bhavanti| yāni dveṣyāṇi tānyeva sukhāni||

Verse 23

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम्। न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम्।।

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham| na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham||

Verse 24

सुखमेव हि दुःखान्तं कदाचिद्दुःखतः सुखम्। तस्मादेतद्द्वयं जह्याद्य इच्छेच्छाश्वतं सुखम्।।

sukhameva hi duḥkhāntaṃ kadācidduḥkhataḥ sukham| tasmādetaddvayaṃ jahyādya icchecchāśvataṃ sukham||

Verse 25

सुखान्तप्रभवं दुःखं दुःखान्तप्रभवं सुखम्। यन्निमित्तो भवेच्छोकस्तापो वा दुःखमूर्च्छितः। आयासो वाऽपि यन्मूलस्तदेकाङ्गमपि त्यजेत्।। तृष्णया याऽऽर्तिरनवस्थितचित्तता तज्जं दुःखम्। दुःखस्यार्तिर्विनाशस्तज्जं सुखम्।।

sukhāntaprabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhāntaprabhavaṃ sukham| yannimitto bhavecchokastāpo vā duḥkhamūrcchitaḥ| āyāso vā'pi yanmūlastadekāṅgamapi tyajet|| tṛṣṇayā yā''rtiranavasthitacittatā tajjaṃ duḥkham| duḥkhasyārtirvināśastajjaṃ sukham||

Verse 26

सुखं वा यदि वा दुःखं प्रियं वा यदि वाऽप्रियम्। प्राप्तं प्राप्तमुपासीत हृदयेनापराजितः।।

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vā'priyam| prāptaṃ prāptamupāsīta hṛdayenāparājitaḥ||

Verse 27

ईषदप्यङ्ग दाराणां पुत्राणामाचरन्प्रियम्। ततो ज्ञास्यसि कः कस्य केन वा कथमेव च।। दुःखमूर्छितः दुःखेन वर्धितः। एकाङ्गमपि सर्पदष्टाङ्गुष्ठवत् त्यजेत्।।

īṣadapyaṅga dārāṇāṃ putrāṇāmācaranpriyam| tato jñāsyasi kaḥ kasya kena vā kathameva ca|| duḥkhamūrchitaḥ duḥkhena vardhitaḥ| ekāṅgamapi sarpadaṣṭāṅguṣṭhavat tyajet||

Verse 28

ये च मूढतमा लोके ये च बुद्धेः परं गताः। त एव सुखमेधन्ते मध्यमः क्लिश्यते जनः।।

ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ| ta eva sukhamedhante madhyamaḥ kliśyate janaḥ||

Verse 29

इत्यन्नवीन्महाप्राज्ञो युधिष्ठिर स सेनजित्। परावरज्ञो लोकस्य धर्मवित्सुखदुःखवित्।।

ityannavīnmahāprājño yudhiṣṭhira sa senajit| parāvarajño lokasya dharmavitsukhaduḥkhavit||

Verse 30

परदुःखेन दुःखी यो न स जातु सुखी भवेत्। दुःखानां हि क्षयो नास्ति जायते ह्यपरात्परम्।।

paraduḥkhena duḥkhī yo na sa jātu sukhī bhavet| duḥkhānāṃ hi kṣayo nāsti jāyate hyaparātparam||

Verse 31

सुखं च दुःखं च भवाभवौ च लाभालाभौ मरणं जीवितं च। पर्यायतः सर्वमवाप्तुवन्ति तस्मान्न मुह्येन्न च संप्रहृष्येत्।। केन हेतुना कथं केन प्रकारेण कस्य संबन्धीति ज्ञास्यति।।

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca| paryāyataḥ sarvamavāptuvanti tasmānna muhyenna ca saṃprahṛṣyet|| kena hetunā kathaṃ kena prakāreṇa kasya saṃbandhīti jñāsyati||

Verse 32

दीक्षां राज्ञां संयुगे धर्ममाहु र्योगं राज्ये दण्डनीतिं च सम्यक्। वित्तत्यागं दक्षिणां चैव यज्ञे सम्यग्दानं पावनानीति विद्यात्।।

dīkṣāṃ rājñāṃ saṃyuge dharmamāhu ryogaṃ rājye daṇḍanītiṃ ca samyak| vittatyāgaṃ dakṣiṇāṃ caiva yajñe samyagdānaṃ pāvanānīti vidyāt||

Verse 33

रक्षन्राज्यं बुद्धिपूर्वं नयेन संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा। सर्वाल्लोकान्धर्मदृष्ट्यावलोक न्नूध्वं देहान्मोदते देवलोके।। भवाभवौ ऐश्वर्यानैश्वर्ये।।

rakṣanrājyaṃ buddhipūrvaṃ nayena saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā| sarvāllokāndharmadṛṣṭyāvaloka nnūdhvaṃ dehānmodate devaloke|| bhavābhavau aiśvaryānaiśvarye||

Verse 34

जित्वा संग्रामान्पालयित्वा च राष्ट्रं सोमं पीत्वा वर्धयित्वा प्रजाश्च। युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां पश्चात्क्षीणायुर्मोदते देवलोके।।

jitvā saṃgrāmānpālayitvā ca rāṣṭraṃ somaṃ pītvā vardhayitvā prajāśca| yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ paścātkṣīṇāyurmodate devaloke||

Verse 35

पूतात्मा वै मोदते देवलोके।।

pūtātmā vai modate devaloke||

Verse 36

यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः। पौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः।।

yasya vṛttaṃ namasyanti svargasthasyāpi mānavāḥ| paurajānapadāmātyāḥ sa rājā rājasattamaḥ||