Adhyaya 258

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति आकाशादिभूतगुणादिप्रतिपादकव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। व्यास उवाच। द्वन्द्वासि मोक्षजिज्ञासुरर्थधर्मानुतिष्ठतः। वक्रा गुणवता शिष्यः श्राव्यः पूर्वमिदं महत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 258।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati ākāśādibhūtaguṇādipratipādakavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| vyāsa uvāca| dvandvāsi mokṣajijñāsurarthadharmānutiṣṭhataḥ| vakrā guṇavatā śiṣyaḥ śrāvyaḥ pūrvamidaṃ mahat|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi aṣṭapañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 258||

Verse 2

आकाशं मारुतो ज्योतिरा--पृथ्वी च पञ्चमी। भावाभावौ च कालश्च सर्वभूतेषु पञ्चसु।।

ākāśaṃ māruto jyotirā--pṛthvī ca pañcamī| bhāvābhāvau ca kālaśca sarvabhūteṣu pañcasu||

Verse 3

अन्तरात्मकमाकाशं तन्मयं श्रोत्रमिन्द्रियम्। तस्य शब्दं गुणं विद्यान्मुनिः शास्त्रविधानवित्।।

antarātmakamākāśaṃ tanmayaṃ śrotramindriyam| tasya śabdaṃ guṇaṃ vidyānmuniḥ śāstravidhānavit||

Verse 4

चरणं मारुतात्मेति प्राणापानौ च तन्मयौ। स्पर्शनं चेन्द्रियं विद्यात्तथा स्पर्शं च तन्मयम्।।

caraṇaṃ mārutātmeti prāṇāpānau ca tanmayau| sparśanaṃ cendriyaṃ vidyāttathā sparśaṃ ca tanmayam||

Verse 5

तापः पाकः प्रकाशश्च ज्योतिश्चक्षुश्च तन्मयम्। तस्य रूपं गुणं विद्यात्तमोनाशकमात्मवान्।।

tāpaḥ pākaḥ prakāśaśca jyotiścakṣuśca tanmayam| tasya rūpaṃ guṇaṃ vidyāttamonāśakamātmavān||

Verse 6

प्रक्लेदो द्रवता स्नेह इत्यपामुपदिश्यते। [असृङ्भज्जा च यच्चान्यत्स्निग्धं विद्यात्तदात्मकम्।।] रसनं चेन्द्रियं जिह्वा रसश्चापां गुणो मतः।।

prakledo dravatā sneha ityapāmupadiśyate| [asṛṅbhajjā ca yaccānyatsnigdhaṃ vidyāttadātmakam||] rasanaṃ cendriyaṃ jihvā rasaścāpāṃ guṇo mataḥ||

Verse 7

संघातः पार्थिवो धातुरस्थिदन्तनखानि च। श्मश्चु रोम च केशाश्च सिरा स्नायु च चर्म च।।

saṃghātaḥ pārthivo dhāturasthidantanakhāni ca| śmaścu roma ca keśāśca sirā snāyu ca carma ca||

Verse 8

इन्द्रियं घ्राणसंज्ञातं नासिकेत्यभिसंज्ञिता। गन्धश्चैवेन्द्रियार्थोऽयं विज्ञेयः पृथिवीमयः।।

indriyaṃ ghrāṇasaṃjñātaṃ nāsiketyabhisaṃjñitā| gandhaścaivendriyārtho'yaṃ vijñeyaḥ pṛthivīmayaḥ||

Verse 9

उत्तरेषु गुणाः सर्वे सन्ति पूर्वेषु नोत्तराः। पञ्चानां भूतसङ्घानां संततिं मुनयो विदुः।। द्वन्द्वान्निर्मोक्षजिज्ञासुरिति ध. पाठः।।

uttareṣu guṇāḥ sarve santi pūrveṣu nottarāḥ| pañcānāṃ bhūtasaṅghānāṃ saṃtatiṃ munayo viduḥ|| dvandvānnirmokṣajijñāsuriti dha. pāṭhaḥ||

Verse 10

मनो नवममेषां तु बुद्धिस्तु दशमी स्मृता। एकादशस्त्वन्तरात्मा स सर्वः पर उच्यते।।

mano navamameṣāṃ tu buddhistu daśamī smṛtā| ekādaśastvantarātmā sa sarvaḥ para ucyate||

Verse 11

व्यवसायात्मिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम्। कर्मानुमानाद्विज्ञेयः स जीवः क्षेत्रसंज्ञकः।। उत्तरेषु भूतेषु पूर्वभूतगुणाः सन्ति।।

vyavasāyātmikā buddhirmano vyākaraṇātmakam| karmānumānādvijñeyaḥ sa jīvaḥ kṣetrasaṃjñakaḥ|| uttareṣu bhūteṣu pūrvabhūtaguṇāḥ santi||

Verse 12

एभिः कालात्मकैर्भावैर्यः सर्वैः सर्वमन्वितम्। पश्यत्यकलुयं बुद्ध्या स मोहं नानुवर्तते।।

ebhiḥ kālātmakairbhāvairyaḥ sarvaiḥ sarvamanvitam| paśyatyakaluyaṃ buddhyā sa mohaṃ nānuvartate||