Adhyaya 257

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति साधनसामग्रीप्रतिपादकव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। व्यास उवाच।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati sādhanasāmagrīpratipādakavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| vyāsa uvāca|

Verse 2

----नधीयीत शुश्रूषुर्ब्रह्मचर्यवान्। ऋवो यजूंषि सामानि वेदवेदाङ्गपारगः।।

----nadhīyīta śuśrūṣurbrahmacaryavān| ṛvo yajūṃṣi sāmāni vedavedāṅgapāragaḥ||

Verse 3

ज्ञानी यः सर्वभूतानां सर्ववित्सर्वभूतवित्। नाकामो म्रियते जातु-------------।।

jñānī yaḥ sarvabhūtānāṃ sarvavitsarvabhūtavit| nākāmo mriyate jātu-------------||

Verse 4

इष्टी------श्राप्य क्रतूश्चवाप्तदाक्षणान्। प्राप्नोति नैव ब्राह्मण्यमविज्ञानात्कथंचन।।

iṣṭī------śrāpya kratūścavāptadākṣaṇān| prāpnoti naiva brāhmaṇyamavijñānātkathaṃcana||

Verse 5

यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बियति। यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा।।

yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmānna biyati| yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā||

Verse 6

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम्। कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा।।

yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam| karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā||

Verse 7

कामबन्धनमेवेदं नान्यदस्तीह बन्धनम्। कामबन्धनमुक्तो हि ब्रह्मभूयाय कल्पते।।

kāmabandhanamevedaṃ nānyadastīha bandhanam| kāmabandhanamukto hi brahmabhūyāya kalpate||

Verse 8

कामतो मुच्यमानस्तु धूमाभ्रादिव चन्द्रमाः। विरजाः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण वर्तते।।

kāmato mucyamānastu dhūmābhrādiva candramāḥ| virajāḥ kālamākāṅkṣandhīro dhairyeṇa vartate||

Verse 9

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्। तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्तपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 257।।

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat| tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi saptapañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 257||

Verse 10

क कामकान्तो न तु कामकामः स वै कामात्स्वर्गमुपैति देही।।

ka kāmakānto na tu kāmakāmaḥ sa vai kāmātsvargamupaiti dehī||

Verse 11

वेदस्योपनिषद्दानं दानस्योपनिषद्दमः। दमस्योपनिषद्दानं दानस्योपनिषत्तपः।।

vedasyopaniṣaddānaṃ dānasyopaniṣaddamaḥ| damasyopaniṣaddānaṃ dānasyopaniṣattapaḥ||

Verse 12

तपसोपनिषत्त्यागस्त्यागस्योपनिषत्सुखम्। सुखस्योपनिषत्स्वर्गः स्वर्गस्योपनिषच्छमः।।

tapasopaniṣattyāgastyāgasyopaniṣatsukham| sukhasyopaniṣatsvargaḥ svargasyopaniṣacchamaḥ||

Verse 13

क्लेदनं शोकमनसोः संतीर्णं तृष्णया सह। सत्वमृच्छति संतोपाच्छान्तिलक्षणमुत्तमम्।।

kledanaṃ śokamanasoḥ saṃtīrṇaṃ tṛṣṇayā saha| satvamṛcchati saṃtopācchāntilakṣaṇamuttamam||

Verse 14

विशोको निर्ममः शांतः प्रशांतात्माऽत्मविच्छुचिः। पङ्गिर्लक्षणवानेतैः समग्रः पुनरेष्यति।।

viśoko nirmamaḥ śāṃtaḥ praśāṃtātmā'tmavicchuciḥ| paṅgirlakṣaṇavānetaiḥ samagraḥ punareṣyati||

Verse 15

पङ्भिः सत्वगुणोपेतैः प्राज्ञैरधिगतं त्रिभिः। ये विदुः प्रत्यगात्मानमिहस्थानमृतान्विदुः।।

paṅbhiḥ satvaguṇopetaiḥ prājñairadhigataṃ tribhiḥ| ye viduḥ pratyagātmānamihasthānamṛtānviduḥ||

Verse 16

अकृत्रिममसंहार्यं प्राकृतं निरुपस्कृतम्। अध्यात्मवित्कृतप्रज्ञः सुखमव्ययमश्नुते।। सकामकामो नतु कामकामः स वै लोकं स्वर्गमुपैति देहीति ट. ड. पाठः।।

akṛtrimamasaṃhāryaṃ prākṛtaṃ nirupaskṛtam| adhyātmavitkṛtaprajñaḥ sukhamavyayamaśnute|| sakāmakāmo natu kāmakāmaḥ sa vai lokaṃ svargamupaiti dehīti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 17

निष्प्रचारं मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः। यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्याऽऽत्मनोन्यथा।।

niṣpracāraṃ manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvaśaḥ| yāmayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyā''tmanonyathā||

Verse 18

येन तृप्यत्यभुञ्जानो येन तृप्यत्यवित्तवान्। येनास्नेहो बलं धत्ते यस्तं वेद स वेदवित्।।

yena tṛpyatyabhuñjāno yena tṛpyatyavittavān| yenāsneho balaṃ dhatte yastaṃ veda sa vedavit||

Verse 19

असङ्गो ह्यात्मनो द्वाराण्यपिधाय विचिन्तयन्। यो ह्यास्ते ब्राह्मणः शिष्टः स आत्मरतिरुच्यते।।

asaṅgo hyātmano dvārāṇyapidhāya vicintayan| yo hyāste brāhmaṇaḥ śiṣṭaḥ sa ātmaratirucyate||

Verse 20

समाहितं परे तत्त्वे क्षीणकाममवस्थितम्। सर्वतः सुखमन्वेति वपुश्चान्द्रमसं यथा।।

samāhitaṃ pare tattve kṣīṇakāmamavasthitam| sarvataḥ sukhamanveti vapuścāndramasaṃ yathā||

Verse 21

अविशेषाणि भूतानि गुणांश्च जहतो मुनेः। सुखेनापोह्यते दुःखं भास्करेण तमो यथा।।

aviśeṣāṇi bhūtāni guṇāṃśca jahato muneḥ| sukhenāpohyate duḥkhaṃ bhāskareṇa tamo yathā||

Verse 22

तमतिक्रान्तकर्माणमतिक्रान्तगुणक्षयम्। ब्राह्मणं विपयाश्लिष्टं जरामृत्यू न विन्दतः।।

tamatikrāntakarmāṇamatikrāntaguṇakṣayam| brāhmaṇaṃ vipayāśliṣṭaṃ jarāmṛtyū na vindataḥ||

Verse 23

स यदा सर्वतो मुक्तः समः पर्यवतिष्ठते। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च शरीरस्थोऽतिवर्तते।।

sa yadā sarvato muktaḥ samaḥ paryavatiṣṭhate| indriyāṇīndriyārthāṃśca śarīrastho'tivartate||

Verse 24

कारणं परमं प्राप्य अतिक्रान्तस्य कार्यताम्। पुनरावर्तनं नास्ति संप्राप्तस्य परात्परम्।।

kāraṇaṃ paramaṃ prāpya atikrāntasya kāryatām| punarāvartanaṃ nāsti saṃprāptasya parātparam||