Adhyaya 256

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ज्ञानोपायादिप्रतिपादकव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। शुक उवाच। यस्माद्धर्मात्परो धर्मो विद्यदे नेह कश्चन। यो वि----- न्प्रब्रवीतु मे।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati jñānopāyādipratipādakavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| śuka uvāca| yasmāddharmātparo dharmo vidyade neha kaścana| yo vi----- nprabravītu me||

Verse 2

व्यास उवाच। धर्मं ति संप्रवक्ष्यामि पुराणमृषिसंस्तुतम्। विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यस्तमिहैकमनाः शृणु।।

vyāsa uvāca| dharmaṃ ti saṃpravakṣyāmi purāṇamṛṣisaṃstutam| viśiṣṭaṃ sarvadharmebhyastamihaikamanāḥ śṛṇu||

Verse 3

इन्द्रिया-----प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य यत्नतः। सर्वतो--------------------।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षट्‌पञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 256।।

indriyā-----pramāthīni buddhyā saṃyamya yatnataḥ| sarvato--------------------|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣaṭ‌pañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 256||

Verse 4

मनसश्चेन्द्रियाणा चाप्यकाग्र्य परमं तप। तज्ज्यायः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्य।।

manasaścendriyāṇā cāpyakāgrya paramaṃ tapa| tajjyāyaḥ sarvadharmebhyaḥ sa dharmaḥ para ucya||

Verse 5

तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया। आत्मतृप्त इवासीत बहुचिन्त्यमचिन्तयन्।।

tāni sarvāṇi saṃdhāya manaḥṣaṣṭhāni medhayā| ātmatṛpta ivāsīta bahucintyamacintayan||

Verse 6

गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि। तदा त्वमात्मनाऽऽत्मानं परं द्रक्ष्यसि शाश्वतम्।।

gocarebhyo nivṛttāni yadā sthāsyanti veśmani| tadā tvamātmanā''tmānaṃ paraṃ drakṣyasi śāśvatam||

Verse 7

सर्वात्मानं महात्मानं विधूममिव पावकम्। तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः।।

sarvātmānaṃ mahātmānaṃ vidhūmamiva pāvakam| taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ||

Verse 8

यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः। आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम्।।

yathā puṣpaphalopeto bahuśākho mahādrumaḥ| ātmano nābhijānīte kva me puṣpaṃ kva me phalam||

Verse 9

एवमात्मा न जानीते क्व गभिष्ये कुतस्त्वहम्। अन्यो ह्यत्रान्तरात्माऽस्ति यः सर्वमनुपश्यति।।

evamātmā na jānīte kva gabhiṣye kutastvaham| anyo hyatrāntarātmā'sti yaḥ sarvamanupaśyati||

Verse 10

ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्यात्मानमात्मना। दृष्ट्वा त्वमात्मनाऽऽत्मानं निरात्मा भव सर्ववित्।।

jñānadīpena dīptena paśyatyātmānamātmanā| dṛṣṭvā tvamātmanā''tmānaṃ nirātmā bhava sarvavit||

Verse 11

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो विमुक्तत्वगिवोरगः। परां बुद्धिमवाप्येह विपाप्मा विगतज्वरः।।

vimuktaḥ sarvapāpebhyo vimuktatvagivoragaḥ| parāṃ buddhimavāpyeha vipāpmā vigatajvaraḥ||

Verse 12

सर्वतः प्रवहां घोरां नदीं लोकप्रवाहिनीम्। पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम्।।

sarvataḥ pravahāṃ ghorāṃ nadīṃ lokapravāhinīm| pañcendriyagrāhavatīṃ manaḥsaṃkalparodhasam||

Verse 13

लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम्। सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम्।।

lobhamohatṛṇacchannāṃ kāmakrodhasarīsṛpām| satyatīrthānṛtakṣobhāṃ krodhapaṅkāṃ saridvarām||

Verse 14

अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां दुस्तरामकृतात्मभिः। प्रतरस्व नदीं बुद्ध्या कामग्राहसमाकुलाम्।।

avyaktaprabhavāṃ śīghrāṃ dustarāmakṛtātmabhiḥ| pratarasva nadīṃ buddhyā kāmagrāhasamākulām||

Verse 15

------------ तालद्‌स्तराम्। आत्मकमा---------जिह्वावर्तां दुरासदाम्।। निष्यतिष्णूनि निष्यतनशीलानि संनियम्यैकाग्र्यं संबन्धः।।

------------ tālad‌starām| ātmakamā---------jihvāvartāṃ durāsadām|| niṣyatiṣṇūni niṣyatanaśīlāni saṃniyamyaikāgryaṃ saṃbandhaḥ||

Verse 16

यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः। तां तीर्णः सर्वतोमुक्तो विधूतात्माऽऽत्मविच्छुचिः।।

yāṃ taranti kṛtaprajñā dhṛtimanto manīṣiṇaḥ| tāṃ tīrṇaḥ sarvatomukto vidhūtātmā''tmavicchuciḥ||

Verse 17

उत्तमां बुद्धिमास्थाय ब्रह्मभूयं भविष्यसि। संतीर्णः सर्वसंक्लेशान्प्रसन्नात्मा विकल्मषः।।

uttamāṃ buddhimāsthāya brahmabhūyaṃ bhaviṣyasi| saṃtīrṇaḥ sarvasaṃkleśānprasannātmā vikalmaṣaḥ||

Verse 18

भूमिष्ठानीव भूतानि पर्वतस्थो निशामय। अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्च अनृशंसमतिस्तथा।।

bhūmiṣṭhānīva bhūtāni parvatastho niśāmaya| akrudhyannaprahṛṣyaṃśca anṛśaṃsamatistathā||

Verse 19

ततो द्रक्ष्यसि सर्वेषां भूतानां प्रभवाप्ययौ। एनं वै सर्वभूतेभ्यो विशिष्टं मेनिरे बुधाः। धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठा मुनयस्तत्त्वदर्शिनः।।

tato drakṣyasi sarveṣāṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayau| enaṃ vai sarvabhūtebhyo viśiṣṭaṃ menire budhāḥ| dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhā munayastattvadarśinaḥ||

Verse 20

आत्मनो व्यापिनो ज्ञानमिदं पुत्रानुशासनम्। प्रयताय प्रवक्तव्यं हितायानुगताय च।।

ātmano vyāpino jñānamidaṃ putrānuśāsanam| prayatāya pravaktavyaṃ hitāyānugatāya ca||

Verse 21

आत्मज्ञानमिदं गुह्यं सर्वगुह्यतमं महत्। अब्रुवं यदहं तात आत्मसाक्षिकमञ्जसा।।

ātmajñānamidaṃ guhyaṃ sarvaguhyatamaṃ mahat| abruvaṃ yadahaṃ tāta ātmasākṣikamañjasā||

Verse 22

नैव स्त्री न पुमानेतन्नैव वेद नपुंसकम्। अदुःखमसुखं ब्रह्म भूतभव्यभवात्मकम्।।

naiva strī na pumānetannaiva veda napuṃsakam| aduḥkhamasukhaṃ brahma bhūtabhavyabhavātmakam||

Verse 23

नैतज्ज्ञात्वा पुमान्स्त्री वा पुनर्भवमवाप्नुते। स्वभावप्रतिपत्त्यर्थमेतद्धर्मं विधीयते।।

naitajjñātvā pumānstrī vā punarbhavamavāpnute| svabhāvapratipattyarthametaddharmaṃ vidhīyate||

Verse 24

यथा मतानि सर्वाणि तथैतानि यथातथा। कथितानि मया पुत्र भवन्ति न भवन्ति च।।

yathā matāni sarvāṇi tathaitāni yathātathā| kathitāni mayā putra bhavanti na bhavanti ca||

Verse 25

तत्प्रीतियुक्तेन गुणान्वितेन पुत्रेण सत्पुत्र दमान्वितेन। पृष्टो हि संप्रीतिमना यथार्थं ब्रूयात्सुतस्येह यदुक्तमेतत्।।

tatprītiyuktena guṇānvitena putreṇa satputra damānvitena| pṛṣṭo hi saṃprītimanā yathārthaṃ brūyātsutasyeha yaduktametat||