Adhyaya 255

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ज्ञानादिप्रशंसापरव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। व्यास उवाच। सृजते त्रिगुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञस्त्वधितिष्ठति। गुणान्विक्रियते सर्वानुदासीनवदीश्वरः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati jñānādipraśaṃsāparavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| vyāsa uvāca| sṛjate triguṇānsatvaṃ kṣetrajñastvadhitiṣṭhati| guṇānvikriyate sarvānudāsīnavadīśvaraḥ||

Verse 2

स्वभावयुक्तं तत्सत्वं यदिमान्सृजते गुणान्। ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं सृजते तन्तुवद्गुणान्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 255।।

svabhāvayuktaṃ tatsatvaṃ yadimānsṛjate guṇān| ūrṇanābhiryathā sūtraṃ sṛjate tantuvadguṇān|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pañcapañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 255||

Verse 3

प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते। एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे।।

pradhvastā na nivartante pravṛttirnopalabhyate| evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare||

Verse 4

उभयं संप्रधार्यैतदध्यवस्येद्यथामति। अनेनैव विधानेन भवेद्गर्भशयो महान्।।

ubhayaṃ saṃpradhāryaitadadhyavasyedyathāmati| anenaiva vidhānena bhavedgarbhaśayo mahān||

Verse 5

अनादिनिधनं नित्यं तं बुद्ध्वा विचरेन्नरः। अक्रुध्यन्नप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः।।

anādinidhanaṃ nityaṃ taṃ buddhvā vicarennaraḥ| akrudhyannaprahṛṣyaṃśca nityaṃ vigatamatsaraḥ||

Verse 6

इत्येवं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम्। अतीत्य सुखमासीत अशोचंश्छिन्नसंशयः।।

ityevaṃ hṛdayagranthiṃ buddhicintāmayaṃ dṛḍham| atītya sukhamāsīta aśocaṃśchinnasaṃśayaḥ||

Verse 7

ताम्येयुः प्रच्युताः पृथ्व्यां यथा पूर्णां नदीं नराः। अवगाढा ह्यविद्वांसो विद्धि लोकमिमं तथा।। ऊर्णनाभिर्यथा सत्वमिति ट. ड. पाठः।।

tāmyeyuḥ pracyutāḥ pṛthvyāṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ| avagāḍhā hyavidvāṃso viddhi lokamimaṃ tathā|| ūrṇanābhiryathā satvamiti ṭa. ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 8

न तु ताम्यति वै विद्वान्स्थले चरति तत्त्ववित्। एवं यो विन्दतेऽऽत्मानं केवलं ज्ञानमात्मनः।।

na tu tāmyati vai vidvānsthale carati tattvavit| evaṃ yo vindate''tmānaṃ kevalaṃ jñānamātmanaḥ||

Verse 9

एवं बुद्ध्वा नरः सर्वं भूतानामागतिं गतिम्। समवेक्ष्य च वैषम्यं लभते शममुत्तमम्।।

evaṃ buddhvā naraḥ sarvaṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim| samavekṣya ca vaiṣamyaṃ labhate śamamuttamam||

Verse 10

एतद्वै जन्मसामर्थ्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः। आत्मज्ञानं शमश्चैव पर्याप्तं तत्परायणम्।।

etadvai janmasāmarthyaṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ| ātmajñānaṃ śamaścaiva paryāptaṃ tatparāyaṇam||

Verse 11

एतद्बुद्ध्वा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धलक्षणम्। विज्ञायैतद्विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः।।

etadbuddhvā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhalakṣaṇam| vijñāyaitadvimucyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ||

Verse 12

न भवति विदुषां महद्भयं यदविदुषां सुमहद्भयं परत्र। न हि गतिरधिकाऽस्ति कस्यचि द्भवति हि या विदुषः सनातनी।।

na bhavati viduṣāṃ mahadbhayaṃ yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ paratra| na hi gatiradhikā'sti kasyaci dbhavati hi yā viduṣaḥ sanātanī||

Verse 13

लोकमातुरमसूयते जन स्तत्तदेव च निरीक्ष्य शोचते। तत्र पश्य कुशलानशोचतो ये विदुस्तदुभयं कृताकृतम्।।

lokamāturamasūyate jana stattadeva ca nirīkṣya śocate| tatra paśya kuśalānaśocato ye vidustadubhayaṃ kṛtākṛtam||

Verse 14

यत्करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं तच्च निर्णुदति --- न प्रियं तदुभयं न चाप्रिय तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः।।

yatkarotyanabhisandhipūrvakaṃ tacca nirṇudati --- na priyaṃ tadubhayaṃ na cāpriya tasya tajjanayatīha kurvataḥ||