Adhyaya 254

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ज्ञानादिस्ताधनप्रतिपादकव्यासवाक्यनुवादः।। 1।। व्यास उवाच। मनः प्रसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी। हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मवेदना।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati jñānādistādhanapratipādakavyāsavākyanuvādaḥ|| 1|| vyāsa uvāca| manaḥ prasṛjate bhāvaṃ buddhiradhyavasāyinī| hṛdayaṃ priyāpriye veda trividhā karmavedanā||

Verse 2

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मतः।।

indriyebhyaḥ parā hyarthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ| manasastu parā buddhirbuddherātmā paro mataḥ||

Verse 3

बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मनो गतिः। यदा विकुरुते भाव तदा भवति सा मनः।।

buddhirātmā manuṣyasya buddhirevātmano gatiḥ| yadā vikurute bhāva tadā bhavati sā manaḥ||

Verse 4

इन्द्रियाणां पृथग्भावाद्बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत्। शृण्वती भवति श्रोत्रं स्पृशती स्पर्श उच्यते।।

indriyāṇāṃ pṛthagbhāvādbuddhirvikriyate'sakṛt| śṛṇvatī bhavati śrotraṃ spṛśatī sparśa ucyate||

Verse 5

पश्यती भवते दृष्टी रसती रसनं भवेत्। जिघ्रती भवति घ्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक्।।

paśyatī bhavate dṛṣṭī rasatī rasanaṃ bhavet| jighratī bhavati ghrāṇaṃ buddhirvikriyate pṛthak||

Verse 6

इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेष्वदृश्योऽधितिष्ठति। तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते।।

indriyāṇīti tānyāhusteṣvadṛśyo'dhitiṣṭhati| tiṣṭhatī puruṣe buddhistriṣu bhāveṣu vartate||

Verse 7

कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति। न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते।।

kadācillabhate prītiṃ kadācidapi śocati| na sukhena na duḥkhena kadācidiha yujyate||

Verse 8

सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेताननुवर्तते। सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान्।।

seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānanuvartate| saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelāmivormimān||

Verse 9

यदा प्रार्थयते किंचित्तदा भवति सा मनः। अधिष्ठानानि वै बुद्ध्यां पृथगेतानि संस्मरेत। इन्द्रियाण्येवमेतानि विजेतव्यानि कृत्स्नशः।।

yadā prārthayate kiṃcittadā bhavati sā manaḥ| adhiṣṭhānāni vai buddhyāṃ pṛthagetāni saṃsmareta| indriyāṇyevametāni vijetavyāni kṛtsnaśaḥ||

Verse 10

सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद्यदाऽनुविधीयते। अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते। प्रवर्तमानं तु रजः सत्वमप्यनुवर्तते।।

sarvāṇyevānupūrvyeṇa yadyadā'nuvidhīyate| avibhāgagatā buddhirbhāve manasi vartate| pravartamānaṃ tu rajaḥ satvamapyanuvartate||

Verse 11

ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु। अन्वर्थाः संप्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव।।

ye caiva bhāvā vartante sarva eṣveva te triṣu| anvarthāḥ saṃpravartante rathanemimarā iva||

Verse 12

प्रदीपार्थं मनः कुर्यादिन्द्रियैर्बुद्धिसत्तमैः। निश्चरद्भिर्यथायोगमुदासीनैर्यदृच्छया।।

pradīpārthaṃ manaḥ kuryādindriyairbuddhisattamaiḥ| niścaradbhiryathāyogamudāsīnairyadṛcchayā||

Verse 13

एवं स्वभावमेवेदमिति विद्वान्न मुह्यति। अशोचन्नप्रहृष्यन्हि नित्यं विगतमत्सरः।।

evaṃ svabhāvamevedamiti vidvānna muhyati| aśocannaprahṛṣyanhi nityaṃ vigatamatsaraḥ||

Verse 14

न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियैः कामगोचरैः। प्रवर्तमानैरनयैर्दुर्धर्षैरकृतात्मभिः।।

na cātmā śakyate draṣṭumindriyaiḥ kāmagocaraiḥ| pravartamānairanayairdurdharṣairakṛtātmabhiḥ||

Verse 15

तेषां तु मनसा रश्मीन्यदा सम्यङ्क्तियच्छति। तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा दीपदीप्ता यथाऽऽकृतिः।।

teṣāṃ tu manasā raśmīnyadā samyaṅktiyacchati| tadā prakāśate'syātmā dīpadīptā yathā''kṛtiḥ||

Verse 16

सर्वेषामेव भूतानां मनस्युपरते यथा। प्रकाशं भवते सर्वं तथेदमुपधार्यताम्।।

sarveṣāmeva bhūtānāṃ manasyuparate yathā| prakāśaṃ bhavate sarvaṃ tathedamupadhāryatām||

Verse 17

यथा वारिचरः पक्षी न लिप्यति जले चरन्। विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर्न लिप्यते।।

yathā vāricaraḥ pakṣī na lipyati jale caran| vimuktātmā tathā yogī guṇadoṣairna lipyate||

Verse 18

एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैर्विषयांश्चरन्। असज्जमानः सर्वेषु कथंचन न लिप्यते।।

evameva kṛtaprajño na doṣairviṣayāṃścaran| asajjamānaḥ sarveṣu kathaṃcana na lipyate||

Verse 19

त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्य सदाऽऽत्मनि। सर्वभूतात्मभूतस्य गुणवर्गेष्वसज्जतः।।

tyaktvā pūrvakṛtaṃ karma ratiryasya sadā''tmani| sarvabhūtātmabhūtasya guṇavargeṣvasajjataḥ||

Verse 20

सत्वमात्मा प्रसरति गुणान्वाऽपि कदाचन। न गुणा विदुरात्मानं गुणान्वेद स सर्वदा।।

satvamātmā prasarati guṇānvā'pi kadācana| na guṇā vidurātmānaṃ guṇānveda sa sarvadā||

Verse 21

परिद्रष्टा गुणानां च परिस्रष्टा यथातथम्। क्षेतक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयोः।।

paridraṣṭā guṇānāṃ ca parisraṣṭā yathātatham| kṣetakṣetrajñayoretadantaraṃ viddhi sūkṣmayoḥ||

Verse 22

सृजतेऽत्र गुणानेक एको न सृजते गुणान्। पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा।।

sṛjate'tra guṇāneka eko na sṛjate guṇān| pṛthagbhūtau prakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā||

Verse 23

यथा मत्स्योऽद्भिरन्यः स्यात्संप्रयुक्तौ तथैव तौ। मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सह।।

yathā matsyo'dbhiranyaḥ syātsaṃprayuktau tathaiva tau| maśakodumbarau vā'pi saṃprayuktau yathā saha||

Verse 24

इषीका वा यथा मुञ्जे पृथक्च सह चैव च। तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन्प्रतिष्ठितौ।।

iṣīkā vā yathā muñje pṛthakca saha caiva ca| tathaiva sahitāvetāvanyonyasminpratiṣṭhitau||