Adhyaya 253

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति अध्यात्मविषयकव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। शुक उवाच। अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनरेव वदस्व मे। यदध्यात्मं यथा वेद भगवन्नृषिसत्तम।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati adhyātmaviṣayakavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| śuka uvāca| adhyātmaṃ vistareṇeha punareva vadasva me| yadadhyātmaṃ yathā veda bhagavannṛṣisattama||

Verse 2

व्यास उवाच। अध्यात्मं यदिदं तात पुरुषस्येह विद्यते। तत्तेऽहं वर्तयिष्यामि तस्य व्याख्यामिमां शृणु।।

vyāsa uvāca| adhyātmaṃ yadidaṃ tāta puruṣasyeha vidyate| tatte'haṃ vartayiṣyāmi tasya vyākhyāmimāṃ śṛṇu||

Verse 3

भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाश एव च। महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्रिपञ्चशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 253।।

bhūmirāpastathā jyotirvāyurākāśa eva ca| mahābhūtāni bhūtānāṃ sāgarasyormayo yathā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi tripañcaśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 253||

Verse 4

प्रसार्येह यथाऽङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः। तद्वन्महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते।।

prasāryeha yathā'ṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ| tadvanmahānti bhūtāni yavīyaḥsu vikurvate||

Verse 5

इति तन्मयमेवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम्। सर्गे च प्रलये चैव तस्मिन्निर्दिश्यते तथा।।

iti tanmayamevedaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam| sarge ca pralaye caiva tasminnirdiśyate tathā||

Verse 6

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत्। अकरोत्तात वैषम्यं यस्मिन्यदनुपश्यति।। मिभूतानि भूतानामिति ध. पाठः।।

mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt| akarottāta vaiṣamyaṃ yasminyadanupaśyati|| mibhūtāni bhūtānāmiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 7

शुक उवाच। अकरोद्यच्छरीरेषु कथं तदुपलक्षयेत्। इन्द्रियाणि गुणाः केचित्कथं तानुपलक्षयेत्।।

śuka uvāca| akarodyaccharīreṣu kathaṃ tadupalakṣayet| indriyāṇi guṇāḥ kecitkathaṃ tānupalakṣayet||

Verse 8

व्यास उवाच। एतत्ते वर्तयिष्यामि यथावदनुपूर्वकः। शृणु तत्त्वमिहैकाग्रो यथा तत्त्वं यथा च तत्।।

vyāsa uvāca| etatte vartayiṣyāmi yathāvadanupūrvakaḥ| śṛṇu tattvamihaikāgro yathā tattvaṃ yathā ca tat||

Verse 9

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम्। प्राणश्रेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः।। सुरनरतिर्यगादिरूण वैषम्यमकरोत्। तत्र हेतुः। यस्मिन्कर्मणि निमित्ते सति यदनुपश्यति अन्तकाले। यंयं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते परम्।। तंतमेवैतीति स्मृतेः।।

śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśasaṃbhavam| prāṇaśreṣṭā tathā sparśa ete vāyuguṇāstrayaḥ|| suranaratiryagādirūṇa vaiṣamyamakarot| tatra hetuḥ| yasminkarmaṇi nimitte sati yadanupaśyati antakāle| yaṃyaṃ vāpi smaran bhāvaṃ tyajatyante param|| taṃtamevaitīti smṛteḥ||

Verse 10

रूपं चक्षुर्विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर्विधीयते। रसोऽथ रसनं स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोऽम्भसः।। पर्शः स्पर्शनेन्द्रिय --- युगुणा वायु---।।

rūpaṃ cakṣurvipākaśca tridhā jyotirvidhīyate| raso'tha rasanaṃ sneho guṇāstvete trayo'mbhasaḥ|| parśaḥ sparśanendriya --- yuguṇā vāyu---||

Verse 11

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेरेते गुणास्त्रयः। श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी।। विपाको जाठरः।।

ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca bhūmerete guṇāstrayaḥ| śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī|| vipāko jāṭharaḥ||

Verse 12

एतावानिन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः। वायोः स्पर्शो रसोऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रुपमुच्यते। आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः।। शरीरं कठिनांशबाहुल्यात्पार्थिवम्। इन्द्रियग्रामैः सह पाञ्चभौतिक्रो विकारः।।

etāvānindriyagrāmo vyākhyātaḥ pāñcabhautikaḥ| vāyoḥ sparśo raso'dbhyaśca jyotiṣo rupamucyate| ākāśaprabhavaḥ śabdo gandho bhūmiguṇaḥ smṛtaḥ|| śarīraṃ kaṭhināṃśabāhulyātpārthivam| indriyagrāmaiḥ saha pāñcabhautikro vikāraḥ||

Verse 13

मनो बुद्धिः स्वभावश्च त्रय एते मनोमयाः। न गुणानतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमागताः।। स्पर्शादयो वाय्वादीनां गुणास्तद्विकारैः स्पर्शनादीन्द्रियैर्गृह्यन्ते। वायोः प्राण इति ध. पाठः।।

mano buddhiḥ svabhāvaśca traya ete manomayāḥ| na guṇānativartante guṇebhyaḥ paramāgatāḥ|| sparśādayo vāyvādīnāṃ guṇāstadvikāraiḥ sparśanādīndriyairgṛhyante| vāyoḥ prāṇa iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 14

यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति। एवमेवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति।।

yathā kūrma ihāṅgāni prasārya viniyacchati| evamevendriyagrāmaṃ buddhiḥ sṛṣṭvā niyacchati||

Verse 15

यदूर्ध्वं पादतलयोरवाङ्भूर्ध्नश्च पश्यति। एतस्मिन्नेव कृत्ये तु वर्तते बुद्धिरुत्तमा।।

yadūrdhvaṃ pādatalayoravāṅbhūrdhnaśca paśyati| etasminneva kṛtye tu vartate buddhiruttamā||

Verse 16

गुणान्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि। मनः षष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्य भावे कृतो गुणाः।।

guṇānnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇyapi| manaḥ ṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhya bhāve kṛto guṇāḥ||

Verse 17

इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते। सप्तमीं बुद्धिमेवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनरष्टमम्।।

indriyāṇi nare pañca ṣaṣṭhaṃ tu mana ucyate| saptamīṃ buddhimevāhuḥ kṣetrajñaṃ punaraṣṭamam||

Verse 18

चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः। बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते।।

cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ| buddhiradhyavasānāya sākṣī kṣetrajña ucyate||

Verse 19

रजस्तमश्च सत्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः। समाः सर्वेषु भूतेषु तान्गुणानुपलक्षयेत्।।

rajastamaśca satvaṃ ca traya ete svayonijāḥ| samāḥ sarveṣu bhūteṣu tānguṇānupalakṣayet||

Verse 20

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किंचिदात्मनि लक्षयेत्। प्रशान्तमिव संशुद्धं सत्वं तदुपधारयेत्।।

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kiṃcidātmani lakṣayet| praśāntamiva saṃśuddhaṃ satvaṃ tadupadhārayet||

Verse 21

यत्तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्। प्रवृत्तं रज इत्येवं तत्र चाप्युपलक्षयेत्।।

yattu saṃtāpasaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet| pravṛttaṃ raja ityevaṃ tatra cāpyupalakṣayet||

Verse 22

यत्तु संमोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत्। अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधार्यताम्।।

yattu saṃmohasaṃyuktamavyaktaviṣayaṃ bhavet| apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhāryatām||

Verse 23

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तता। अकस्माद्यदि वा कस्माद्वर्तन्ते सात्विका गुणाः।।

praharṣaḥ prītirānandaḥ sāmyaṃ svasthātmacittatā| akasmādyadi vā kasmādvartante sātvikā guṇāḥ||

Verse 24

अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाऽक्षमा। लिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः।।

abhimāno mṛṣāvādo lobho mohastathā'kṣamā| liṅgāni rajasastāni vartante hetvahetutaḥ||

Verse 25

तथा मोहः प्रमादश्च निद्रा तन्द्रा प्रबोधिता। कथंचिदभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः।।

tathā mohaḥ pramādaśca nidrā tandrā prabodhitā| kathaṃcidabhivartante vijñeyāstāmasā guṇāḥ||