Adhyaya 252

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति कठवल्ल्यर्थप्रतिपादकव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। व्यास उवाच। प्रकृतेस्तु विकारा ये क्षेत्रज्ञस्तैरधिष्ठितः। न चैनं ते प्रजानन्ति स तु जानाति तानपि।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati kaṭhavallyarthapratipādakavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| vyāsa uvāca| prakṛtestu vikārā ye kṣetrajñastairadhiṣṭhitaḥ| na cainaṃ te prajānanti sa tu jānāti tānapi||

Verse 2

तैश्चैवं कुरुते कार्यं मनःषष्ठैरिहेन्द्रियैः। सुदान्तैरिव संयन्ता दृढैः परमवाजिभिः।।

taiścaivaṃ kurute kāryaṃ manaḥṣaṣṭhairihendriyaiḥ| sudāntairiva saṃyantā dṛḍhaiḥ paramavājibhiḥ||

Verse 3

इन्द्रियेभ्यः परे ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः। मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः।।

indriyebhyaḥ pare hyarthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ| manasastu parā buddhirbuddherātmā mahānparaḥ||

Verse 4

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः। पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्विपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 252।।

mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ| puruṣānna paraṃ kiṃcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvipañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 252||

Verse 5

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते। दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः।। अव्यक्तात्परतोऽमृतम्। अमृतान्न परं इति झ. थ. पाठः।।

evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhotmā na prakāśate| dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ|| avyaktātparato'mṛtam| amṛtānna paraṃ iti jha. tha. pāṭhaḥ||

Verse 6

अन्तरात्मनि संलीय मनः षष्ठानि मेधया। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च बहुचिन्त्यमचिन्तयन्।।

antarātmani saṃlīya manaḥ ṣaṣṭhāni medhayā| indriyāṇīndriyārthāṃśca bahucintyamacintayan||

Verse 7

ध्यानोपरमणं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः। अनिश्चरः प्रशान्तात्मा ततोर्च्छत्यमृतं पदम्।।

dhyānoparamaṇaṃ kṛtvā vidyāsaṃpāditaṃ manaḥ| aniścaraḥ praśāntātmā tatorcchatyamṛtaṃ padam||

Verse 8

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां पश्यात्मा चलितस्मृतिः। आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युमुपाश्नुते।।

indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ paśyātmā calitasmṛtiḥ| ātmanaḥ saṃpradānena martyo mṛtyumupāśnute||

Verse 9

हित्वा तु सर्वसंकल्पान्सत्वे चित्तं निवेशयेत्। सत्वे चित्तं समावेश्य ततः कालंजरो भवेत्।।

hitvā tu sarvasaṃkalpānsatve cittaṃ niveśayet| satve cittaṃ samāveśya tataḥ kālaṃjaro bhavet||

Verse 10

चित्तप्रसादेन यतिर्जहातीह शुभाशुभम्। प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमत्यन्तमश्नुते।।

cittaprasādena yatirjahātīha śubhāśubham| prasannātmātmani sthitvā sukhamatyantamaśnute||

Verse 11

लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत्। निवाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते।।

lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet| nivāte vā yathā dīpo dīpyamāno na kampate||

Verse 12

एवं पूर्वापरे रात्रौ युञ्जन्नात्मानमात्मनि। लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि।।

evaṃ pūrvāpare rātrau yuñjannātmānamātmani| laghvāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānamātmani||

Verse 13

रहस्यं सर्ववेदानामनैतिह्यमनागतम्। आत्मप्रत्ययिकं शास्त्रमिदं पुत्रानुशासनम्।।

rahasyaṃ sarvavedānāmanaitihyamanāgatam| ātmapratyayikaṃ śāstramidaṃ putrānuśāsanam||

Verse 14

धर्माख्यानेषु सर्वेषु चित्राख्यानेषु यद्वसु। दृश्यते ऋक्सहस्राणि निर्मथ्यामृतमुद्धृतम्।।

dharmākhyāneṣu sarveṣu citrākhyāneṣu yadvasu| dṛśyate ṛksahasrāṇi nirmathyāmṛtamuddhṛtam||

Verse 15

नवनीतं यथा दध्नः काष्ठादग्निर्यथैव च। तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्रहेतोः समुद्धृतम्।।

navanītaṃ yathā dadhnaḥ kāṣṭhādagniryathaiva ca| tathaiva viduṣāṃ jñānaṃ putrahetoḥ samuddhṛtam||

Verse 16

स्नातकानामिदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम्। तदितं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने।।

snātakānāmidaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam| taditaṃ nāpraśāntāya nādāntāyātapasvine||

Verse 17

नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च। नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे।।

nāvedaviduṣe vācyaṃ tathā nānugatāya ca| nāsūyakāyānṛjave na cānirdiṣṭakāriṇe||

Verse 18

न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च। श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने।।

na tarkaśāstradagdhāya tathaiva piśunāya ca| ślāghine ślāghanīyāya praśāntāya tapasvine||

Verse 19

इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय च। रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन।।

idaṃ priyāya putrāya śiṣyāyānugatāya ca| rahasyadharmaṃ vaktavyaṃ nānyasmai tu kathaṃcana||

Verse 20

यद्यप्यस्य महीं दद्याद्रत्नपूर्णामिमां नरः। इदमेव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित्।।

yadyapyasya mahīṃ dadyādratnapūrṇāmimāṃ naraḥ| idameva tataḥ śreya iti manyeta tattvavit||

Verse 21

अतो गुह्यतरार्थं तदध्यात्ममतिमानुषम्। यत्तन्महर्षिभिर्जुष्टं वेदान्तेषु च गीयते।।

ato guhyatarārthaṃ tadadhyātmamatimānuṣam| yattanmaharṣibhirjuṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate||

Verse 22

तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि।।

tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi||

Verse 23

यच्च ते मनसि वर्तते परं यत्र चास्ति तव संशयः क्वचित्। श्रूयतामयमहं तवाग्रतः पुत्र किं हि कथयामि ते पुनः।।

yacca te manasi vartate paraṃ yatra cāsti tava saṃśayaḥ kvacit| śrūyatāmayamahaṃ tavāgrataḥ putra kiṃ hi kathayāmi te punaḥ||