Adhyaya 251

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति तुरीथाश्रमधर्मप्रतिपादकव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। श्रीशुक उवाच। वर्तमानस्तयेवात्र वानप्रस्थाश्रमे यथा। योक्तव्योऽऽत्मा कथं शक्त्या परं वै काङ्क्षता पदम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati turīthāśramadharmapratipādakavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| śrīśuka uvāca| vartamānastayevātra vānaprasthāśrame yathā| yoktavyo''tmā kathaṃ śaktyā paraṃ vai kāṅkṣatā padam||

Verse 2

व्यास उवाच। प्राप्य संस्कारमेताभ्यामाश्रमाभ्यां ततः परम्। यत्कार्यं परमार्थार्थं तदिहैकमनाः शृणु।।

vyāsa uvāca| prāpya saṃskārametābhyāmāśramābhyāṃ tataḥ param| yatkāryaṃ paramārthārthaṃ tadihaikamanāḥ śṛṇu||

Verse 3

कषायं पाचयित्वाऽऽशु श्रेणिस्थानेषु च त्रिषु। प्रव्रजेच्च परं स्थानं पारिव्राज्यमनुत्तमम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 251।।

kaṣāyaṃ pācayitvā''śu śreṇisthāneṣu ca triṣu| pravrajecca paraṃ sthānaṃ pārivrājyamanuttamam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekapañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 251||

Verse 4

यद्भवानेवमभ्यस्य वर्ततां श्रूयतां तथा। एक एव चरेद्धर्मं सिद्ध्यर्थमसहायवान्।।

yadbhavānevamabhyasya vartatāṃ śrūyatāṃ tathā| eka eva careddharmaṃ siddhyarthamasahāyavān||

Verse 5

एकश्चरतिः यः पश्यन्न जहाति न हीयते। अनग्निरनिकेतश्च ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्।।

ekaścaratiḥ yaḥ paśyanna jahāti na hīyate| anagniraniketaśca grāmamannārthamāśrayet||

Verse 6

अश्वस्तनविधाता स्यान्मुनिर्भावसमन्वितः। लघ्वाशी नियताहारः सकृदन्ननिषेविता।।

aśvastanavidhātā syānmunirbhāvasamanvitaḥ| laghvāśī niyatāhāraḥ sakṛdannaniṣevitā||

Verse 7

णलं वृक्षमलानि कुचेलमसदृ-------। उपक्षा सर्वभूतानामेतावद्भिक्षुलक्षणाम्।।

ṇalaṃ vṛkṣamalāni kucelamasadṛ-------| upakṣā sarvabhūtānāmetāvadbhikṣulakṣaṇām||

Verse 8

यस्मिन्वाचा प्राविशन्ति कूपे प्राप्ताः शिलाइव। न वक्तारं पुनर्यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत्।। कषायं चित्तदोषं पाचयित्वा विश्लथं कृत्वा। स्थानेष्वाश्रमेष्वनुत्तमम्। इदं मतं श्रेष्ठमित्यर्थः।।

yasminvācā prāviśanti kūpe prāptāḥ śilāiva| na vaktāraṃ punaryānti sa kaivalyāśrame vaset|| kaṣāyaṃ cittadoṣaṃ pācayitvā viślathaṃ kṛtvā| sthāneṣvāśrameṣvanuttamam| idaṃ mataṃ śreṣṭhamityarthaḥ||

Verse 9

नैव पश्येन्न शृणुयादवाच्यं जातु कस्यचित्। ब्राह्मणानां विशेषेण नैव ब्रूयात्कथंचन।।

naiva paśyenna śṛṇuyādavācyaṃ jātu kasyacit| brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa naiva brūyātkathaṃcana||

Verse 10

बद्ब्राह्मणस्य कुशलं तदेव सततं वदेत्। तूष्णीमासीत निन्दायां कुर्वन्भैषज्यमात्मनः।। आक्रुश्यमानो नाक्रोशेदित्यर्थः। त्रस्ता द्विपा इवेति झ. पाठः।।

badbrāhmaṇasya kuśalaṃ tadeva satataṃ vadet| tūṣṇīmāsīta nindāyāṃ kurvanbhaiṣajyamātmanaḥ|| ākruśyamāno nākrośedityarthaḥ| trastā dvipā iveti jha. pāṭhaḥ||

Verse 11

येन पूर्णमिवाकाशं भवत्येकेन सर्वदा। शून्यं येन जनाकीर्णं तं देवा ब्राह्मणं विदुः।।

yena pūrṇamivākāśaṃ bhavatyekena sarvadā| śūnyaṃ yena janākīrṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ||

Verse 12

येनकेन चिदाच्छन्नो येनकेनचिदाशितः। यत्र क्वचन शायी च तं देवा ब्राह्मणं विदुः।।

yenakena cidācchanno yenakenacidāśitaḥ| yatra kvacana śāyī ca taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ||

Verse 13

अहेरिव गणाद्भीतः सन्मानान्मरणादिव। कुणपादिव च स्त्रीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः।। भैषज्यं भवरोगचिकित्साम्।।

aheriva gaṇādbhītaḥ sanmānānmaraṇādiva| kuṇapādiva ca strībhyastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ|| bhaiṣajyaṃ bhavarogacikitsām||

Verse 14

न कुद्ध्येन्न प्रहृष्येच्च मानितोऽमानितश्च यः। सर्वभूतेष्वभयदस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः।।

na kuddhyenna prahṛṣyecca mānito'mānitaśca yaḥ| sarvabhūteṣvabhayadastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ||

Verse 15

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम्। कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा।। अहेः सर्पात् गणाज्जनसमूहात्। सौहित्यान्नरकादिवेति झ. पाठः।।

nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam| kālameva pratīkṣeta nideśaṃ bhṛtako yathā|| aheḥ sarpāt gaṇājjanasamūhāt| sauhityānnarakādiveti jha. pāṭhaḥ||

Verse 16

अनभ्याहतचित्तः स्यादनभ्याहतवाग्भवेत्। निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो निरमित्रस्य किं भयम्।। निदेशमाज्ञाम्। निर्वेदं भृतको यथेति थ. पाठः।।

anabhyāhatacittaḥ syādanabhyāhatavāgbhavet| nirmuktaḥ sarvapāpebhyo niramitrasya kiṃ bhayam|| nideśamājñām| nirvedaṃ bhṛtako yatheti tha. pāṭhaḥ||

Verse 17

अभयं सर्वभूतेभ्यो भूतानामभयं यतः। तस्य मोहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन।। अभ्याहतं दोषाक्रान्तम्। निरमित्रस्याजातशत्रोः।

abhayaṃ sarvabhūtebhyo bhūtānāmabhayaṃ yataḥ| tasya mohādvimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścana|| abhyāhataṃ doṣākrāntam| niramitrasyājātaśatroḥ|

Verse 18

यथा नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनाम्। सर्वाण्येवापिलीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे।। सर्वभूतेभ्यो यस्तेति शेषः।।

yathā nāgapade'nyāni padāni padagāminām| sarvāṇyevāpilīyante padajātāni kauñjare|| sarvabhūtebhyo yasteti śeṣaḥ||

Verse 19

एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमभिधीयते। अमृतः स नित्यं भवति यो हिंसां न प्रपद्यते।।

evaṃ sarvamahiṃsāyāṃ dharmārthamabhidhīyate| amṛtaḥ sa nityaṃ bhavati yo hiṃsāṃ na prapadyate||

Verse 20

अहिसंकः समः सत्यो धृतिमान्नियतेन्द्रियः। शरण्यः सर्वभूतानां गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम्।।

ahisaṃkaḥ samaḥ satyo dhṛtimānniyatendriyaḥ| śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ gatimāpnotyanuttamām||

Verse 21

एवं प्रज्ञानतृप्तस्य निर्भयस्य निराशिषः। न मृत्युरतिगो भावः स मृत्युं नाधिगच्छति।। नागपदे हस्तिपदे। पदगामिनां नृपश्वादीनां पदान्यपिलीयन्ते तिरोधीयन्ते। तथेन्द्रादीनां पदजातानि स्थानानि। कौञ्जरे क्लं पृथिवीं शरीररूपां जरथतीति कुञ्जरः समाधिस्थो योगी तस्य स्थाने कौञ्जरे पदे।।

evaṃ prajñānatṛptasya nirbhayasya nirāśiṣaḥ| na mṛtyuratigo bhāvaḥ sa mṛtyuṃ nādhigacchati|| nāgapade hastipade| padagāmināṃ nṛpaśvādīnāṃ padānyapilīyante tirodhīyante| tathendrādīnāṃ padajātāni sthānāni| kauñjare klaṃ pṛthivīṃ śarīrarūpāṃ jarathatīti kuñjaraḥ samādhistho yogī tasya sthāne kauñjare pade||

Verse 22

विमुक्तं सर्वसङ्गेभ्यो मुनिमाकाशवत्स्थितम्। अस्वमेकचरं शान्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः।।

vimuktaṃ sarvasaṅgebhyo munimākāśavatsthitam| asvamekacaraṃ śāntaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ||

Verse 23

जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मो हर्यर्थमेव च। अहोरात्राश्च पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः।। स मुक्तिमुपगच्छतीति थ. पाठः।।

jīvitaṃ yasya dharmārthaṃ dharmo haryarthameva ca| ahorātrāśca puṇyārthaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ|| sa muktimupagacchatīti tha. pāṭhaḥ||

Verse 24

निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम्। निर्मुक्ते बन्धनैः सर्वैस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः।। धर्मो रत्यर्थमेव चेति ध. पाठः।।

nirāśiṣamanārambhaṃ nirnamaskāramastutim| nirmukte bandhanaiḥ sarvaistaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ|| dharmo ratyarthameva ceti dha. pāṭhaḥ||

Verse 25

सर्वाणि भूतानि सुखे रमन्ते सर्वाणि दुःखस्य भृशं त्रसन्ते। तेषां भयोत्पादनजातखेदः कुर्यान्न कर्माणि हि श्रद्दधानः।।

sarvāṇi bhūtāni sukhe ramante sarvāṇi duḥkhasya bhṛśaṃ trasante| teṣāṃ bhayotpādanajātakhedaḥ kuryānna karmāṇi hi śraddadhānaḥ||

Verse 26

दानं हि भूताभयदक्षिणायाः सर्वाणि दानान्यधितिष्ठतीह। तीक्ष्णां तनुं यः प्रथमं जहाति सोऽनन्तमाप्नोत्यभयं प्रजाभ्यः।।

dānaṃ hi bhūtābhayadakṣiṇāyāḥ sarvāṇi dānānyadhitiṣṭhatīha| tīkṣṇāṃ tanuṃ yaḥ prathamaṃ jahāti so'nantamāpnotyabhayaṃ prajābhyaḥ||

Verse 27

स दत्तमास्येन हविर्जुहोति लोकस्य नाभिर्जगतः प्रतिष्ठा। तस्याङ्गमङ्गानि कृताकृतं च वैश्वानरः सर्वमिदं प्रपेदे।। अक्षीणं क्षीणकर्माणं तमिति ध. पाठः।।

sa dattamāsyena havirjuhoti lokasya nābhirjagataḥ pratiṣṭhā| tasyāṅgamaṅgāni kṛtākṛtaṃ ca vaiśvānaraḥ sarvamidaṃ prapede|| akṣīṇaṃ kṣīṇakarmāṇaṃ tamiti dha. pāṭhaḥ||

Verse 28

प्रादेशमात्रे हृदि निःसृतं य त्तस्मिन्प्राणानात्मयाजी जुहोति। तस्याग्निहोत्रं हुतमात्मसंस्थं सर्वेषु लोकेषु सदैवतेषु।।

prādeśamātre hṛdi niḥsṛtaṃ ya ttasminprāṇānātmayājī juhoti| tasyāgnihotraṃ hutamātmasaṃsthaṃ sarveṣu lokeṣu sadaivateṣu||

Verse 29

देवं त्रिधातुं त्रिवृतं सुपर्ण ये विद्युरग्र्यां परमात्मतां च। ते सर्वलोकेषु महीयमाना देवाः समर्था अमृतं वहन्ति।। उत्तान आस्येनेति झ. पाठः।।

devaṃ tridhātuṃ trivṛtaṃ suparṇa ye vidyuragryāṃ paramātmatāṃ ca| te sarvalokeṣu mahīyamānā devāḥ samarthā amṛtaṃ vahanti|| uttāna āsyeneti jha. pāṭhaḥ||

Verse 30

वेदांश्च वेद्यं तु विधिं च कृत्स्न मथो निरुक्तं परमार्थतां च। सर्वं शरीरात्मनि यः प्रवेद तस्य स्म देवाः स्पृहयन्ति नित्यम्।।

vedāṃśca vedyaṃ tu vidhiṃ ca kṛtsna matho niruktaṃ paramārthatāṃ ca| sarvaṃ śarīrātmani yaḥ praveda tasya sma devāḥ spṛhayanti nityam||

Verse 31

भूमावसक्तं दिवि चाप्रमेयं हिरण्मयं योऽण्डजमण्डमध्ये। पतत्रिणं पक्षिणमन्तरिक्षे यो वेद भोग्यात्मनि दीप्तरश्मिः।।

bhūmāvasaktaṃ divi cāprameyaṃ hiraṇmayaṃ yo'ṇḍajamaṇḍamadhye| patatriṇaṃ pakṣiṇamantarikṣe yo veda bhogyātmani dīptaraśmiḥ||

Verse 32

आवर्तमानमजरं विवर्तनं षण्णाभिकं द्वादशारं सुपर्व। यस्येदमास्योपरि याति विश्वं यत्कालचक्रं निहितं गुहायाम्।।

āvartamānamajaraṃ vivartanaṃ ṣaṇṇābhikaṃ dvādaśāraṃ suparva| yasyedamāsyopari yāti viśvaṃ yatkālacakraṃ nihitaṃ guhāyām||

Verse 33

यः संप्रजानञ्जगतः शरीरं सर्वान्स लोकानधिगच्छतीह। तस्मिन्हितं तर्पयतीह देवां स्ते वै तृप्तास्तर्पयन्त्यास्यमस्य।।

yaḥ saṃprajānañjagataḥ śarīraṃ sarvānsa lokānadhigacchatīha| tasminhitaṃ tarpayatīha devāṃ ste vai tṛptāstarpayantyāsyamasya||

Verse 34

तेजोमयो नित्यमयः पुराणो लोकाननन्तानभयानुपैति। भूतानि यस्मान्न त्रसन्ते कदाचि त्स भूतानां न त्रसते कदाचित्।।

tejomayo nityamayaḥ purāṇo lokānanantānabhayānupaiti| bhūtāni yasmānna trasante kadāci tsa bhūtānāṃ na trasate kadācit||

Verse 35

अगर्हणीयो न च गर्हतेऽन्या न्स वै विप्रः परमात्मानमीक्षेत्। विनीतमोहो व्यपनीतकल्मषो न चेह नामुत्र च सोऽन्नमर्च्छति।।

agarhaṇīyo na ca garhate'nyā nsa vai vipraḥ paramātmānamīkṣet| vinītamoho vyapanītakalmaṣo na ceha nāmutra ca so'nnamarcchati||

Verse 36

अरोषमोहः समलोष्टकाञ्चनः प्रहीणशोको गतसन्धिविग्रहः। अपेतनिन्दास्तुतिरप्रियाप्रिय श्चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः।।

aroṣamohaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ prahīṇaśoko gatasandhivigrahaḥ| apetanindāstutirapriyāpriya ścarannudāsīnavadeṣa bhikṣukaḥ||