Adhyaya 250

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वनस्थधर्मप्रतिपादकव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। भीष्म उवाच। प्रोक्ता गृहस्थवृत्तिस्ते विहिता या मनीषिभिः। तदनन्तरमुक्तं यत्तन्निबोध युधिष्ठिर।। व्यासेन कथितं पूर्वं पुत्राय सुमहात्मने।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vanasthadharmapratipādakavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| bhīṣma uvāca| proktā gṛhasthavṛttiste vihitā yā manīṣibhiḥ| tadanantaramuktaṃ yattannibodha yudhiṣṭhira|| vyāsena kathitaṃ pūrvaṃ putrāya sumahātmane|

Verse 2

व्यास उवाच। क्रय----त्ववधृयैनां तृतीयां वृत्तिमुत्तमाम्। संयोगव्रत----वानप्रस्थाश्रमौकसाम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोश्रधर्मपर्वणि पञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 250।।

vyāsa uvāca| kraya----tvavadhṛyaināṃ tṛtīyāṃ vṛttimuttamām| saṃyogavrata----vānaprasthāśramaukasām|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mośradharmaparvaṇi pañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 250||

Verse 3

श्रूयतां पुत्र भद्रं ते सर्वलोकाश्रमात्मनाम्। प्रेक्षापूर्वं यदा पत्त्येद्वलीपलितमात्मना।। एवां गृहस्थवृत्तिमवधूय तिरस्कृत्य कां तृतीयां कापोतीं वृत्तिमपि। संयोगः सहधर्मचारिणीसंयोगस्तत्र यद्व्रतं तेन खिन्नानाम्। वानप्रस्थाश्रम ओक व्याश्रयो येषां तेषां वृत्तिः श्रूयतामिति द्वयोः संबन्धः।।

śrūyatāṃ putra bhadraṃ te sarvalokāśramātmanām| prekṣāpūrvaṃ yadā pattyedvalīpalitamātmanā|| evāṃ gṛhasthavṛttimavadhūya tiraskṛtya kāṃ tṛtīyāṃ kāpotīṃ vṛttimapi| saṃyogaḥ sahadharmacāriṇīsaṃyogastatra yadvrataṃ tena khinnānām| vānaprasthāśrama oka vyāśrayo yeṣāṃ teṣāṃ vṛttiḥ śrūyatāmiti dvayoḥ saṃbandhaḥ||

Verse 4

अपत्यस्यैव चापण्यं वनमेव तदाऽऽश्रयेत्।। सर्वे लोका आश्रमाश्चाऽऽत्मायेषाम्। संविभागशमादिमयत्वात् सर्वाश्रमफलमत्रैवान्तर्भूतामित्यर्थः।।

apatyasyaiva cāpaṇyaṃ vanameva tadā''śrayet|| sarve lokā āśramāścā''tmāyeṣām| saṃvibhāgaśamādimayatvāt sarvāśramaphalamatraivāntarbhūtāmityarthaḥ||

Verse 5

तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत्। तानेवाग्नीन्पस्त्विरेद्यजमानो दि--कसः।।

tṛtīyamāyuṣo bhāgaṃ vānaprasthāśrame vaset| tānevāgnīnpastviredyajamāno di--kasaḥ||

Verse 6

निय------नियताराहः षष्ठभक्तो ---त्तवान। तदाग्रहात्रं तो --- यज्ञाङ्गां व सर्वशः।। विग्रहं तु यदा पश्येदिति ध. पाठः।।

niya------niyatārāhaḥ ṣaṣṭhabhakto ---ttavāna| tadāgrahātraṃ to --- yajñāṅgāṃ va sarvaśaḥ|| vigrahaṃ tu yadā paśyediti dha. pāṭhaḥ||

Verse 7

अवैकृष्टं व्रीहियव नीवारे विघसानि च। हवींषि संप्रयच्छेत मखेष्वत्रापि पञ्चसु।। षष्ठभुक्त इति ध. पाठः।।

avaikṛṣṭaṃ vrīhiyava nīvāre vighasāni ca| havīṃṣi saṃprayaccheta makheṣvatrāpi pañcasu|| ṣaṣṭhabhukta iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 8

वानप्रस्खाश्रमेऽप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः। सद्यः प्रक्षालकाः केचित्केचिन्मासिकसंचयाः।।

vānapraskhāśrame'pyetāścatasro vṛttayaḥ smṛtāḥ| sadyaḥ prakṣālakāḥ kecitkecinmāsikasaṃcayāḥ||

Verse 9

वार्षिकं संचयं केचित्केतिद्द्वादशवार्षिकम्। कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थमेव वा।।

vārṣikaṃ saṃcayaṃ kecitketiddvādaśavārṣikam| kurvantyatithipūjārthaṃ yajñatantrārthameva vā||

Verse 10

अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रयाः। ग्रीष्मे च पञ्चतपसः शश्वच्च मितभोजनाः।। अत्रापि वनेपि।।

abhrāvakāśā varṣāsu hemante jalasaṃśrayāḥ| grīṣme ca pañcatapasaḥ śaśvacca mitabhojanāḥ|| atrāpi vanepi||

Verse 11

भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठन्ति प्रपदैरपि। स्थानासनैर्वर्तयन्ति स वनेष्वभिषिञ्चते।।

bhūmau viparivartante tiṣṭhanti prapadairapi| sthānāsanairvartayanti sa vaneṣvabhiṣiñcate||

Verse 12

दन्तोलूखलिकाः केचिदश्मकुट्टास्तथा परे। शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां सकृत्।।

dantolūkhalikāḥ kecidaśmakuṭṭāstathā pare| śuklapakṣe pibantyeke yavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt||

Verse 13

कृष्णपक्षे पिबन्त्यन्ये भुञ्जते वा यथागतम्। मूलैरेके फलैरेके पुष्पैरेके दृढव्रताः।।

kṛṣṇapakṣe pibantyanye bhuñjate vā yathāgatam| mūlaireke phalaireke puṣpaireke dṛḍhavratāḥ||

Verse 14

वर्तयन्ति यथान्यायं वैखानसमतं श्रिताः। एताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम्।।

vartayanti yathānyāyaṃ vaikhānasamataṃ śritāḥ| etāścānyāśca vividhā dīkṣāsteṣāṃ manīṣiṇām||

Verse 15

चतुर्थश्चौपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः। वानप्रस्थाद्गृहस्थाच्च ततोऽन्यः संप्रवर्तते। अस्मिन्नेव युगे तात वितैस्तत्वार्थदर्शिभिः।। शाश्वतामृतभोजिन इति ध. पाठः।।

caturthaścaupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ| vānaprasthādgṛhasthācca tato'nyaḥ saṃpravartate| asminneva yuge tāta vitaistatvārthadarśibhiḥ|| śāśvatāmṛtabhojina iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 16

अगस्त्यः सप्तऋषयो मधुच्छन्दोऽधमर्षणः। सांकृतिः सुदिवातण्डिर्यथावासो कृतश्रमः।। चतुर्थश्चतुर्थाश्रमे विहित औपनिषदः शान्त्यादिर्धर्मः साधारणः सर्वेष्वाश्रमेषु। अन्योऽसाधारणः। सर्वार्थदर्शिभिरिति ध. पाठः।।

agastyaḥ saptaṛṣayo madhucchando'dhamarṣaṇaḥ| sāṃkṛtiḥ sudivātaṇḍiryathāvāso kṛtaśramaḥ|| caturthaścaturthāśrame vihita aupaniṣadaḥ śāntyādirdharmaḥ sādhāraṇaḥ sarveṣvāśrameṣu| anyo'sādhāraṇaḥ| sarvārthadarśibhiriti dha. pāṭhaḥ||

Verse 17

अहोवीर्यस्तथा काव्यस्ताण्ड्यो मेधातिथिदुऽ। बलवान्कर्णनिर्वाकः शून्यपालः कृतश्रम-----। एते धर्मे सुविद्वांसस्ततः स्वर्गमुसागमन।। सांकृतिश्च सुदीप्तार्चिर्यवक्रीतः सुतश्रमः इति ध. पाठः।।

ahovīryastathā kāvyastāṇḍyo medhātithidu'| balavānkarṇanirvākaḥ śūnyapālaḥ kṛtaśrama-----| ete dharme suvidvāṃsastataḥ svargamusāgamana|| sāṃkṛtiśca sudīptārciryavakrītaḥ sutaśramaḥ iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 18

तात प्रत्यक्षधर्माणस्तथा काथवारा गणाः। ऋषीणामुग्रतपसां धर्मनैपुणेदर्शिनाम्।।

tāta pratyakṣadharmāṇastathā kāthavārā gaṇāḥ| ṛṣīṇāmugratapasāṃ dharmanaipuṇedarśinām||

Verse 19

अन्ये चापरिमेयाश्च ब्राह्मणा वनमश्रितताः। वैखातसा वालखिल्याः सैकताच्च तथा परे।।

anye cāparimeyāśca brāhmaṇā vanamaśritatāḥ| vaikhātasā vālakhilyāḥ saikatācca tathā pare||

Verse 20

कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः। गताः प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनमाश्रिताः।।

karmabhiste nirānandā dharmanityā jitendriyāḥ| gatāḥ pratyakṣadharmāṇaste sarve vanamāśritāḥ||

Verse 21

अनक्षत्रास्त्वनाधृष्या दृश्यते ज्योतिषां गणाः। जरया च परिद्यूना व्याधिना च प्रपीडिताः।। चले वाकश्च निर्वाक इति ट.ध. पाठः।।

anakṣatrāstvanādhṛṣyā dṛśyate jyotiṣāṃ gaṇāḥ| jarayā ca paridyūnā vyādhinā ca prapīḍitāḥ|| cale vākaśca nirvāka iti ṭa.dha. pāṭhaḥ||

Verse 22

चतुर्थे चायुषः शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत्। साद्यस्कां संनिरुप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम्।। अनक्षत्राः नक्षत्रग्रहताराभ्योऽन्ये।।

caturthe cāyuṣaḥ śeṣe vānaprasthāśramaṃ tyajet| sādyaskāṃ saṃnirupyeṣṭiṃ sarvavedasadakṣiṇām|| anakṣatrāḥ nakṣatragrahatārābhyo'nye||

Verse 23

आत्मयाजी सोऽत्मरतिरात्मक्रीडात्मसंश्रयः। आत्मन्यग्नीन्समारोप्य त्यक्त्वा सर्वपरिग्रहान्।। सर्ववेदसदक्षिणां सर्वस्वदक्षिणाम्।।

ātmayājī so'tmaratirātmakrīḍātmasaṃśrayaḥ| ātmanyagnīnsamāropya tyaktvā sarvaparigrahān|| sarvavedasadakṣiṇāṃ sarvasvadakṣiṇām||

Verse 24

साद्यस्कांश्च यजेद्यज्ञानिष्टीश्चैवेह सर्वदा। यदैव याजिनां यज्ञादात्मनीज्या प्रवर्तते।। आत्मयाजी जीवच्छ्राद्धादिकृत्। आत्मक्रीडश्चाऽऽत्मसंश्रयश्च नतु स्त्र्यादिक्रीडो राजाद्याश्रयः।।

sādyaskāṃśca yajedyajñāniṣṭīścaiveha sarvadā| yadaiva yājināṃ yajñādātmanījyā pravartate|| ātmayājī jīvacchrāddhādikṛt| ātmakrīḍaścā''tmasaṃśrayaśca natu stryādikrīḍo rājādyāśrayaḥ||

Verse 25

त्रींश्चैवाग्नींस्त्यजेत्सम्यगात्मन्येवात्ममोक्षणात्। प्राणेभ्यो यजुषां पञ्च षट्‌ प्राश्नीयादकुत्सयन्।। साद्यस्कान् सद्यएव क्रियन्ते तान् ब्रह्मयज्ञादीन् तावद्यजेत्। यदैव यस्मिन्नेव काले याजिनां यज्वनां यज्ञात् कर्ममयादन्या आत्मनीज्या आत्मयज्ञ प्रवर्तते तावदेव तान् कुर्यादित्यर्थः।।

trīṃścaivāgnīṃstyajetsamyagātmanyevātmamokṣaṇāt| prāṇebhyo yajuṣāṃ pañca ṣaṭ‌ prāśnīyādakutsayan|| sādyaskān sadyaeva kriyante tān brahmayajñādīn tāvadyajet| yadaiva yasminneva kāle yājināṃ yajvanāṃ yajñāt karmamayādanyā ātmanījyā ātmayajña pravartate tāvadeva tān kuryādityarthaḥ||

Verse 26

केशलोमनखान्वाप्य वानप्रस्थो मुनिस्ततः। आश्रमादाश्रमं पुण्यं पूतो गच्छति कर्मभिः।। यज्ञः सदैवात्मनि वर्तत ट. ध. पाठः।।

keśalomanakhānvāpya vānaprastho munistataḥ| āśramādāśramaṃ puṇyaṃ pūto gacchati karmabhiḥ|| yajñaḥ sadaivātmani vartata ṭa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 27

अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यः प्रव्रजेद्द्विजः। लोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते।।

abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaḥ pravrajeddvijaḥ| lokāstejomayāstasya pretya cānantyamaśnute||

Verse 28

सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो नचेह नामुत्र च कर्तुमीहते। अरोपमोहो गतसन्धिविग्रहो भवेदुदासीनवदात्मविन्नरः।।

suśīlavṛtto vyapanītakalmaṣo naceha nāmutra ca kartumīhate| aropamoho gatasandhivigraho bhavedudāsīnavadātmavinnaraḥ||

Verse 29

यमेषु चैवानुगतेषु न व्यथे त्स्वशास्त्रमूत्राहुतिमन्त्रविक्रमः। भवेद्यथेष्टा गतिरात्मयाजिनो न संशयो धर्मपरे जितेन्द्रिये।। वाप्य वापयित्वा।।

yameṣu caivānugateṣu na vyathe tsvaśāstramūtrāhutimantravikramaḥ| bhavedyatheṣṭā gatirātmayājino na saṃśayo dharmapare jitendriye|| vāpya vāpayitvā||

Verse 30

ततः परं श्रेष्ठमतीव सद्गुणै रधिष्ठितं त्रीनधिवृत्तिमुत्तमम्। चतुर्थमुक्तं परमाश्रमं शृणु प्रकीर्त्यमानं परमं परायणम्।। स्वस्य संन्यासविधेः शास्त्रं तत्रस्थं सूत्रं आहुतिमन्त्रश्च तत्रोभयात्रापि विक्रमः पराक्रमो यस्य स तथा।।

tataḥ paraṃ śreṣṭhamatīva sadguṇai radhiṣṭhitaṃ trīnadhivṛttimuttamam| caturthamuktaṃ paramāśramaṃ śṛṇu prakīrtyamānaṃ paramaṃ parāyaṇam|| svasya saṃnyāsavidheḥ śāstraṃ tatrasthaṃ sūtraṃ āhutimantraśca tatrobhayātrāpi vikramaḥ parākramo yasya sa tathā||