Adhyaya 249

Verse 1

--------------- प्रतिपादकव्यासयाक्यानुवादः।। 1।। व्यास उवाच। --तीयमायुषो भागं गृहमेधी गृहे वसेत्। धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनाहृत्य सुव्रतः।।

--------------- pratipādakavyāsayākyānuvādaḥ|| 1|| vyāsa uvāca| --tīyamāyuṣo bhāgaṃ gṛhamedhī gṛhe vaset| dharmalabdhairyuto dārairagnīnāhṛtya suvrataḥ||

Verse 2

गृहस्थवृत्तयश्चैव चतस्रः कविभिः स्मृताः। कुमूलधान्यः प्रथमः कुम्भधान्यस्त्वनन्तरम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोनपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 249।।

gṛhasthavṛttayaścaiva catasraḥ kavibhiḥ smṛtāḥ| kumūladhānyaḥ prathamaḥ kumbhadhānyastvanantaram|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekonapañcāśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 249||

Verse 3

अश्वस्तनोऽथ कापोतीमाश्रितो वृत्तिमाहरेत्। तेषां परः परो ज्यायान्धर्मतो लोकजित्तमः।। वृत्तयो जीविकाः।।

aśvastano'tha kāpotīmāśrito vṛttimāharet| teṣāṃ paraḥ paro jyāyāndharmato lokajittamaḥ|| vṛttayo jīvikāḥ||

Verse 4

षट्‌कर्मावर्तयत्येकस्त्रिभिरन्यः प्रवर्तते। द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रे व्यवस्थितः।। कापोतीमुञ्छवृत्तिम्।।

ṣaṭ‌karmāvartayatyekastribhiranyaḥ pravartate| dvābhyāmekaścaturthastu brahmasatre vyavasthitaḥ|| kāpotīmuñchavṛttim||

Verse 5

गृहमेधिव्रतान्यत्र महान्तीह प्रचक्षते। नात्मार्थे पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशून्।। षट् यजनयाजनाध्ययनाध्यापनदानप्रतिग्रहाः कर्म तस्य एको गृहस्थाः त्रिभिर्यजनाध्ययनदानैः। अन्यो वानप्रस्थः द्वाभ्यां दानाध्ययनाभ्याम्। ब्रह्मसत्रे प्रणवोपास्तौ।।

gṛhamedhivratānyatra mahāntīha pracakṣate| nātmārthe pācayedannaṃ na vṛthā ghātayetpaśūn|| ṣaṭ yajanayājanādhyayanādhyāpanadānapratigrahāḥ karma tasya eko gṛhasthāḥ tribhiryajanādhyayanadānaiḥ| anyo vānaprasthaḥ dvābhyāṃ dānādhyayanābhyām| brahmasatre praṇavopāstau||

Verse 6

प्राणी वा यदि वाऽप्राणी संस्कारं यजुषाऽर्हति। न दिवा प्रस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः।। अत्र गार्हस्थ्ये।।

prāṇī vā yadi vā'prāṇī saṃskāraṃ yajuṣā'rhati| na divā prasvapejjātu na pūrvāpararātrayoḥ|| atra gārhasthye||

Verse 7

न भुञ्जीतान्तराकाले नानृतावाह्वयेत्स्त्रियम्। नास्यानश्नन्गृहे विप्रो वसेत्कश्चिदपूजितः।। प्राणी छागादिः। अप्राणी अश्वत्यादिः। यजुषा छेदनमन्त्रेणैव क्रत्वर्थमेव संस्कारमर्हति नतु भक्षणमात्रार्थम्।।

na bhuñjītāntarākāle nānṛtāvāhvayetstriyam| nāsyānaśnangṛhe vipro vasetkaścidapūjitaḥ|| prāṇī chāgādiḥ| aprāṇī aśvatyādiḥ| yajuṣā chedanamantreṇaiva kratvarthameva saṃskāramarhati natu bhakṣaṇamātrārtham||

Verse 8

तथास्यातिथयः पूज्या हव्यकव्यवहाः सदा। वेदविद्याव्रतस्नाताः श्रोत्रिया वेदपारगाः।।

tathāsyātithayaḥ pūjyā havyakavyavahāḥ sadā| vedavidyāvratasnātāḥ śrotriyā vedapāragāḥ||

Verse 9

स्वकर्मजीविनो दान्ताः क्रियावन्तस्तपस्विनः। तेषां हव्यं च कव्यं चाप्यर्हणार्थं विधीयते।।

svakarmajīvino dāntāḥ kriyāvantastapasvinaḥ| teṣāṃ havyaṃ ca kavyaṃ cāpyarhaṇārthaṃ vidhīyate||

Verse 10

नखरैः संप्रयातस्य स्वकर्मव्यापकस्य च। अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोर्वाऽलीकचारिणः।। अन्तरा भोजनद्वयमध्ये। स्त्रियं मैथुनायेति शेषः।।

nakharaiḥ saṃprayātasya svakarmavyāpakasya ca| apaviddhāgnihotrasya gurorvā'līkacāriṇaḥ|| antarā bhojanadvayamadhye| striyaṃ maithunāyeti śeṣaḥ||

Verse 11

संविभागोऽत्र भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते। तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना।। नखरैर्नखैः। दम्भार्थं नखलोमधरस्य। अपविद्धमविधिना त्यक्तमग्निहोत्रं येन तस्य। एवंविधानां चाण्डालादीनां च भूतानामत्र गार्हस्थ्ये संविभागोऽस्ति।।

saṃvibhāgo'tra bhūtānāṃ sarveṣāmeva śiṣyate| tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā|| nakharairnakhaiḥ| dambhārthaṃ nakhalomadharasya| apaviddhamavidhinā tyaktamagnihotraṃ yena tasya| evaṃvidhānāṃ cāṇḍālādīnāṃ ca bhūtānāmatra gārhasthye saṃvibhāgo'sti||

Verse 12

विस्साशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः। असुत --शेषं स्याद्भोजनं हविषा समम्।।

vissāśī bhavennityaṃ nityaṃ cāmṛtabhojanaḥ| asuta --śeṣaṃ syādbhojanaṃ haviṣā samam||

Verse 13

भृत्यशेष तु योऽश्नाति तमाहुर्विघसा शिनम्। विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषमथास्मृतय।।

bhṛtyaśeṣa tu yo'śnāti tamāhurvighasā śinam| vighasaṃ bhṛtyaśeṣaṃ tu yajñaśeṣamathāsmṛtaya||

Verse 14

स्वदारनिरतो दान्तो ह्यनसूयुर्जितेन्द्रियः। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यर्मालुलातिथिनंश्रितैः।।

svadāranirato dānto hyanasūyurjitendriyaḥ| ṛtvikpurohitācāryarmālulātithinaṃśritaiḥ||

Verse 15

वृद्धबालातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबन्धिरान्धवैः। मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भावया।। अपचमानेभ्यो ब्रह्मचारिसंन्यासिभ्यः। तथैव याचमानेभ्य इति ध. पाठः।।

vṛddhabālāturairvaidyairjñātisaṃbandhirāndhavaiḥ| mātāpitṛbhyāṃ jāmībhirbhrātrā putreṇa bhāvayā|| apacamānebhyo brahmacārisaṃnyāsibhyaḥ| tathaiva yācamānebhya iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 16

दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरत्। एतान्विमुच्य संवादान्सर्वपापैर्विमुच्यते।। जामीभिः सगोत्रस्त्रीभिः।।

duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācarat| etānvimucya saṃvādānsarvapāpairvimucyate|| jāmībhiḥ sagotrastrībhiḥ||

Verse 17

एतैर्जितस्तु जयति सर्वाल्लोँकान्न संशयः। आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः।। संवादानंशाद्यर्थं कलहान्।।

etairjitastu jayati sarvāllo~kānna saṃśayaḥ| ācāryo brahmalokeśaḥ prājāpatye pitā prabhuḥ|| saṃvādānaṃśādyarthaṃ kalahān||

Verse 18

अतिथिस्त्विन्द्रलोकस्य देवलोकस्य चर्त्विजः। जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवे तु ज्ञातयः।।

atithistvindralokasya devalokasya cartvijaḥ| jāmayo'psarasāṃ loke vaiśvadeve tu jñātayaḥ||

Verse 19

संबन्धिबान्धवा दिक्षु पृथिव्यां मातृमातुलौ। बृद्धबावातुरकृशास्त्वाकाशे प्रभविष्णवः।।

saṃbandhibāndhavā dikṣu pṛthivyāṃ mātṛmātulau| bṛddhabāvāturakṛśāstvākāśe prabhaviṣṇavaḥ||

Verse 20

भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः। छाया स्वा दासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम्।। आचार्यादयः सम्यगाराधिता ब्रह्मलोकादीन् प्रति नयन्तीत्याहाचार्य इति सार्धाभ्याम्।।

bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ svakā tanuḥ| chāyā svā dāsavargaśca duhitā kṛpaṇaṃ param|| ācāryādayaḥ samyagārādhitā brahmalokādīn prati nayantītyāhācārya iti sārdhābhyām||

Verse 21

तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेन्नित्यमसंज्वरः। गृहधर्मरतो विद्वान्धर्मनित्यो जितक्लमः।।

tasmādetairadhikṣiptaḥ sahennityamasaṃjvaraḥ| gṛhadharmarato vidvāndharmanityo jitaklamaḥ||

Verse 22

न चार्थबद्धः कर्माणि धर्मं वा किंचिदाचरेत्। गृहस्थवृत्तयस्तिस्रस्तासां निःश्रेयसं परम्।। कृपणं कृपास्थानमिति रत्नगर्भः।।

na cārthabaddhaḥ karmāṇi dharmaṃ vā kiṃcidācaret| gṛhasthavṛttayastisrastāsāṃ niḥśreyasaṃ param|| kṛpaṇaṃ kṛpāsthānamiti ratnagarbhaḥ||

Verse 23

परंपरं तथैवाहुश्चातुराश्रम्यमेव तत्। ये चोक्ता नियमास्तेषां सर्वं कार्यं बुभूषता।। नचेति। अर्थाशयाऽग्निहोत्रादीन्न कुर्यात्। तिस्रो वक्ष्यमाणाः कुम्भधान्यमुञ्छशिलं कापोतीं च तासां परमुत्तरमुत्तरं श्रेयः।।

paraṃparaṃ tathaivāhuścāturāśramyameva tat| ye coktā niyamāsteṣāṃ sarvaṃ kāryaṃ bubhūṣatā|| naceti| arthāśayā'gnihotrādīnna kuryāt| tisro vakṣyamāṇāḥ kumbhadhānyamuñchaśilaṃ kāpotīṃ ca tāsāṃ paramuttaramuttaraṃ śreyaḥ||

Verse 24

कुम्भधान्यैरुच्छशिलैः कापोतीं चास्थितास्तथा। यस्मिंश्चैते वसन्त्यर्हास्तद्राष्ट्रमभिवर्धते।।

kumbhadhānyairucchaśilaiḥ kāpotīṃ cāsthitāstathā| yasmiṃścaite vasantyarhāstadrāṣṭramabhivardhate||

Verse 25

दश पूर्वान्दश परान्पुनाति च पितामहान्। गृहस्थवृत्तीश्चाप्येता वर्तयेद्यो गतव्यथः।।

daśa pūrvāndaśa parānpunāti ca pitāmahān| gṛhasthavṛttīścāpyetā vartayedyo gatavyathaḥ||

Verse 26

स चक्रधरलोकानां सदृशीमाप्नुयाद्गतिम्। वितेन्द्रियाणामथवा गतिरेषा विधीयते।। चातुराश्रम्यमध्येऽपि परं परं श्रेयः।।

sa cakradharalokānāṃ sadṛśīmāpnuyādgatim| vitendriyāṇāmathavā gatireṣā vidhīyate|| cāturāśramyamadhye'pi paraṃ paraṃ śreyaḥ||

Verse 27

सर्वलोको गृहस्थानामुदारमनसां हितः। -- विमानसंयुक्तो वेददृष्टः -----।। चक्रधराश्चक्रवर्तिनो मान्धात्रादयस्तल्लोकानां सदृशीं गतिं तत्तुल्यताम्।।

sarvaloko gṛhasthānāmudāramanasāṃ hitaḥ| -- vimānasaṃyukto vedadṛṣṭaḥ -----|| cakradharāścakravartino māndhātrādayastallokānāṃ sadṛśīṃ gatiṃ tattulyatām||

Verse 28

--लोको गृहस्थानां प्रतिष्ठा निवतात्मनान्। ब्रह्मणा विहिता श्रेणिरेषा पस्पाद्विधीयते। द्वितीयं क्रमशः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते।।

--loko gṛhasthānāṃ pratiṣṭhā nivatātmanān| brahmaṇā vihitā śreṇireṣā paspādvidhīyate| dvitīyaṃ kramaśaḥ prāpya svargaloke mahīyate||

Verse 29

अतः परं परममुदारमाश्रम् तृतीयमाहुस्त्यजतां कलेवरम्। वनौकसां गृहपतिनामनुत्तमं शृणुष्व संश्लिष्टशरीरकारिणाम्।। सुपुष्पितो रमणीयः।।

ataḥ paraṃ paramamudāramāśram tṛtīyamāhustyajatāṃ kalevaram| vanaukasāṃ gṛhapatināmanuttamaṃ śṛṇuṣva saṃśliṣṭaśarīrakāriṇām|| supuṣpito ramaṇīyaḥ||