Adhyaya 24

Verse 1

व्यासेन युधिष्ठिरंप्रति राजधर्मकथनपर्वकं राज्यपालनचोदना।। 1।। वैशंपायन उवाच। पुनरेव महर्षिस्तं कृष्णद्वैपायनोऽर्थवत्। अजातशत्रुं कौन्तेयमिदं वचनमब्रवीत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि चतुविंशोऽध्यायः।। 24।।

vyāsena yudhiṣṭhiraṃprati rājadharmakathanaparvakaṃ rājyapālanacodanā|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| punareva maharṣistaṃ kṛṣṇadvaipāyano'rthavat| ajātaśatruṃ kaunteyamidaṃ vacanamabravīt|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi catuviṃśo'dhyāyaḥ|| 24||

Verse 2

अरण्ये वसतां तात भ्रातॄणां ते मनिस्विनाम्। मनोरथा महाराज ये तत्रासन्युधिष्ठिर।।

araṇye vasatāṃ tāta bhrātṝṇāṃ te manisvinām| manorathā mahārāja ye tatrāsanyudhiṣṭhira||

Verse 3

तानि मे भरतश्रेष्ठ प्राप्नुवन्तु महारथाः। प्रशाधि पृथिवीं पार्थ ययातिरिव नाहुषः।।

tāni me bharataśreṣṭha prāpnuvantu mahārathāḥ| praśādhi pṛthivīṃ pārtha yayātiriva nāhuṣaḥ||

Verse 4

अरण्ये दुःखवसतिरनुभूता तपस्विभिः। दुःखस्यान्ते नरव्याघ्र सुखान्यनुभवन्तु वै।।

araṇye duḥkhavasatiranubhūtā tapasvibhiḥ| duḥkhasyānte naravyāghra sukhānyanubhavantu vai||

Verse 5

धर्ममर्थं च कामं च भ्रातृभिः सह भारत। अनुभूय ततः पश्चात्प्रस्थाताऽसि विशांपते।।

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca bhrātṛbhiḥ saha bhārata| anubhūya tataḥ paścātprasthātā'si viśāṃpate||

Verse 6

अर्थिनां च पितृणां च देवतानां च भारत। आनृण्यं गच्छ कौन्तेय ततः स्वर्गं गमिष्यसि।।

arthināṃ ca pitṛṇāṃ ca devatānāṃ ca bhārata| ānṛṇyaṃ gaccha kaunteya tataḥ svargaṃ gamiṣyasi||

Verse 7

सर्वमेधाश्चमेधाभ्यां यजस्व कुरुनन्दन। ततः पश्चान्महाराज गमिष्यसि परां गतिम्।।

sarvamedhāścamedhābhyāṃ yajasva kurunandana| tataḥ paścānmahārāja gamiṣyasi parāṃ gatim||

Verse 8

भ्रातृंश्च सर्वान्क्रतुभिः संयोज्य बहुदक्षिणैः। संप्राप्तः कीर्तिमतुलां पाण्डवेय गमिष्यसि।।

bhrātṛṃśca sarvānkratubhiḥ saṃyojya bahudakṣiṇaiḥ| saṃprāptaḥ kīrtimatulāṃ pāṇḍaveya gamiṣyasi||

Verse 9

विझस्ते पुरुषव्याघ्र वचनं कुरुसत्तम। शृणुष्वैवं यथा कुर्वन्न धर्माच्च्यवसे नृप।।

vijhaste puruṣavyāghra vacanaṃ kurusattama| śṛṇuṣvaivaṃ yathā kurvanna dharmāccyavase nṛpa||

Verse 10

आददानस्य विजयं विग्रहं च युधिष्ठिर। समानधर्मकुशलाः स्थापयन्ति नरेश्वर।। वचनं हिंसाप्रधानः क्षत्रधर्मो मे मास्त्वित्येवंरूपम्।।

ādadānasya vijayaṃ vigrahaṃ ca yudhiṣṭhira| samānadharmakuśalāḥ sthāpayanti nareśvara|| vacanaṃ hiṃsāpradhānaḥ kṣatradharmo me māstvityevaṃrūpam||

Verse 11

प्रत्यक्षमनुमानं च उपमानं तथाऽऽगमः। अर्थापत्तिस्तथैतिह्यं संशयो निर्णयस्तथा।।

pratyakṣamanumānaṃ ca upamānaṃ tathā''gamaḥ| arthāpattistathaitihyaṃ saṃśayo nirṇayastathā||

Verse 12

आकार इङ्गितं चैव गतिश्चेष्टा च भारत। प्रतिज्ञा चैव हेतुश्च दृष्टान्तोपनयस्तथा।।

ākāra iṅgitaṃ caiva gatiśceṣṭā ca bhārata| pratijñā caiva hetuśca dṛṣṭāntopanayastathā||

Verse 13

उक्तिर्निगमनं तेषां प्रमेयं च प्रयोजनम्। एतानि साधनान्याहुर्बहुवर्गप्रसिद्धये।।

uktirnigamanaṃ teṣāṃ prameyaṃ ca prayojanam| etāni sādhanānyāhurbahuvargaprasiddhaye||

Verse 14

प्रत्यक्षमनुमानं च सर्वेषां योनिरुच्यते। प्रमाणज्ञो हि शक्नोति दण्डयोनौ विचक्षणः। अप्रमाणवता नीतो दण्डो हन्यान्महीपतिम्।।

pratyakṣamanumānaṃ ca sarveṣāṃ yonirucyate| pramāṇajño hi śaknoti daṇḍayonau vicakṣaṇaḥ| apramāṇavatā nīto daṇḍo hanyānmahīpatim||

Verse 15

देशकालप्रतीक्षी यो दस्यून्मर्षयते नृपः। शास्त्रजां बुद्धिमास्थाय युज्यते नैनसा हि सः।। आददानस्य परस्वापहर्तुः। समानधर्मः अविषमो धर्मस्तत्र कुशलाः स्थापयन्ति अवश्यकर्तव्यतया व्यवस्थापयन्ति।।

deśakālapratīkṣī yo dasyūnmarṣayate nṛpaḥ| śāstrajāṃ buddhimāsthāya yujyate nainasā hi saḥ|| ādadānasya parasvāpahartuḥ| samānadharmaḥ aviṣamo dharmastatra kuśalāḥ sthāpayanti avaśyakartavyatayā vyavasthāpayanti||

Verse 16

आदाय बलिषङ्भागं यो राष्ट्रं नाभिरक्षति। प्रतिगृह्णाति तत्पापं चतुर्थांशेन भूमिपः।।

ādāya baliṣaṅbhāgaṃ yo rāṣṭraṃ nābhirakṣati| pratigṛhṇāti tatpāpaṃ caturthāṃśena bhūmipaḥ||

Verse 17

निबोध च यथाऽऽतिष्ठन्धर्मान्न च्यवते नृपः। निग्रहाद्धर्मशास्त्राणामनुरुद्ध्यन्नपेतभीः। कामक्रोधावनादृत्य पितेव समदर्शनः।। मर्षयते दस्यूनपि न हन्ति। एनसा तज्जेन पापेन।।

nibodha ca yathā''tiṣṭhandharmānna cyavate nṛpaḥ| nigrahāddharmaśāstrāṇāmanuruddhyannapetabhīḥ| kāmakrodhāvanādṛtya piteva samadarśanaḥ|| marṣayate dasyūnapi na hanti| enasā tajjena pāpena||

Verse 18

दैवेनाभ्याहतो राजा कर्मकाले महाद्युते। न साधयति यत्कर्म न तत्राहुरतिक्रमम्।।

daivenābhyāhato rājā karmakāle mahādyute| na sādhayati yatkarma na tatrāhuratikramam||

Verse 19

तरसा बुद्धिपूर्वं वा निग्राह्या एव शत्रवः। पापैः सह न संदध्याद्राज्यं पुण्यं च कारयेत्।। धर्मशास्त्राणां निग्रहादतिलङ्घनाज्जातादधर्माद्धेतोश्र्यवते। तानि अनुरुध्यन्नपेतभीश्च भवति।।

tarasā buddhipūrvaṃ vā nigrāhyā eva śatravaḥ| pāpaiḥ saha na saṃdadhyādrājyaṃ puṇyaṃ ca kārayet|| dharmaśāstrāṇāṃ nigrahādatilaṅghanājjātādadharmāddhetośryavate| tāni anurudhyannapetabhīśca bhavati||

Verse 20

शूराश्चार्याश्च सत्कार्या विद्वांसश्च युधिष्ठिर। गोमिनो धनिनश्चैव परिपाल्या विशेषतः।। राष्ट्रपण्यं न कारयेति ड. थ. पाठः।।

śūrāścāryāśca satkāryā vidvāṃsaśca yudhiṣṭhira| gomino dhaninaścaiva paripālyā viśeṣataḥ|| rāṣṭrapaṇyaṃ na kārayeti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 21

व्यवाहरेषु धर्मेषु योक्तव्याश्च बहुश्रुताः। प्रमाणज्ञा महीपाल न्यायशास्त्रावलम्बिनः।।

vyavāhareṣu dharmeṣu yoktavyāśca bahuśrutāḥ| pramāṇajñā mahīpāla nyāyaśāstrāvalambinaḥ||

Verse 22

वेदार्थतत्त्वविद्राजंस्तर्कशास्त्रबहुश्रुताः। मन्त्रे च व्यवहारे च नियोक्तव्या विजानता।।

vedārthatattvavidrājaṃstarkaśāstrabahuśrutāḥ| mantre ca vyavahāre ca niyoktavyā vijānatā||

Verse 23

तर्कशास्त्रकृता बुद्धिर्धर्मशास्त्रकृता च या। दण्डनीतिकृता चैव त्रैलोक्यमपि साधयेत्।।

tarkaśāstrakṛtā buddhirdharmaśāstrakṛtā ca yā| daṇḍanītikṛtā caiva trailokyamapi sādhayet||

Verse 24

नियोज्या वेदतत्त्वज्ञा यज्ञकर्मसु पार्तिव। वेदज्ञा ये च शास्त्रज्ञास्ते च राजन्सुबुद्धयः।।

niyojyā vedatattvajñā yajñakarmasu pārtiva| vedajñā ye ca śāstrajñāste ca rājansubuddhayaḥ||

Verse 25

आन्वीक्षकीत्रयीवार्तादण्डनीतिषु पारगाः। ते तु सर्वत्र योक्तव्यास्ते च बुद्धेः परं गताः।।

ānvīkṣakītrayīvārtādaṇḍanītiṣu pāragāḥ| te tu sarvatra yoktavyāste ca buddheḥ paraṃ gatāḥ||

Verse 26

गुणयुक्तेऽपि नैकस्मिन्विश्वसेत विचक्षणः।।

guṇayukte'pi naikasminviśvaseta vicakṣaṇaḥ||

Verse 27

अरक्षिता दुर्विनीतो मानी स्तब्धोऽभ्यसूयकः। एनसा युज्यते राजा दुर्दान्त इति चोच्यते।। गोमिनो गोमन्तः।।

arakṣitā durvinīto mānī stabdho'bhyasūyakaḥ| enasā yujyate rājā durdānta iti cocyate|| gomino gomantaḥ||

Verse 28

ये रक्ष्यमाणा हीयन्ते दैवेनृभ्याहता नृप। तस्करैश्चापि हीयन्ते सर्वं तद्राजकिल्विषम्।। स्तब्धो मान्यानमानयन्। अभ्यसूयको गुणेषु दोषदृष्टिः।।

ye rakṣyamāṇā hīyante daivenṛbhyāhatā nṛpa| taskaraiścāpi hīyante sarvaṃ tadrājakilviṣam|| stabdho mānyānamānayan| abhyasūyako guṇeṣu doṣadṛṣṭiḥ||

Verse 29

सुमन्त्रिते सुनीते च सर्वतश्चोपपादिते। पौरुषे कर्मणि कृते नास्त्यधर्मो युधिष्ठिर।।

sumantrite sunīte ca sarvataścopapādite| pauruṣe karmaṇi kṛte nāstyadharmo yudhiṣṭhira||

Verse 30

विच्छिद्यन्ते समारब्धाः सिद्ध्यन्ते चापि दैवतः। कृते पुरुषकारे तु नैनः स्पृशति पार्थिवम्।।

vicchidyante samārabdhāḥ siddhyante cāpi daivataḥ| kṛte puruṣakāre tu nainaḥ spṛśati pārthivam||

Verse 31

अत्र ते राजशार्दूल वर्तयिष्ये कथामिमाम्। यद्वृत्तं पूर्वराजर्षेर्हयग्रीवस्य पाण्डव।।

atra te rājaśārdūla vartayiṣye kathāmimām| yadvṛttaṃ pūrvarājarṣerhayagrīvasya pāṇḍava||

Verse 32

शत्रून्हत्वा हतस्याजौ शूरस्याक्लिष्टकर्मणः। असहायस्य संग्रामे निर्जितस्य युधिष्ठिर।।

śatrūnhatvā hatasyājau śūrasyākliṣṭakarmaṇaḥ| asahāyasya saṃgrāme nirjitasya yudhiṣṭhira||

Verse 33

यत्कर्म वै निग्रहे शात्रवाणां योगश्चाग्र्यः पालने मानवानाम्। कृत्वा कर्म प्राप्य कीर्ति स युद्धा द्वाजिग्रीवो मोदते स्वर्गलोके।। दैवेन अवर्षणादिना।।

yatkarma vai nigrahe śātravāṇāṃ yogaścāgryaḥ pālane mānavānām| kṛtvā karma prāpya kīrti sa yuddhā dvājigrīvo modate svargaloke|| daivena avarṣaṇādinā||

Verse 34

संत्यक्तात्मा समरेष्वाततायी शस्त्रैश्छिन्नो दस्युभिर्वध्यमानः। अश्वग्रीवः कर्मशीलो महात्मा संसिद्धार्थो मोदते स्वर्गलोके।।

saṃtyaktātmā samareṣvātatāyī śastraiśchinno dasyubhirvadhyamānaḥ| aśvagrīvaḥ karmaśīlo mahātmā saṃsiddhārtho modate svargaloke||

Verse 35

धनुर्यूपो रशना ज्या शरः स्रु क्स्रुवः खड्गो रुधिरं यत्र चाज्यम्। रथो वेदी कामजो युद्धमग्नि श्चातुर्होत्रं चतुरो वाजिमुख्याः।। यत्कर्म कर्तव्यं तत्कर्म कृत्वेति संबन्धः।।

dhanuryūpo raśanā jyā śaraḥ sru ksruvaḥ khaḍgo rudhiraṃ yatra cājyam| ratho vedī kāmajo yuddhamagni ścāturhotraṃ caturo vājimukhyāḥ|| yatkarma kartavyaṃ tatkarma kṛtveti saṃbandhaḥ||

Verse 36

हुत्वा तस्मिन्यज्ञवह्नावथारी न्पापान्मुक्तो राजसिंहस्तरस्वी। प्राणान्हुत्वा चावभृथे रणे स वाजिग्रीवो मोदते देवलोके।।

hutvā tasminyajñavahnāvathārī npāpānmukto rājasiṃhastarasvī| prāṇānhutvā cāvabhṛthe raṇe sa vājigrīvo modate devaloke||

Verse 37

राष्ट्रं रक्षन्बुद्धिपूर्वं नयेन संत्यक्तात्मा यज्ञशीलो महात्मा। सर्वांल्लोकान्व्याप्य कीर्त्या मनस्वी वाजिग्रीवो मोदते देवलोके।। कामजः क्रोधो युद्धमूलभूतोऽग्निः। चातुर्होत्रं ब्रह्माद्याः ऋत्विजः चतुरश्चत्वारः।।

rāṣṭraṃ rakṣanbuddhipūrvaṃ nayena saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā| sarvāṃllokānvyāpya kīrtyā manasvī vājigrīvo modate devaloke|| kāmajaḥ krodho yuddhamūlabhūto'gniḥ| cāturhotraṃ brahmādyāḥ ṛtvijaḥ caturaścatvāraḥ||

Verse 38

दैवीं सिद्धिं मानुषीं दण्डनीतिं योगन्यासैः पालयित्वा महीं च। तस्माद्राजा धर्मशीलो महात्मा वाजिग्रीवो मोदते देवलोके।। संत्यक्तात्मा त्यक्ताहकारः।।

daivīṃ siddhiṃ mānuṣīṃ daṇḍanītiṃ yoganyāsaiḥ pālayitvā mahīṃ ca| tasmādrājā dharmaśīlo mahātmā vājigrīvo modate devaloke|| saṃtyaktātmā tyaktāhakāraḥ||

Verse 39

विद्वांस्त्यागी श्रद्दधानः कृतज्ञ स्त्यक्त्वा लोकं मानुषं कर्म कृत्वा। मेधाविनां विदुषां संमतानां तनुत्यजां लोकमाक्रम्य राजा।। योगः क्रियायामुत्साहो न्यासा अभिमानत्यागास्तैर्युक्तां दैवी सिद्धिं यज्ञादिक्रियामन्यदीयां मानुषीं च सिद्धिं दण्डनीतिं महीं च पालयित्वेति योजना। स्वयं च यज्ञशीलः।।

vidvāṃstyāgī śraddadhānaḥ kṛtajña styaktvā lokaṃ mānuṣaṃ karma kṛtvā| medhāvināṃ viduṣāṃ saṃmatānāṃ tanutyajāṃ lokamākramya rājā|| yogaḥ kriyāyāmutsāho nyāsā abhimānatyāgāstairyuktāṃ daivī siddhiṃ yajñādikriyāmanyadīyāṃ mānuṣīṃ ca siddhiṃ daṇḍanītiṃ mahīṃ ca pālayitveti yojanā| svayaṃ ca yajñaśīlaḥ||

Verse 40

सम्यग्वेदान्प्राप्य शास्त्राण्यधीत्य सम्यग्राज्यं पालयित्वा महात्मा। चातुर्वर्ण्यं स्थापयित्वा स्वधर्मे वाजिग्रीवो मोदते देवलोके।।

samyagvedānprāpya śāstrāṇyadhītya samyagrājyaṃ pālayitvā mahātmā| cāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme vājigrīvo modate devaloke||

Verse 41

जित्वा संग्रामान्पालयित्वा प्रजाश्च सोमं पीत्वा तर्पयित्वा द्विजाग्र्यान्। युक्त्या दण्डं धारयित्वा प्रजानां युद्धे क्षीणे मोदते देवलोके।।

jitvā saṃgrāmānpālayitvā prajāśca somaṃ pītvā tarpayitvā dvijāgryān| yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ yuddhe kṣīṇe modate devaloke||

Verse 42

वृत्तं यस्य श्लाघनीयं मनुष्याः सन्तो विद्वांसोऽर्हयन्त्यर्हणीयम्। स्वर्गं जित्वा वीरलोकानवाप्य सिद्धिं प्राप्तः पुण्यकीर्तिर्महात्मा।।

vṛttaṃ yasya ślāghanīyaṃ manuṣyāḥ santo vidvāṃso'rhayantyarhaṇīyam| svargaṃ jitvā vīralokānavāpya siddhiṃ prāptaḥ puṇyakīrtirmahātmā||