Adhyaya 248

Verse 1

शुकप्रति व्यासेन ब्रह्मचर्याश्रमधर्मनिरूपणम्।। 1।। शुक उवाच। क्षरात्प्रभृति यः सर्गः सगुणानीन्द्रियाणि च। बुद्ध्यैश्वर्यातिसर्गोऽयं प्रधानश्चात्मनः श्रुतम्।।

śukaprati vyāsena brahmacaryāśramadharmanirūpaṇam|| 1|| śuka uvāca| kṣarātprabhṛti yaḥ sargaḥ saguṇānīndriyāṇi ca| buddhyaiśvaryātisargo'yaṃ pradhānaścātmanaḥ śrutam||

Verse 2

भूय एव तु लोकेऽस्मिन्सद्वृतिं कालहेतुकीम्। यया सन्तः प्रवर्तन्ते तदिच्छाम्यनुवर्तितुम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 248।।

bhūya eva tu loke'sminsadvṛtiṃ kālahetukīm| yayā santaḥ pravartante tadicchāmyanuvartitum|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi aṣṭacatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 248||

Verse 3

वेदे वचनमुक्तं तु कुरु कर्म त्यजेति च। कथमेतद्विजानीयां तच्च व्याख्यातुमर्हसि।। सद्वृत्तिं सतामाचारम्। कालहैतुकीं युगानुसारिणीम्। अनुवर्तितुं पुनः श्रोतुम्। हैतुकीं क्रियाम् इति ट. थ. पाठः।।

vede vacanamuktaṃ tu kuru karma tyajeti ca| kathametadvijānīyāṃ tacca vyākhyātumarhasi|| sadvṛttiṃ satāmācāram| kālahaitukīṃ yugānusāriṇīm| anuvartituṃ punaḥ śrotum| haitukīṃ kriyām iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 4

लोकवृत्तान्ततत्वज्ञः पूतोऽहं गुरुशासनात्। कृत्वा बुद्धिं विमुक्तात्मा द्रक्ष्याम्यात्मानमव्ययं।। कुरु कर्म त्यजेति श्रुत्योरेतदेतमविरोधं च कथं विजानीयां विषयविभागेन विविच्य कथं जानीयाम्।।

lokavṛttāntatatvajñaḥ pūto'haṃ guruśāsanāt| kṛtvā buddhiṃ vimuktātmā drakṣyāmyātmānamavyayaṃ|| kuru karma tyajeti śrutyoretadetamavirodhaṃ ca kathaṃ vijānīyāṃ viṣayavibhāgena vivicya kathaṃ jānīyām||

Verse 5

व्यास उवाच। एषा वै विहिता वृत्तिः पुरस्ताद्ब्रह्मणा स्वयम्। एषा पूर्वतरैः सद्भिराचीर्णा परमर्षिभिः।। लोकवृत्तान्तो लोकरीतिः तस्य तत्त्वं धर्माधर्ममूलकत्वं तज्ज्ञः। पूतो धर्मानुष्ठानेन। बुद्धिं कृत्वा संस्कृत्य। विमुक्तात्मा त्यक्तदेहः।।

vyāsa uvāca| eṣā vai vihitā vṛttiḥ purastādbrahmaṇā svayam| eṣā pūrvataraiḥ sadbhirācīrṇā paramarṣibhiḥ|| lokavṛttānto lokarītiḥ tasya tattvaṃ dharmādharmamūlakatvaṃ tajjñaḥ| pūto dharmānuṣṭhānena| buddhiṃ kṛtvā saṃskṛtya| vimuktātmā tyaktadehaḥ||

Verse 6

ब्रह्मचर्येण वै लोकाञ्जयन्ति परमर्षयः। आत्मनश्च हृदि श्रेयो ह्यन्विच्छन्मनसाऽऽत्मनि।।

brahmacaryeṇa vai lokāñjayanti paramarṣayaḥ| ātmanaśca hṛdi śreyo hyanvicchanmanasā''tmani||

Verse 7

वने मूलफलाशी च तप्यन्सुविपुलं तपः। पुण्यायतनचारी च भूतानामविहिंसक।।

vane mūlaphalāśī ca tapyansuvipulaṃ tapaḥ| puṇyāyatanacārī ca bhūtānāmavihiṃsaka||

Verse 8

विधूमे सन्नमुसले वानप्रस्थप्रतिश्रये। काले प्राप्ते चरन्भैक्षं कल्पते ब्रह्मभूयसे।।

vidhūme sannamusale vānaprasthapratiśraye| kāle prāpte caranbhaikṣaṃ kalpate brahmabhūyase||

Verse 9

निस्तुतिर्निर्नमस्कारः परित्यज्य शुभाशुभे। अरण्ये विचरैकाकी येनकेनचिदाशितः।।

nistutirnirnamaskāraḥ parityajya śubhāśubhe| araṇye vicaraikākī yenakenacidāśitaḥ||

Verse 10

शुक उवाच। यदिदं वेदवचनं लोकवादे विरुध्यते। प्रमाणे चाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रतः कुतः।।

śuka uvāca| yadidaṃ vedavacanaṃ lokavāde virudhyate| pramāṇe cāpramāṇe ca viruddhe śāstrataḥ kutaḥ||

Verse 11

इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि प्रमाणं तूभयं कथम्। कर्मणामविरोधेन कथमेतत्प्रवर्तते।।

ityetacchrotumicchāmi pramāṇaṃ tūbhayaṃ katham| karmaṇāmavirodhena kathametatpravartate||

Verse 12

भीष्म उवाच। इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गन्धवत्याः सुतः सुतम्। ऋषिस्तत्पूजयन्वाक्यं पुत्रस्यामिततेजसः।। एषा कर्मभिर्बुद्धिं संस्कृत्य तयात्मदर्शनमित्येवंरूपा।।

bhīṣma uvāca| ityuktaḥ pratyuvācedaṃ gandhavatyāḥ sutaḥ sutam| ṛṣistatpūjayanvākyaṃ putrasyāmitatejasaḥ|| eṣā karmabhirbuddhiṃ saṃskṛtya tayātmadarśanamityevaṃrūpā||

Verse 13

व्यास उवाच। ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः। यथोक्तकारिणः सर्वे गच्छन्ति परमां गतिम्।।

vyāsa uvāca| brahmacārī gṛhasthaśca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ| yathoktakāriṇaḥ sarve gacchanti paramāṃ gatim||

Verse 14

एको वाऽप्याश्रमानेतान्योऽनुतिष्ठेद्यथाविधि। अकामद्वेषसंयुक्तः स परत्र महीयते।।

eko vā'pyāśramānetānyo'nutiṣṭhedyathāvidhi| akāmadveṣasaṃyuktaḥ sa paratra mahīyate||

Verse 15

चतुष्पदी हि निःश्रेयणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्ठिता। एतामाश्रित्य निःश्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते।। गन्धवत्याः योजनगन्धायाः सुतो व्यासः।।

catuṣpadī hi niḥśreyaṇī brahmaṇyeṣā pratiṣṭhitā| etāmāśritya niḥśreṇīṃ brahmaloke mahīyate|| gandhavatyāḥ yojanagandhāyāḥ suto vyāsaḥ||

Verse 16

आयुषस्तु चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयकः। गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद्धर्मार्थकोविदः।।

āyuṣastu caturbhāgaṃ brahmacāryanasūyakaḥ| gurau vā guruputre vā vaseddharmārthakovidaḥ||

Verse 17

जघन्यशायी पूर्वं स्यादुत्थाय गुरुवेश्मनि। यच्च शिष्येण कर्तव्यं कार्यं दासेन वा पुनः।।

jaghanyaśāyī pūrvaṃ syādutthāya guruveśmani| yacca śiṣyeṇa kartavyaṃ kāryaṃ dāsena vā punaḥ||

Verse 18

कृतमित्येव तत्सर्वं कृत्वा तिष्ठेत पार्श्वतः। किंकरः सर्वकारी स्यात्सर्वकर्मसु कोविदः।।

kṛtamityeva tatsarvaṃ kṛtvā tiṣṭheta pārśvataḥ| kiṃkaraḥ sarvakārī syātsarvakarmasu kovidaḥ||

Verse 19

कर्मातिशेषेण गुरावध्येतव्यं बुभूषता। दक्षिणेनोपसादी स्यादाकूतो नुल्माश्रयेत्।। चतुष्पदी चातुराश्रम्यरूपा।।

karmātiśeṣeṇa gurāvadhyetavyaṃ bubhūṣatā| dakṣiṇenopasādī syādākūto nulmāśrayet|| catuṣpadī cāturāśramyarūpā||

Verse 20

शुचिर्दक्षो गुणोपेतो ब्रूयादिष्टमिवान्तरा। चक्षुष गुरुमव्यग्रो निरीक्षेत जितेन्द्रियः।।

śucirdakṣo guṇopeto brūyādiṣṭamivāntarā| cakṣuṣa gurumavyagro nirīkṣeta jitendriyaḥ||

Verse 21

नाभुक्तवति चाश्नीयादपीतवति नो पिबेत्। नातिष्ठति तथासीत नासुप्ते प्रस्वपेत च।। कर्मातिशेषेण निःशेषं कर्म कृत्वेत्यर्थः।।

nābhuktavati cāśnīyādapītavati no pibet| nātiṣṭhati tathāsīta nāsupte prasvapeta ca|| karmātiśeṣeṇa niḥśeṣaṃ karma kṛtvetyarthaḥ||

Verse 22

उत्तानाभ्यां च पाणिभ्यां पादावस्य मृदु स्पृशेत्। दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सव्येन पीडयेत्।।

uttānābhyāṃ ca pāṇibhyāṃ pādāvasya mṛdu spṛśet| dakṣiṇaṃ dakṣiṇenaiva savyaṃ savyena pīḍayet||

Verse 23

अभिवाद्य गुरुं ब्रूयादधीष्व भगवन्निति। इदं करिष्ये भगवन्निदं चापि कृतं मया।। अभुक्तवति गुराविति शेषः।।

abhivādya guruṃ brūyādadhīṣva bhagavanniti| idaṃ kariṣye bhagavannidaṃ cāpi kṛtaṃ mayā|| abhuktavati gurāviti śeṣaḥ||

Verse 24

ब्रह्मंस्तदपि कर्ताऽस्मि यद्भावन्वक्ष्यते पुनः। इति सर्वमनुज्ञाप्य निवेद्य गुरवे पुनः।

brahmaṃstadapi kartā'smi yadbhāvanvakṣyate punaḥ| iti sarvamanujñāpya nivedya gurave punaḥ|

Verse 25

कुर्यात्कृत्वा च तत्सर्वमाख्येयं गुरवे पुनः। यांस्तु गन्धान्रसान्वाऽपि ब्रह्मचारी न सेवते।।

kuryātkṛtvā ca tatsarvamākhyeyaṃ gurave punaḥ| yāṃstu gandhānrasānvā'pi brahmacārī na sevate||

Verse 26

सेवेत तान्समावृत्त इति धर्मेषु निश्चयः। ये केचिन्नियमेनोक्ता नियमा ब्रह्मचारिणः।। अधीष्वाध्यापय।।

seveta tānsamāvṛtta iti dharmeṣu niścayaḥ| ye kecinniyamenoktā niyamā brahmacāriṇaḥ|| adhīṣvādhyāpaya||

Verse 27

तान्सर्वाननुगृह्णीयाद्भवेच्चानपगो गुरोः। स एवं गुरवे प्रीतिमुपहृत्य यथाबलम्।। समावृत्तः समापितब्रह्मचर्यकृत्यः। विस्तरेणोक्ता इति झ. पाठः।।

tānsarvānanugṛhṇīyādbhaveccānapago guroḥ| sa evaṃ gurave prītimupahṛtya yathābalam|| samāvṛttaḥ samāpitabrahmacaryakṛtyaḥ| vistareṇoktā iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 28

अग्राम्येणा मेष्वेवं शिष्यो वर्तते कर्मणा। वदव्रतोपवासेन चतुर्थे च-------। गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावतेद्यथातिधि----।। अनपगः समीपस्थः।।

agrāmyeṇā meṣvevaṃ śiṣyo vartate karmaṇā| vadavratopavāsena caturthe ca-------| gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvatedyathātidhi----|| anapagaḥ samīpasthaḥ||

Verse 29

धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनुत्पाद्य यनतः। द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधी भवेद्व्रती।।

dharmalabdhairyuto dārairagnīnutpādya yanataḥ| dvitīyamāyuṣo bhāgaṃ gṛhamedhī bhavedvratī||