Adhyaya 247

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति विद्याकर्मस्वरूपादिनिरूपकव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। शुक उवाच। यदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च। कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vidyākarmasvarūpādinirūpakavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| śuka uvāca| yadidaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca| kāṃ diśaṃ vidyayā yānti kāṃ ca gacchanti karmaṇā||

Verse 2

एतद्वै श्रोतुमिच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे। एतच्चान्योन्यवैरूप्ये वर्तेते प्रतिकूलतः।।

etadvai śrotumicchāmi tadbhavānprabravītu me| etaccānyonyavairūpye vartete pratikūlataḥ||

Verse 3

भीष्म उवाच। इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं पराशरसुतः सुतम्। कर्मविद्यामयावेतौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्तचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।।

bhīṣma uvāca| ityuktaḥ pratyuvācedaṃ parāśarasutaḥ sutam| karmavidyāmayāvetau vyākhyāsyāmi kṣarākṣarau|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi saptacatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ||

Verse 4

यां दिशं विद्यया यान्ति यां च गच्छन्ति कर्मणा। शृणुष्वैकमना वत्स गह्वरं ह्येतदन्तरम्।।

yāṃ diśaṃ vidyayā yānti yāṃ ca gacchanti karmaṇā| śṛṇuṣvaikamanā vatsa gahvaraṃ hyetadantaram||

Verse 5

अस्ति धर्म इति ह्युक्त्वा नास्तीत्यत्रैव यो वदेत्। तस्य पक्षस्य सदृशमिदं मम भवेदथ।।

asti dharma iti hyuktvā nāstītyatraiva yo vadet| tasya pakṣasya sadṛśamidaṃ mama bhavedatha||

Verse 6

द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः। प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तौ च व्यवस्थितः।।

dvāvimāvatha panthānau yatra vedāḥ pratiṣṭhitāḥ| pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛttau ca vyavasthitaḥ||

Verse 7

कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया तु प्रमुच्यते। तस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः।।

karmaṇā badhyate janturvidyayā tu pramucyate| tasmātkarma na kurvanti yatayaḥ pāradarśinaḥ||

Verse 8

कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान्षोडशात्मकः। विद्यया जायते नित्यमव्ययो ह्यक्षरात्मकः।।

karmaṇā jāyate pretya mūrtimānṣoḍaśātmakaḥ| vidyayā jāyate nityamavyayo hyakṣarātmakaḥ||

Verse 9

कर्म त्वेके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धितया नराः। तेन ते देहजालानि रमयन्त उपासते।।

karma tveke praśaṃsanti svalpabuddhitayā narāḥ| tena te dehajālāni ramayanta upāsate||

Verse 10

ये स्म बुद्धिं परां प्राप्ता धमैर्नपुण्यदर्शिनः। न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्निव।।

ye sma buddhiṃ parāṃ prāptā dhamairnapuṇyadarśinaḥ| na te karma praśaṃsanti kūpaṃ nadyāṃ pibanniva||

Verse 11

कर्मणः फलमाप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ। विद्यया तदवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति।।

karmaṇaḥ phalamāpnoti sukhaduḥkhe bhavābhavau| vidyayā tadavāpnoti yatra gatvā na śocati||

Verse 12

यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते। न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते।।

yatra gatvā na mriyate yatra gatvā na jāyate| na jīryate yatra gatvā yatra gatvā na vardhate||

Verse 13

यत्र तद्ब्रह्म परममव्यक्तमचलं ध्रवम्। अव्याहतमनायासममृतं चावियोगि च।। क्षराक्षरौ नश्वरानश्वरौ मार्गाविति शेषः। पराशरसुतः शुक मिति ध. पाठः।।

yatra tadbrahma paramamavyaktamacalaṃ dhravam| avyāhatamanāyāsamamṛtaṃ cāviyogi ca|| kṣarākṣarau naśvarānaśvarau mārgāviti śeṣaḥ| parāśarasutaḥ śuka miti dha. pāṭhaḥ||

Verse 14

द्वन्द्वैर्न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा। समाः सर्वत्र मैत्राश्च सर्वभूतहिते रताः।।

dvandvairna yatra bādhyante mānasena ca karmaṇā| samāḥ sarvatra maitrāśca sarvabhūtahite ratāḥ||

Verse 15

विद्यामयोऽन्यः पुरुषस्तात कर्ममयोऽपरः। विद्धि चन्द्रमसं दर्शे सूक्ष्मया कलया स्थितम्। विद्यामयं तं पुरुषं नित्यं ज्ञानगुणात्मकम्।।

vidyāmayo'nyaḥ puruṣastāta karmamayo'paraḥ| viddhi candramasaṃ darśe sūkṣmayā kalayā sthitam| vidyāmayaṃ taṃ puruṣaṃ nityaṃ jñānaguṇātmakam||

Verse 16

तदेतदृषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुमीयते। नवं तु शशिनं दृष्ट्वा वक्रतन्तुमिवाम्बरे।।

tadetadṛṣiṇā proktaṃ vistareṇānumīyate| navaṃ tu śaśinaṃ dṛṣṭvā vakratantumivāmbare||

Verse 17

एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः। मृर्तिमानिति तं विद्धि तात कर्म गुणात्मकम्।।

ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ| mṛrtimāniti taṃ viddhi tāta karma guṇātmakam||

Verse 18

तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यंस्थाल्यामिवाहितः। आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं।।

tasminyaḥ saṃsthito hyagnirnityaṃsthālyāmivāhitaḥ| ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakaṃ||

Verse 19

देवो यः संश्रितस्तस्मिन्नब्विन्दुरिव पुष्करे। क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान्नित्यं योगजितात्मकम्।।

devo yaḥ saṃśritastasminnabvinduriva puṣkare| kṣetrajñaṃ taṃ vijānīyānnityaṃ yogajitātmakam||

Verse 20

तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणात्मकम्। जीवमात्मगुणं विद्यादात्मानं प-----नः।।

tamorajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇātmakam| jīvamātmaguṇaṃ vidyādātmānaṃ pa-----naḥ||

Verse 21

अचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त।। यद्याति परमं ब्रह्म पुराणमचलमिति ट.ड. पाठः।।

acetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti prākalpayadyo bhuvanāni sapta|| yadyāti paramaṃ brahma purāṇamacalamiti ṭa.ḍa. pāṭhaḥ||