Adhyaya 246

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति योगस्वरूपादिनिरूपकशुकसंबोध्यकव्यासवचनानुवादः।। 1।। व्यास उवाच। पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावदिह तत्त्वतः। साङ्ख्यन्यायेन संयुक्तं यदेतत्कीर्तितं मया।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati yogasvarūpādinirūpakaśukasaṃbodhyakavyāsavacanānuvādaḥ|| 1|| vyāsa uvāca| pṛcchatastava satputra yathāvadiha tattvataḥ| sāṅkhyanyāyena saṃyuktaṃ yadetatkīrtitaṃ mayā||

Verse 2

योगकृत्यं तु ते कृत्स्नं वर्तयिष्यामि तच्छृणु। एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वशः।।

yogakṛtyaṃ tu te kṛtsnaṃ vartayiṣyāmi tacchṛṇu| ekatvaṃ buddhimanasorindriyāṇāṃ ca sarvaśaḥ||

Verse 3

आत्मनोऽव्यथिनस्तात् ज्ञानमेतदनुत्तमम्। तदेतदुपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षट्‌चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 246।।

ātmano'vyathinastāt jñānametadanuttamam| tadetadupaśāntena dāntenādhyātmaśīlinā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣaṭ‌catvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 246||

Verse 4

आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा। योगदोषान्समुच्छिन्द्यात्पञ्च यान्कवयो विदुः।।

ātmārāmeṇa buddhena boddhavyaṃ śucikarmaṇā| yogadoṣānsamucchindyātpañca yānkavayo viduḥ||

Verse 5

कामं क्रोधं त्त लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम्। क्रोधं शमेन जयति कामं संकल्पवर्जनात्।।

kāmaṃ krodhaṃ tta lobhaṃ ca bhayaṃ svapnaṃ ca pañcamam| krodhaṃ śamena jayati kāmaṃ saṃkalpavarjanāt||

Verse 6

सत्त्वसंसेवनाद्धीरो निद्रामुच्छेत्तुमर्हति। धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा।।

sattvasaṃsevanāddhīro nidrāmucchettumarhati| dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣetpāṇipādaṃ ca cakṣuṣā||

Verse 7

चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा। अप्रमादाद्भयं जह्याल्लोभं प्राज्ञोपसेवनात्।।

cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā| apramādādbhayaṃ jahyāllobhaṃ prājñopasevanāt||

Verse 8

एवमेतान्योगदोषाञ्चयेन्नित्यमतन्द्रितः। अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च।।

evametānyogadoṣāñcayennityamatandritaḥ| agnīṃśca brāhmaṇāṃścārceddevatāḥ praṇameta ca||

Verse 9

वर्जयेदुशतीं वाचं हिंसायुक्तां मनोनुदाम्। ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं ततम्।। आत्मनो व्ययिन इति ध. पाठः।।

varjayeduśatīṃ vācaṃ hiṃsāyuktāṃ manonudām| brahma tejomayaṃ śukraṃ yasya sarvamidaṃ tatam|| ātmano vyayina iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 10

एतस्य सूत्रभूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम्। ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा।। सर्वमिदं रस इति झ. पाठः।।

etasya sūtrabhūtasya dvayaṃ sthāvarajaṅgamam| dhyānamadhyayanaṃ dānaṃ satyaṃ hrīrārjavaṃ kṣamā|| sarvamidaṃ rasa iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 11

शोचमाहारसंशुद्धिरिन्द्रियाणां च निग्रहः। एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति।।

śocamāhārasaṃśuddhirindriyāṇāṃ ca nigrahaḥ| etairvivardhate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati||

Verse 12

सिद्ध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानं च प्रवर्धते। समः सर्वेषु भूतेषु लब्धालब्धेन वर्तयेत्।। एकस्य सर्वं भूतस्येति ड. पाठः।।

siddhyanti cāsya sarvārthā vijñānaṃ ca pravardhate| samaḥ sarveṣu bhūteṣu labdhālabdhena vartayet|| ekasya sarvaṃ bhūtasyeti ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 13

धूतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः। कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्।।

dhūtapāpmā tu tejasvī laghvāhāro jitendriyaḥ| kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣedbrahmaṇaḥ padam||

Verse 14

मनसश्चेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहितः। पूर्वरात्रेऽपरात्रे च धारयेन्मन आत्मनि।।

manasaścendriyāṇāṃ ca kṛtvaikāgryaṃ samāhitaḥ| pūrvarātre'parātre ca dhārayenmana ātmani||

Verse 15

जन्तोः पञ्चेन्द्रियस्यास्य यदेकं छिद्रमिन्द्रियम्। ततोऽस्य स्रवते प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम्।। विज्ञानं च प्रकाशत इति ड. थ. पाठः।।

jantoḥ pañcendriyasyāsya yadekaṃ chidramindriyam| tato'sya sravate prajñā dṛteḥ pādādivodakam|| vijñānaṃ ca prakāśata iti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 16

मनस्तु पूर्वमादद्यात्कुमीनमिव मत्स्यहा। ततः श्रोत्रं ततश्चक्षुर्जिह्वा घ्राणं च योगवित्।। दृतेश्वर्मकोशस्य।।

manastu pūrvamādadyātkumīnamiva matsyahā| tataḥ śrotraṃ tataścakṣurjihvā ghrāṇaṃ ca yogavit|| dṛteśvarmakośasya||

Verse 17

तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद्यतिः। तथैवापो ह्यसंकल्पान्मनो ह्यात्मनि धारयेत्।।

tata etāni saṃyamya manasi sthāpayedyatiḥ| tathaivāpo hyasaṃkalpānmano hyātmani dhārayet||

Verse 18

पञ्चेन्द्रियाणि संधाय मनसि स्थापयेद्यतिः। यदैतान्यवतिष्ठन्ति मनःषष्ठानि चात्मनि।। कुमीनं जालदंशक्षमं मीनम्। कुलीरमिव मत्स्यहेति ड. थ. पाठः।।

pañcendriyāṇi saṃdhāya manasi sthāpayedyatiḥ| yadaitānyavatiṣṭhanti manaḥṣaṣṭhāni cātmani|| kumīnaṃ jāladaṃśakṣamaṃ mīnam| kulīramiva matsyaheti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 19

प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते। विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान्।।

prasīdanti ca saṃsthāya tadā brahma prakāśate| vidhūma iva saptārcirāditya iva dīptimān||

Verse 20

वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथाऽऽत्मनि। सर्वस्तत्र स सर्वत्र व्यापकत्वाच्च दृश्यते।।

vaidyuto'gnirivākāśe dṛśyate''tmā tathā''tmani| sarvastatra sa sarvatra vyāpakatvācca dṛśyate||

Verse 21

तं पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिणः। धृतिमन्तो महाप्राज्ञाः सर्वभूतहिते रताः।।

taṃ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ| dhṛtimanto mahāprājñāḥ sarvabhūtahite ratāḥ||

Verse 22

एवं परिमितं कालमाचरन्संशितव्रतः। आसीनो हि रहस्येको गच्छेदक्षरसाम्यताम्।।

evaṃ parimitaṃ kālamācaransaṃśitavrataḥ| āsīno hi rahasyeko gacchedakṣarasāmyatām||

Verse 23

विमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने। अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृतिः।। तं च ज्ञानेनेति ड. थ. पाठः। पञ्चज्ञानेन संधाय मनः संस्थापयेद्यतिरिति ध. पाठः।।

vimoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane| adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ|| taṃ ca jñāneneti ḍa. tha. pāṭhaḥ| pañcajñānena saṃdhāya manaḥ saṃsthāpayedyatiriti dha. pāṭhaḥ||

Verse 24

प्रतिभामुपसर्गांश्चाप्युपसंगृह्य योगतः। तांस्तत्त्वविदनादृत्य आत्मन्येव निवर्तयेत्।। प्रमादो भ्रम इति ड.थ. पाठः।।

pratibhāmupasargāṃścāpyupasaṃgṛhya yogataḥ| tāṃstattvavidanādṛtya ātmanyeva nivartayet|| pramādo bhrama iti ḍa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 25

कुर्यात्परिचयं योगे त्रैकाल्ये नियतो मुनिः। गिरिशृङ्गे तथा चैत्ये वृक्षाग्रेषु च योजयेत्।।

kuryātparicayaṃ yoge traikālye niyato muniḥ| giriśṛṅge tathā caitye vṛkṣāgreṣu ca yojayet||

Verse 26

संनियम्येन्द्रियग्रामं कोष्ठे भाण्डमना इव। एकाग्रं चिन्तयेन्नित्यं योगान्नोद्वेजयेन्मनः।। मनसैव निवर्तयेदिति ड. थ. पाठः।।

saṃniyamyendriyagrāmaṃ koṣṭhe bhāṇḍamanā iva| ekāgraṃ cintayennityaṃ yogānnodvejayenmanaḥ|| manasaiva nivartayediti ḍa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 27

येनोपायेन शक्येत संनियन्तुं चलं मनः। तत्तद्युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत्ततः।।

yenopāyena śakyeta saṃniyantuṃ calaṃ manaḥ| tattadyukto niṣeveta na caiva vicalettataḥ||

Verse 28

शून्या गिरि---श्वैव देवतायतनानि च। शून्यागारा---काग्रो निवासार्थमुपक्रमेत्।।

śūnyā giri---śvaiva devatāyatanāni ca| śūnyāgārā---kāgro nivāsārthamupakramet||

Verse 29

नाभिष्व---वाचा कर्मणा मनसाऽपि वा। उपे-----रो लब्धालब्धे समो भवेत्।।

nābhiṣva---vācā karmaṇā manasā'pi vā| upe-----ro labdhālabdhe samo bhavet||

Verse 30

यश्चैन-----न्देत यश्चैनमभिवादयेत्। समस्त-----भयोर्नाभिध्यायेच्छुभाशुभम्।। कोष्ठं भाण्डं यथैय चेति ध. पाठः।।

yaścaina-----ndeta yaścainamabhivādayet| samasta-----bhayornābhidhyāyecchubhāśubham|| koṣṭhaṃ bhāṇḍaṃ yathaiya ceti dha. pāṭhaḥ||

Verse 31

न प्रहृ---भेषु नालाभेषु च चिन्तयेत्। समः स-------षु सधर्मा मातरिश्वनः।।

na prahṛ---bheṣu nālābheṣu ca cintayet| samaḥ sa-------ṣu sadharmā mātariśvanaḥ||

Verse 32

एवं सर्वात्मनः साधोः सर्वत्र समदर्शिनः। षण्मासान्नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते।। यश्चैनमभिनन्देत यश्चैनमपवादयेत् इति झ. पाठः।।

evaṃ sarvātmanaḥ sādhoḥ sarvatra samadarśinaḥ| ṣaṇmāsānnityayuktasya śabdabrahmātivartate|| yaścainamabhinandeta yaścainamapavādayet iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 33

वेदनार्ताः प्रजा दृष्ट्वा समलोष्टाश्मकाञ्चनः। एतस्मिन्निरतो मार्गे विरमेन्न च मोहितः।।

vedanārtāḥ prajā dṛṣṭvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ| etasminnirato mārge viramenna ca mohitaḥ||

Verse 34

अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाङ्क्षिणी। तावप्येतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम्।।

api varṇāvakṛṣṭastu nārī vā dharmakāṅkṣiṇī| tāvapyetena mārgeṇa gacchetāṃ paramāṃ gatim||

Verse 35

अजं पुराणमजरं सनातनं यदिन्द्रियैरुपलभेत निश्चलैः। अणोरणीयो महतो महत्तरं तदात्मना पश्यति युक्तमात्मवान्।।

ajaṃ purāṇamajaraṃ sanātanaṃ yadindriyairupalabheta niścalaiḥ| aṇoraṇīyo mahato mahattaraṃ tadātmanā paśyati yuktamātmavān||

Verse 36

इदं महर्षेर्वचनं महात्मनो यथावदुक्तं मनसाऽनुदृश्य च। अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां प्रयान्ति यां भूतगतिं मनीषिणः।।

idaṃ maharṣervacanaṃ mahātmano yathāvaduktaṃ manasā'nudṛśya ca| avekṣya cemāṃ parameṣṭhisāmyatāṃ prayānti yāṃ bhūtagatiṃ manīṣiṇaḥ||