Adhyaya 245

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वर्णाश्रमोचितधर्मानुष्ठानपूर्वकब्रह्मज्ञानस्य तत्प्राप्तिसाधनत्वादिप्रतिपादकव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। भीष्म उवाच। इत्युक्तोऽभिप्रशस्यैतत्परमर्षेस्तु शासनम्। मोक्षधर्मार्थसंयुक्तमिदं प्रष्टुं प्रचक्रमे।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati varṇāśramocitadharmānuṣṭhānapūrvakabrahmajñānasya tatprāptisādhanatvādipratipādakavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| bhīṣma uvāca| ityukto'bhipraśasyaitatparamarṣestu śāsanam| mokṣadharmārthasaṃyuktamidaṃ praṣṭuṃ pracakrame||

Verse 2

शुक उवाच। प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा कृतप्रज्ञोऽनसूयकः। अनागतमनैतिह्यं कथं ब्रह्माधिगच्छति।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 245।।

śuka uvāca| prajāvāñśrotriyo yajvā kṛtaprajño'nasūyakaḥ| anāgatamanaitihyaṃ kathaṃ brahmādhigacchati|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pañcacatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 245||

Verse 3

तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया। साङ्ख्ये वा यदि वा योग एतत्पृष्टो वदस्व मे।।

tapasā brahmacaryeṇa sarvatyāgena medhayā| sāṅkhye vā yadi vā yoga etatpṛṣṭo vadasva me||

Verse 4

मनसश्चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यमवाप्यते। येनोपायेन पुरुषैस्तत्त्वं व्याख्यातुमर्हसि।।

manasaścendriyāṇāṃ ca yathaikāgryamavāpyate| yenopāyena puruṣaistattvaṃ vyākhyātumarhasi||

Verse 5

व्यास उवाच। नान्यत्र विद्यातपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात्। नान्यत्र लोभसंत्यागात्सिद्धिं विन्दति कश्चन।। अनागतं प्रत्यक्षानुमानाभ्यामज्ञातम्। अनैतिह्यं इदमित्थमिति वेदेनापि न निर्देश्यम्।।

vyāsa uvāca| nānyatra vidyātapasornānyatrendriyanigrahāt| nānyatra lobhasaṃtyāgātsiddhiṃ vindati kaścana|| anāgataṃ pratyakṣānumānābhyāmajñātam| anaitihyaṃ idamitthamiti vedenāpi na nirdeśyam||

Verse 6

महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयंभुवः। भूयिष्ठं प्राणभृत्काये निविष्टानि शरीरिषु।।

mahābhūtāni sarvāṇi pūrvasṛṣṭiḥ svayaṃbhuvaḥ| bhūyiṣṭhaṃ prāṇabhṛtkāye niviṣṭāni śarīriṣu||

Verse 7

भूमेर्देहो जलास्त्रोतो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते। प्राणापानाश्रयो वायुः स्वेष्वाकाशं शरीरिणाम्।। विद्यादिपदैः क्रमेणाश्रमचतुष्ट्यधर्मा उक्ताः।।

bhūmerdeho jalāstroto jyotiṣaścakṣuṣī smṛte| prāṇāpānāśrayo vāyuḥ sveṣvākāśaṃ śarīriṇām|| vidyādipadaiḥ krameṇāśramacatuṣṭyadharmā uktāḥ||

Verse 8

क्रान्ते विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भोक्तुमिच्छति। कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती।। खेषु नासादिरन्ध्रेषु।।

krānte viṣṇurbale śakraḥ koṣṭhe'gnirbhoktumicchati| karṇayoḥ pradiśaḥ śrotre jihvāyāṃ vāk sarasvatī|| kheṣu nāsādirandhreṣu||

Verse 9

कर्णौ त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी। दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये।। क्रान्ते पादे बले पाणौ च विष्णुशक्रौ तत्प्रयोक्तारौ तिष्ठतः। कर्णौ स्थानं श्रोत्रमिन्द्रियं दिशो देवताः। जिह्वा स्थानं वागिन्द्रियं सरस्वती देवता। एतच्चान्यषामपि स्थानादीनामुपलक्षणम्।।

karṇau tvakcakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī| daśa tānīndriyoktāni dvārāṇyāhārasiddhaye|| krānte pāde bale pāṇau ca viṣṇuśakrau tatprayoktārau tiṣṭhataḥ| karṇau sthānaṃ śrotramindriyaṃ diśo devatāḥ| jihvā sthānaṃ vāgindriyaṃ sarasvatī devatā| etaccānyaṣāmapi sthānādīnāmupalakṣaṇam||

Verse 10

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः। इन्द्रियाणि पृथक्स्वार्थान्मनसा दर्शयन्त्युत।।

śabdaḥ sparśastathā rūpaṃ raso gandhaśca pañcamaḥ| indriyāṇi pṛthaksvārthānmanasā darśayantyuta||

Verse 11

इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते वश्यान्यन्तेव वाजिनः। मनश्चापि सदा भुक्ते भूतात्मा हृदयाश्रितः।।

indriyāṇi mano yuṅkte vaśyānyanteva vājinaḥ| manaścāpi sadā bhukte bhūtātmā hṛdayāśritaḥ||

Verse 12

इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषामीश्वरं मनः। नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मानसस्तथा।।

indriyāṇāṃ tathaivaiṣāṃ sarveṣāmīśvaraṃ manaḥ| niyame ca visarge ca bhūtātmā mānasastathā||

Verse 13

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः। प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम्।।

indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanā manaḥ| prāṇāpānau ca jīvaśca nityaṃ deheṣu dehinām||

Verse 14

आश्रयो नास्ति सत्वस्य गुणः सत्त्वस्य चेतना। सत्वं हि तेजः सृजति न गुणान्वै कथंचन।।

āśrayo nāsti satvasya guṇaḥ sattvasya cetanā| satvaṃ hi tejaḥ sṛjati na guṇānvai kathaṃcana||

Verse 15

एवं सप्तदशं देहे वृतं षोडशभिर्गुणैः। मनीषीमनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि।।

evaṃ saptadaśaṃ dehe vṛtaṃ ṣoḍaśabhirguṇaiḥ| manīṣīmanasā vipraḥ paśyatyātmānamātmani||

Verse 16

न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः। मनसा दीपभूतेन महानात्मा प्रकाशते।।

na hyayaṃ cakṣuṣā dṛśyo na ca sarvairapīndriyaiḥ| manasā dīpabhūtena mahānātmā prakāśate||

Verse 17

अशब्दस्पर्शरूपं तदरसागन्धमव्ययम्। अशरीरं शरीरेषु निरीक्षते निरिन्द्रियम्।।

aśabdasparśarūpaṃ tadarasāgandhamavyayam| aśarīraṃ śarīreṣu nirīkṣate nirindriyam||

Verse 18

अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येष्वमृतमाहितम्। योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयसे।।

avyaktaṃ sarvadeheṣu martyeṣvamṛtamāhitam| yo'nupaśyati sa pretya kalpate brahmabhūyase||

Verse 19

विद्याभिजनसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि। शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः।।

vidyābhijanasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini| śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ||

Verse 20

स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च। वसत्येको महानात्मा येन सर्वमिदं ततम्।।

sa hi sarveṣu bhūteṣu jaṅgameṣu dhruveṣu ca| vasatyeko mahānātmā yena sarvamidaṃ tatam||

Verse 21

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि। यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म संपद्यते तदा।।

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani| yadā paśyati bhūtātmā brahma saṃpadyate tadā||

Verse 22

यावानात्मनि मे ह्यात्मा तावानात्मा परात्मनि। य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते।।

yāvānātmani me hyātmā tāvānātmā parātmani| ya evaṃ satataṃ veda so'mṛtatvāya kalpate||

Verse 23

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च। देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः।।

sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtahitasya ca| devā'pi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ||

Verse 24

शकुन्तानामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके। यथा गतिर्न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः।।

śakuntānāmivākāśe matsyānāmiva codake| yathā gatirna dṛśyeta tathā jñānavidāṃ gatiḥ||

Verse 25

कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनाऽऽत्मनि। यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तं वेदेह न कश्चन।।

kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇyevātmanā''tmani| yasmiṃstu pacyate kālastaṃ vedeha na kaścana||

Verse 26

न स ऊर्ध्वं न तिर्यक्च नाधश्चरति यः पुनः। न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचित्कुतश्चन।।

na sa ūrdhvaṃ na tiryakca nādhaścarati yaḥ punaḥ| na madhye pratigṛhṇīte naiva kiṃcitkutaścana||

Verse 27

सर्वेऽन्तस्था इमे लोका बाह्यमेषां न किंचन। यः सहस्र समा गच्छेद्यथा बाणो गुणच्युतः।।

sarve'ntasthā ime lokā bāhyameṣāṃ na kiṃcana| yaḥ sahasra samā gacchedyathā bāṇo guṇacyutaḥ||

Verse 28

नैवान्तं कारणस्येयाद्यद्यपि स्यान्मनोजवः। तस्मात्सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं नास्ति स्थूलतरं ततः।।

naivāntaṃ kāraṇasyeyādyadyapi syānmanojavaḥ| tasmātsūkṣmātsūkṣmataraṃ nāsti sthūlataraṃ tataḥ||

Verse 29

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम्। सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृरत्य तिष्ठति।।

sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvatokṣiśiromukham| sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛratya tiṣṭhati||

Verse 30

तदेवाणोरणुतरं तन्महद्भ्यो महत्तरम्। तदन्तः सर्वभूतानां ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते।।

tadevāṇoraṇutaraṃ tanmahadbhyo mahattaram| tadantaḥ sarvabhūtānāṃ dhruvaṃ tiṣṭhanna dṛśyate||

Verse 31

अक्षरं च क्षरं चैव द्वैधीभावोऽयमात्मनः। क्षरः सर्वेषु भूतेषु दिवि ह्यमृतमक्षरम्।।

akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvaidhībhāvo'yamātmanaḥ| kṣaraḥ sarveṣu bhūteṣu divi hyamṛtamakṣaram||

Verse 32

नवद्वारं पुरं गत्वा हंसो हि नियतो वशी। ईशः सर्वस्य भूतस्य स्थावरस्य चरस्य च।।

navadvāraṃ puraṃ gatvā haṃso hi niyato vaśī| īśaḥ sarvasya bhūtasya sthāvarasya carasya ca||

Verse 33

हानिभङ्गविकल्पानां नवानां संचयेन च। शरीराणामजस्याहुर्हंसत्वं पारदर्शिनः।।

hānibhaṅgavikalpānāṃ navānāṃ saṃcayena ca| śarīrāṇāmajasyāhurhaṃsatvaṃ pāradarśinaḥ||

Verse 34

हंसोक्तं चाक्षरं चैव कूटस्थं यत्तदक्षरम्। तद्विद्वानक्षरं प्राप्य जहाति प्राणजन्मनी।।

haṃsoktaṃ cākṣaraṃ caiva kūṭasthaṃ yattadakṣaram| tadvidvānakṣaraṃ prāpya jahāti prāṇajanmanī||