Adhyaya 244

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति मतभेदयुगधर्मभेदादिप्रतिपादकव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। व्यास उवाच। एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते। ज्ञानवानेव कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिद्ध्यति।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati matabhedayugadharmabhedādipratipādakavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| vyāsa uvāca| eṣā pūrvatarā vṛttirbrāhmaṇasya vidhīyate| jñānavāneva karmāṇi kurvansarvatra siddhyati||

Verse 2

तत्र चेन्न भवेदेवं संशयः कर्मनिश्चये। किंतु कर्मस्वभावोऽयं ज्ञानं कर्मेति वा पुनः।।

tatra cenna bhavedevaṃ saṃśayaḥ karmaniścaye| kiṃtu karmasvabhāvo'yaṃ jñānaṃ karmeti vā punaḥ||

Verse 3

तत्र वेदविवित्सायां ज्ञानं चेत्पुरुषं प्रति। उपपत्त्युपलब्धिभ्यां वर्णयिष्यामि तच्छॄणु।।

tatra vedavivitsāyāṃ jñānaṃ cetpuruṣaṃ prati| upapattyupalabdhibhyāṃ varṇayiṣyāmi tacchṝṇu||

Verse 4

पौरुषं कारणं केचिदाहुः कर्मसु मानवाः। दैवमेके प्रशंसन्ति स्वभावमपरे जनाः।।

pauruṣaṃ kāraṇaṃ kecidāhuḥ karmasu mānavāḥ| daivameke praśaṃsanti svabhāvamapare janāḥ||

Verse 5

पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः। त्रयमेतत्पृथग्भूतमविवेकं तु केचन।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुश्चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 244।।

pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ| trayametatpṛthagbhūtamavivekaṃ tu kecana|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi catuścatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 244||

Verse 6

एतदेवं च नैवं न च चोभे नानुभे तथा। कर्मस्था विषयं ब्रूयुः सत्वस्थाः समदर्शिनः।। इति क्रमेण मीमांसकस्य दैवज्ञस्य शून्यवादिलोकायतयोश्च मतान्युपन्यस्यैतेषांष। विकल्पसमुच्चयावाह पौरुषमिति। पौरुषं दैवं न कर्म दृष्टादृष्टयत्नः। स्वभावमनुसृत्य कर्मकालौ फलदावित्यर्थः। अविवेकं समुच्चयम्। पृथग्भूतमेकमेव प्रधानं नत्वितरावित्यर्थः।।

etadevaṃ ca naivaṃ na ca cobhe nānubhe tathā| karmasthā viṣayaṃ brūyuḥ satvasthāḥ samadarśinaḥ|| iti krameṇa mīmāṃsakasya daivajñasya śūnyavādilokāyatayośca matānyupanyasyaiteṣāṃṣa| vikalpasamuccayāvāha pauruṣamiti| pauruṣaṃ daivaṃ na karma dṛṣṭādṛṣṭayatnaḥ| svabhāvamanusṛtya karmakālau phaladāvityarthaḥ| avivekaṃ samuccayam| pṛthagbhūtamekameva pradhānaṃ natvitarāvityarthaḥ||

Verse 7

त्रेतायां द्वापरे चैव कलिजाश्च ससंशयाः। तपस्विनः प्रशान्ताश्च सत्वस्थाश्च कृते युगे।।

tretāyāṃ dvāpare caiva kalijāśca sasaṃśayāḥ| tapasvinaḥ praśāntāśca satvasthāśca kṛte yuge||

Verse 8

अपृथग्दर्शनाः सर्वे ऋक्सामसु यजुःषु च। कामद्वषौ पृथग्दृष्ट्वा तपः कृत उपासते।।

apṛthagdarśanāḥ sarve ṛksāmasu yajuḥṣu ca| kāmadvaṣau pṛthagdṛṣṭvā tapaḥ kṛta upāsate||

Verse 9

तपोधर्मेण संयुक्तस्तपोनित्यः सुसंशितः। तेन सर्वानवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति।।

tapodharmeṇa saṃyuktastaponityaḥ susaṃśitaḥ| tena sarvānavāpnoti kāmānyānmanasecchati||

Verse 10

तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत्। तद्भूतश्च ततः सर्वभूतानां भवति प्रभुः।। आर्हतमत आह एतदिति। एवमेतन्न चाप्येवमुभे एवं नचाप्युभे इति ध. पाठः।।

tapasā tadavāpnoti yadbhūtaṃ sṛjate jagat| tadbhūtaśca tataḥ sarvabhūtānāṃ bhavati prabhuḥ|| ārhatamata āha etaditi| evametanna cāpyevamubhe evaṃ nacāpyubhe iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 11

तदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददर्शिभिः। वेदान्तेषु पुनर्व्यक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते।।

taduktaṃ vedavādeṣu gahanaṃ vedadarśibhiḥ| vedānteṣu punarvyaktaṃ kramayogena lakṣyate||

Verse 12

आरम्भयज्ञाः क्षव्राश्च हविर्यज्ञा विशः स्मृताः। परिचारयज्ञाः शूद्राश्च जपयज्ञा द्विजातयः।।

ārambhayajñāḥ kṣavrāśca haviryajñā viśaḥ smṛtāḥ| paricārayajñāḥ śūdrāśca japayajñā dvijātayaḥ||

Verse 13

परिनिष्ठितकार्यो हि स्वाध्यायेन द्विजो भवेत्। कुर्यादन्यन्न वा कुर्यान्मैत्रो ब्राह्मण उच्यते।।

pariniṣṭhitakāryo hi svādhyāyena dvijo bhavet| kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate||

Verse 14

त्रेतादौ सकला वेदा यज्ञा वर्णाश्रमास्तथा। संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे।।

tretādau sakalā vedā yajñā varṇāśramāstathā| saṃrodhādāyuṣastvete vyasyante dvāpare yuge||

Verse 15

द्वापरे विप्लवं यान्ति वेदाः कलियुगे तथा। दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते कलेरन्ते पुनः किल।।

dvāpare viplavaṃ yānti vedāḥ kaliyuge tathā| dṛśyante nāpi dṛśyante kalerante punaḥ kila||

Verse 16

उत्सीदन्ति स्वधर्माश्च तत्राधर्मेण पीडिताः। गवां भूमेश्च ये चापामोषधीनां च ये रसाः।।

utsīdanti svadharmāśca tatrādharmeṇa pīḍitāḥ| gavāṃ bhūmeśca ye cāpāmoṣadhīnāṃ ca ye rasāḥ||

Verse 17

अधर्मान्तर्हिता वेदा वेदधर्मास्तथाऽऽश्रमाः। विक्रियन्ते स्वधर्माश्च स्थावराणि चराणि च।।

adharmāntarhitā vedā vedadharmāstathā''śramāḥ| vikriyante svadharmāśca sthāvarāṇi carāṇi ca||

Verse 18

यथा सर्वाणि भूतानि वृष्टथा तृप्यन्ति प्रावृषि। सृजन्ते सर्वतोऽङ्गानि तथा वेदा युगेयुगे।।

yathā sarvāṇi bhūtāni vṛṣṭathā tṛpyanti prāvṛṣi| sṛjante sarvato'ṅgāni tathā vedā yugeyuge||

Verse 19

विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं च यत्। कीर्तितं यत्पुरस्तात्ते यतः संयान्ति च प्रजाः।।

vihitaṃ kālanānātvamanādinidhanaṃ ca yat| kīrtitaṃ yatpurastātte yataḥ saṃyānti ca prajāḥ||

Verse 20

यच्चेदं प्रभवः स्थानं भूतानां संयमो यमः। स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्वसृष्टानि भूरिशः।।

yaccedaṃ prabhavaḥ sthānaṃ bhūtānāṃ saṃyamo yamaḥ| svabhāvenaiva vartante dvandvasṛṣṭāni bhūriśaḥ||

Verse 21

सर्गः कालो धृतिर्वेदाः कर्ता कार्यं क्रियाफलम्। एतत्ते कथितं तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि।। सत्यं तपश्च भूतानां सर्वेषां भवति प्रभुरिति थ. पाठः। स, तद्रूपश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुरिति ध. पाठः।।

sargaḥ kālo dhṛtirvedāḥ kartā kāryaṃ kriyāphalam| etatte kathitaṃ tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi|| satyaṃ tapaśca bhūtānāṃ sarveṣāṃ bhavati prabhuriti tha. pāṭhaḥ| sa, tadrūpaśca sarveṣāṃ bhūtānāṃ bhavati prabhuriti dha. pāṭhaḥ||