Adhyaya 243

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति भूतेषु तारतम्यकतनपूर्वकज्ञानप्रशंसापरशुकसंबोध्यकव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। व्यास उवाच। अथ ज्ञानप्लवं धीरो गृहीत्वा शान्तिमात्मनः। उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च विद्यामेवाभिसंश्रयेत्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati bhūteṣu tāratamyakatanapūrvakajñānapraśaṃsāparaśukasaṃbodhyakavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| vyāsa uvāca| atha jñānaplavaṃ dhīro gṛhītvā śāntimātmanaḥ| unmajjaṃśca nimajjaṃśca vidyāmevābhisaṃśrayet||

Verse 2

शुक उवाच। किं तज्ज्ञानमथो विद्या यथा निस्तरते द्वयम्। प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तिरिति चैव हि।।

śuka uvāca| kiṃ tajjñānamatho vidyā yathā nistarate dvayam| pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛttiriti caiva hi||

Verse 3

व्यास उवाच। यस्तु पश्यन्स्वभावेन विनाभावमचेतनः। पुष्णाति स पुनः सर्वान्प्रज्ञया मुक्तहेतुकः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्रिचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 243।।

vyāsa uvāca| yastu paśyansvabhāvena vinābhāvamacetanaḥ| puṣṇāti sa punaḥ sarvānprajñayā muktahetukaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi tricatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 243||

Verse 4

येषां चैकान्तभावेन स्वभावः कारणं मतम्। दूर्वातृणवृसीका ये ते लभन्ते न किंचन।। मुक्तहेतुकानिति झ. पाठः।।

yeṣāṃ caikāntabhāvena svabhāvaḥ kāraṇaṃ matam| dūrvātṛṇavṛsīkā ye te labhante na kiṃcana|| muktahetukāniti jha. pāṭhaḥ||

Verse 5

येचैनं पक्षमाश्रित्य निवर्तन्त्यल्पमेधसः। स्वभावं कारणं ज्ञात्वा न श्रेयः प्राप्नुवन्ति ते।।

yecainaṃ pakṣamāśritya nivartantyalpamedhasaḥ| svabhāvaṃ kāraṇaṃ jñātvā na śreyaḥ prāpnuvanti te||

Verse 6

स्वभावो हि विनाशाय मोहकर्ममनोभवः। निरुक्तमेतयोरेतत्स्वभावपरिभावयोः।।

svabhāvo hi vināśāya mohakarmamanobhavaḥ| niruktametayoretatsvabhāvaparibhāvayoḥ||

Verse 7

कृष्यादीनीह कर्माणि सस्यसंहरणानि च। प्रज्ञावद्भिः प्रक्लृप्तानि यानासनगृहाणि च।। पूत्वा तृणमिषीकां वेति झ. पाठः।।

kṛṣyādīnīha karmāṇi sasyasaṃharaṇāni ca| prajñāvadbhiḥ praklṛptāni yānāsanagṛhāṇi ca|| pūtvā tṛṇamiṣīkāṃ veti jha. pāṭhaḥ||

Verse 8

आक्रीडानां गृहाणां च गदानामगदस्य च। प्रज्ञावन्तः प्रवक्तारो ज्ञानवद्भिरनुष्ठिताः।। सस्यसंग्रहणानि चेति थ. पाठः।।

ākrīḍānāṃ gṛhāṇāṃ ca gadānāmagadasya ca| prajñāvantaḥ pravaktāro jñānavadbhiranuṣṭhitāḥ|| sasyasaṃgrahaṇāni ceti tha. pāṭhaḥ||

Verse 9

प्रज्ञा संयोजयत्यर्थैः प्रज्ञा श्रेयोऽधिगच्छति। राजानो भुञ्जते राज्यं प्रज्ञया तुल्यलक्षणाः।। गदानां रोगाणाम्। अगदस्यौषधस्य। अनुष्ठिताः प्रयोजिताः। गतानामागतस्य चेति ट. थ। पाठः।।

prajñā saṃyojayatyarthaiḥ prajñā śreyo'dhigacchati| rājāno bhuñjate rājyaṃ prajñayā tulyalakṣaṇāḥ|| gadānāṃ rogāṇām| agadasyauṣadhasya| anuṣṭhitāḥ prayojitāḥ| gatānāmāgatasya ceti ṭa. tha| pāṭhaḥ||

Verse 10

परावरं तु भूतानां ज्ञानेनैवोपलभ्यते। विद्यया तात सृष्टानां विद्यैवेह परा गतिः।।

parāvaraṃ tu bhūtānāṃ jñānenaivopalabhyate| vidyayā tāta sṛṣṭānāṃ vidyaiveha parā gatiḥ||

Verse 11

भूतानां जन्म सर्वेषां विविधानां चतुर्विधम्। जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजं चोपलक्षयेत्।।

bhūtānāṃ janma sarveṣāṃ vividhānāṃ caturvidham| jarāyujāṇḍajodbhijjasvedajaṃ copalakṣayet||

Verse 12

स्थावरेभ्यो विशिष्टानि जङ्गमान्युपधारयेत्। उपपन्नं हि यच्चेष्टा विशिष्येत विशेष्यया।। तुल्यलक्षणाः प्रज्ञाधिक्याद्वैश्वर्याधिक्यभाजः।।

sthāvarebhyo viśiṣṭāni jaṅgamānyupadhārayet| upapannaṃ hi yacceṣṭā viśiṣyeta viśeṣyayā|| tulyalakṣaṇāḥ prajñādhikyādvaiśvaryādhikyabhājaḥ||

Verse 13

आहुर्द्विबहुपादानि जङ्गमानि द्वयानि तु। बहुषाद्भ्यो विशिष्टानि द्विपादानि बहून्यपि।।

āhurdvibahupādāni jaṅgamāni dvayāni tu| bahuṣādbhyo viśiṣṭāni dvipādāni bahūnyapi||

Verse 14

द्विपदानि द्वयान्याहुः पार्थिवानीतराणि च। पार्थिवानि विशिष्टानि तानि ह्यन्नानि भुञ्जते।। यच्चेष्टे विशिष्येत निचेष्टक इति ट. थ. पाठः।।

dvipadāni dvayānyāhuḥ pārthivānītarāṇi ca| pārthivāni viśiṣṭāni tāni hyannāni bhuñjate|| yacceṣṭe viśiṣyeta niceṣṭaka iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 15

पार्थिवानि द्वयान्याहुर्मध्यमान्युत्तमानि तु। मध्यमानि विशिष्टानि जातिधर्मोपधारणात्।।

pārthivāni dvayānyāhurmadhyamānyuttamāni tu| madhyamāni viśiṣṭāni jātidharmopadhāraṇāt||

Verse 16

मध्यमानि द्वयान्याहुर्धर्मज्ञानीतराणि च। धर्मज्ञानि विशिष्टानि कार्याकार्योपधारणात्।।

madhyamāni dvayānyāhurdharmajñānītarāṇi ca| dharmajñāni viśiṣṭāni kāryākāryopadhāraṇāt||

Verse 17

धर्मज्ञानि द्वयान्याहुर्वेदज्ञानीतराणि च। वेदज्ञानि विशिष्टानि वेदो ह्येषु प्रतिष्ठितः।।

dharmajñāni dvayānyāhurvedajñānītarāṇi ca| vedajñāni viśiṣṭāni vedo hyeṣu pratiṣṭhitaḥ||

Verse 18

वेदज्ञानि द्वयान्याहुः प्रवक्तृणीतराणि च। प्रवक्तॄणि विशिष्टानि सर्वधर्मोपधारणात्।।

vedajñāni dvayānyāhuḥ pravaktṛṇītarāṇi ca| pravaktṝṇi viśiṣṭāni sarvadharmopadhāraṇāt||

Verse 19

विज्ञायन्ते हि यैर्वेदाः सधर्माः सक्रियाफलाः। सधर्मा निखिला वेदाः प्रवक्तृभ्यो विनिःसृताः।। पार्थिवानि पृथिवीचराणि मानुषाणि। इतराणि स्वेचराणि।।

vijñāyante hi yairvedāḥ sadharmāḥ sakriyāphalāḥ| sadharmā nikhilā vedāḥ pravaktṛbhyo viniḥsṛtāḥ|| pārthivāni pṛthivīcarāṇi mānuṣāṇi| itarāṇi svecarāṇi||

Verse 20

प्रवक्तॄणि द्वयान्याहुरात्मज्ञानीतराणि च। आत्मज्ञानि विशिष्टानि जन्माजन्मोपधारणात्।।

pravaktṝṇi dvayānyāhurātmajñānītarāṇi ca| ātmajñāni viśiṣṭāni janmājanmopadhāraṇāt||

Verse 21

धर्मद्वयं हि यो वेद स सर्वज्ञः स सर्ववित्। सत्याशीः सत्यसंकल्पः सत्यः शुचिरथेश्वरः।। सर्वयज्ञाः क्रिया वेदा इति ध. पाठः।।

dharmadvayaṃ hi yo veda sa sarvajñaḥ sa sarvavit| satyāśīḥ satyasaṃkalpaḥ satyaḥ śuciratheśvaraḥ|| sarvayajñāḥ kriyā vedā iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 22

धर्मज्ञानप्रतिष्ठं हि तं देवा ब्राह्मणं विदुः। शब्दब्रह्मणि निष्णातं परे च कृतनिश्चयम्।। धर्मद्वयं प्रवृत्तिनिवत्तिरूपं। सत्यागीति झ. पाठः। सत्यक्षान्तिः स ईश्वर इति ट.थ. पाठः।।

dharmajñānapratiṣṭhaṃ hi taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ| śabdabrahmaṇi niṣṇātaṃ pare ca kṛtaniścayam|| dharmadvayaṃ pravṛttinivattirūpaṃ| satyāgīti jha. pāṭhaḥ| satyakṣāntiḥ sa īśvara iti ṭa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 23

अन्तस्थं च बहिष्ठं च येऽधियज्ञाधिदैवतम्। जानन्ति तान्नमस्यामस्ते देवास्तात ते द्विजाः।।

antasthaṃ ca bahiṣṭhaṃ ca ye'dhiyajñādhidaivatam| jānanti tānnamasyāmaste devāstāta te dvijāḥ||

Verse 24

तेषु विश्वमिदं भूतं साग्रं च जगदाहितम्। तेषां माहात्म्यभावस्य सदृशं नास्ति किंचन।।

teṣu viśvamidaṃ bhūtaṃ sāgraṃ ca jagadāhitam| teṣāṃ māhātmyabhāvasya sadṛśaṃ nāsti kiṃcana||

Verse 25

आद्यन्तनिधनं चैव कर्म चातीत्य सर्वशः। चतुर्विधस्य भूतस्य सर्वस्येशाः स्वयंभुवः।।

ādyantanidhanaṃ caiva karma cātītya sarvaśaḥ| caturvidhasya bhūtasya sarvasyeśāḥ svayaṃbhuvaḥ||