Adhyaya 242

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति ज्ञानस्य श्रेयःसाधनतापरशुकसंबोध्यकव्यासवाक्यानुवादः।। 1।। व्यास उवाच। अथ चेद्रोचयेदेतदुह्यते मनसा तथा। उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 242।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati jñānasya śreyaḥsādhanatāparaśukasaṃbodhyakavyāsavākyānuvādaḥ|| 1|| vyāsa uvāca| atha cedrocayedetaduhyate manasā tathā| unmajjaṃśca nimajjaṃśca jñānavānplavavānbhavet|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvicatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 242||

Verse 2

प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः। नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन।।

prajñayā nirmitairdhīrāstārayantyabudhānplavaiḥ| nābudhāstārayantyanyānātmānaṃ vā kathaṃcana||

Verse 3

छिन्नदोषो मुनिर्योगयुक्तो युञ्जीत द्वादश। दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिष्क्रियः।। उह्येत स्रोतसा यथेति झ. पाठः।।

chinnadoṣo muniryogayukto yuñjīta dvādaśa| daśakarmasukhānarthānupāyāpāyaniṣkriyaḥ|| uhyeta srotasā yatheti jha. pāṭhaḥ||

Verse 4

चक्षुराचारसंग्राहैर्मनसा दर्शनेन च। यच्छेद्वाङ्भनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम्।। देशकर्मानुरागार्थानुपायेति झ. पाठः।।

cakṣurācārasaṃgrāhairmanasā darśanena ca| yacchedvāṅbhanasī buddhyā ya icchejjñānamuttamam|| deśakarmānurāgārthānupāyeti jha. pāṭhaḥ||

Verse 5

ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः। एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणः।।

jñānena yacchedātmānaṃ ya icchecchāntimātmanaḥ| eteṣāṃ cedanudraṣṭā puruṣo'pi sudāruṇaḥ||

Verse 6

यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाऽप्यनृचो द्विजः। यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः।।

yadi vā sarvavedajño yadi vā'pyanṛco dvijaḥ| yadi vā dhārmiko yajvā yadi vā pāpakṛttamaḥ||

Verse 7

यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वैक्लव्यधारणः। तरत्येवं महादुर्गं जरामरणसागरम्।।

yadi vā puruṣavyāghro yadi vaiklavyadhāraṇaḥ| taratyevaṃ mahādurgaṃ jarāmaraṇasāgaram||

Verse 8

एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानो ह्येवमन्ततः। अपि जिज्ञासमानोऽपि शब्दब्रह्माऽतिवर्तते।।

evaṃ hyetena yogena yuñjāno hyevamantataḥ| api jijñāsamāno'pi śabdabrahmā'tivartate||

Verse 9

धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूवरः। अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीववन्धनः।।

dharmopastho hrīvarūtha upāyāpāyakūvaraḥ| apānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyurjīvavandhanaḥ||

Verse 10

चेतनाबन्धुरश्चारुश्चाचारग्रहनेमिमान्। दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः।।

cetanābandhuraścāruścācāragrahanemimān| darśanasparśanavaho ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ||

Verse 11

प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः। क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरः सरः।।

prajñānābhiḥ sarvatantrapratodo jñānasārathiḥ| kṣetrajñādhiṣṭhito dhīraḥ śraddhādamapuraḥ saraḥ||

Verse 12

त्यागरश्म्यनुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोतरः। जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके धिराजते।। चक्षुराहारसंहारैरिति झ. पाठः। यच्छेद्वाचं मनो बुद्ध्येति थ. पाठः।।

tyāgaraśmyanugaḥ kṣemyaḥ śaucago dhyānagotaraḥ| jīvayukto ratho divyo brahmaloke dhirājate|| cakṣurāhārasaṃhārairiti jha. pāṭhaḥ| yacchedvācaṃ mano buddhyeti tha. pāṭhaḥ||

Verse 13

अथ संत्वरमाणस्य रथमेवं युयुक्षतः। अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम्।।

atha saṃtvaramāṇasya rathamevaṃ yuyukṣataḥ| akṣaraṃ gantumanaso vidhiṃ vakṣyāmi śīghragam||

Verse 14

सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते। पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्यास्तावत्यस्ताः प्रधारणाः।।

sapta yo dhāraṇāḥ kṛtsnā vāgyataḥ pratipadyate| pṛṣṭhataḥ pārśvataścānyāstāvatyastāḥ pradhāraṇāḥ||

Verse 15

क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः। ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः। अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते।।

kramaśaḥ pārthivaṃ yacca vāyavyaṃ khaṃ tathā payaḥ| jyotiṣo yattadaiśvaryamahaṃkārasya buddhitaḥ| avyaktasya tathaiśvaryaṃ kramaśaḥ pratipadyate||

Verse 16

विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः। तथाऽस्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः।।

vikramāścāpi yasyaite tathā yuṅkte sa yogataḥ| tathā'sya yogayuktasya siddhimātmani paśyataḥ||

Verse 17

निर्मुच्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि पश्यतः। शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः।। त्यागसूक्ष्मानुग इति झ. ध. पाठः।।

nirmucyamānaḥ sūkṣmatvādrūpāṇīmāni paśyataḥ| śaiśirastu yathā dhūmaḥ sūkṣmaḥ saṃśrayate nabhaḥ|| tyāgasūkṣmānuga iti jha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 18

तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत। अथ धूमस्य विरमेद्द्वितीयं रूपदर्शनम्।।

tathā dehādvimuktasya pūrvarūpaṃ bhavatyuta| atha dhūmasya virameddvitīyaṃ rūpadarśanam||

Verse 19

जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति। अपां व्यतिक्रमे चास्य वह्निरूपं प्रकाशते।।

jalarūpamivākāśe tatraivātmani paśyati| apāṃ vyatikrame cāsya vahnirūpaṃ prakāśate||

Verse 20

तस्मिन्नुपरते चास्य वायव्यं सूक्ष्ममव्ययम्। रूपं प्रकाशते तस्य पीतवस्त्रवदव्ययम्।।

tasminnuparate cāsya vāyavyaṃ sūkṣmamavyayam| rūpaṃ prakāśate tasya pītavastravadavyayam||

Verse 21

तस्मिन्नुपरते रुपमाकाशस्य प्रकाशते। तस्मिन्नुपरते चास्य बुद्धिरूपं प्रकाशते। ऊर्णारूपसवर्णस्य तस्य रूपं प्रकाशते।।

tasminnuparate rupamākāśasya prakāśate| tasminnuparate cāsya buddhirūpaṃ prakāśate| ūrṇārūpasavarṇasya tasya rūpaṃ prakāśate||

Verse 22

अथ श्वेतां गतिं गत्वा सोहङ्कारे प्रकाशते। सुशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमप्युक्तं ब्राह्मणस्य वै।।

atha śvetāṃ gatiṃ gatvā sohaṅkāre prakāśate| suśuklaṃ cetasaḥ saukṣmyamapyuktaṃ brāhmaṇasya vai||

Verse 23

एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु। जातस्य पार्थिवैश्वर्यैः सृष्टिरिष्टा विधीयते।।

eteṣvapi hi jāteṣu phalajātāni me śṛṇu| jātasya pārthivaiśvaryaiḥ sṛṣṭiriṣṭā vidhīyate||

Verse 24

प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजते प्रजाः। अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा।।

prajāpatirivākṣobhyaḥ śarīrātsṛjate prajāḥ| aṅgulyaṅguṣṭhamātreṇa hastapādena vā tathā||

Verse 25

पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति श्रुतिः। आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रकाशते। वर्णतो गृह्यते चाप्सु नापः पिबति चाशया।। निर्मथ्यमानः सूक्ष्मात्मा रूपाण्येतानि दर्शयेत् इति ट. थ. पाठः।।

pṛthivīṃ kampayatyeko guṇo vāyoriti śrutiḥ| ākāśabhūtaścākāśe savarṇatvātprakāśate| varṇato gṛhyate cāpsu nāpaḥ pibati cāśayā|| nirmathyamānaḥ sūkṣmātmā rūpāṇyetāni darśayet iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 26

न चास्य तेजसां रूपं दृश्यते शाम्यते तथा। अहंकारेऽस्य विजिते पञ्चैते स्युर्वशानुगाः।।

na cāsya tejasāṃ rūpaṃ dṛśyate śāmyate tathā| ahaṃkāre'sya vijite pañcaite syurvaśānugāḥ||

Verse 27

षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ। निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते।।

ṣaṇṇāmātmani buddhau ca jitāyāṃ prabhavatyatha| nirdoṣā pratibhā hyenaṃ kṛtsnā samabhivartate||

Verse 28

तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते। यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः।।

tathaiva vyaktamātmānamavyaktaṃ pratipadyate| yato niḥsarate loko bhavati vyaktasaṃjñakaḥ||

Verse 29

तत्राव्यक्तमयीं विद्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे। तथा व्यक्तमयं चैव संख्यापूर्वं निबोध मे।।

tatrāvyaktamayīṃ vidyāṃ śṛṇu tvaṃ vistareṇa me| tathā vyaktamayaṃ caiva saṃkhyāpūrvaṃ nibodha me||

Verse 30

पञ्चविंसतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम्। योगे साङ्ख्येऽपि च तथा विशेषं तत्र मे शृणु।।

pañcaviṃsatitattvāni tulyānyubhayataḥ samam| yoge sāṅkhye'pi ca tathā viśeṣaṃ tatra me śṛṇu||

Verse 31

प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत्। जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम्।।

proktaṃ tadvyaktamityeva jāyate vardhate ca yat| jīryate mriyate caiva caturbhirlakṣaṇairyutam||

Verse 32

विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम्। द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ।।

viparītamato yattu tadavyaktamudāhṛtam| dvāvātmānau ca vedeṣu siddhānteṣvapyudāhṛtau||

Verse 33

चतुर्लक्षणजं त्वाद्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते। व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धिरथेतरत्।। सत्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमव्यक्तदर्शनम्।।

caturlakṣaṇajaṃ tvādyaṃ caturvargaṃ pracakṣate| vyaktamavyaktajaṃ caiva tathā buddhirathetarat|| satvaṃ kṣetrajña ityetaddvayamavyaktadarśanam||

Verse 34

द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेष्वनुरज्यतः। विषयात्प्रतिसंहारः साङ्ख्यानां विद्धि लक्षणम्।।

dvāvātmānau ca vedeṣu viṣayeṣvanurajyataḥ| viṣayātpratisaṃhāraḥ sāṅkhyānāṃ viddhi lakṣaṇam||

Verse 35

निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः। नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः।।

nirmamaścānahaṃkāro nirdvandvaśchinnasaṃśayaḥ| naiva krudhyati na dveṣṭi nānṛtā bhāṣate giraḥ||

Verse 36

आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रीयं ध्याति नाशुभम्। वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः।। वर्णतो गृह्यते चापि कामात्पिबति चाशयानिति झ. पाठः।।

ākruṣṭastāḍitaścaiva maitrīyaṃ dhyāti nāśubham| vāgdaṇḍakarmamanasāṃ trayāṇāṃ ca nivartakaḥ|| varṇato gṛhyate cāpi kāmātpibati cāśayāniti jha. pāṭhaḥ||

Verse 37

समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते। नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः।।

samaḥ sarveṣu bhūteṣu brahmāṇamabhivartate| naivecchati na cāniccho yātrāmātravyavasthitaḥ||

Verse 38

अलोलुपोऽव्यथो दान्तो नाकृतिर्न निराकृतिः। नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नाविक्षिप्तमनोरथः।।

alolupo'vyatho dānto nākṛtirna nirākṛtiḥ| nāsyendriyamanekāgraṃ nāvikṣiptamanorathaḥ||

Verse 39

सर्वभूतसदृङ्भैत्रः समलोष्टाश्मकाञ्चनः। तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः।।

sarvabhūtasadṛṅbhaitraḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ| tulyapriyāpriyo dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ||

Verse 40

अस्पृहः सर्वकामेभ्यो ब्रह्मचर्यदृढव्रतः। अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्साङ्ख्यो विमुच्यते।।

aspṛhaḥ sarvakāmebhyo brahmacaryadṛḍhavrataḥ| ahiṃsraḥ sarvabhūtānāmīdṛksāṅkhyo vimucyate||

Verse 41

यथा योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध तत्। योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते।।

yathā yogādvimucyante kāraṇairyairnibodha tat| yogaiśvaryamatikrānto yo'tikrāmati mucyate||

Verse 42

इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः। एवं भवति निर्द्वन्द्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति।।

ityeṣā bhāvajā buddhiḥ kathitā te na saṃśayaḥ| evaṃ bhavati nirdvandvo brahmāṇaṃ cādhigacchati||