Adhyaya 241

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति व्यासकृतब्राह्मणधर्मकथनपूर्वकज्ञानप्रशंसनानुवादः।। 1।। व्यास उवाच। त्रयीं विद्यामवेक्षेत वेदेपूत्तमतां गतः। ऋक्सामवर्णाक्षरतो यजुषोऽथर्वणस्तथा।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकचत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 241।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vyāsakṛtabrāhmaṇadharmakathanapūrvakajñānapraśaṃsanānuvādaḥ|| 1|| vyāsa uvāca| trayīṃ vidyāmavekṣeta vedepūttamatāṃ gataḥ| ṛksāmavarṇākṣarato yajuṣo'tharvaṇastathā|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekacatvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 241||

Verse 2

[तिष्ठत्येतेषु भगवान्षट्‌सु कर्मसु संस्थितः।] वेदवादेषु कुशला ह्यध्यात्मकुशलाश्च ये।।

[tiṣṭhatyeteṣu bhagavānṣaṭ‌su karmasu saṃsthitaḥ|] vedavādeṣu kuśalā hyadhyātmakuśalāśca ye||

Verse 3

सत्ववन्तो महाभागाः पश्यन्ति प्रभवाप्ययौ। एवं धर्मेण वर्तेत क्रियाः शिष्टवदाचरेत्।।

satvavanto mahābhāgāḥ paśyanti prabhavāpyayau| evaṃ dharmeṇa varteta kriyāḥ śiṣṭavadācaret||

Verse 4

असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः। सद्भ्य आगतविज्ञानः शिष्टः शास्त्रविचक्षणः।।

asaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta vai dvijaḥ| sadbhya āgatavijñānaḥ śiṣṭaḥ śāstravicakṣaṇaḥ||

Verse 5

स्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणः सोऽप्यसङ्करः। तिष्ठते तेषु गृहवान्षट्‌सु कर्मसु स द्विजः।।

svadharmeṇa kriyā loke kurvāṇaḥ so'pyasaṅkaraḥ| tiṣṭhate teṣu gṛhavānṣaṭ‌su karmasu sa dvijaḥ||

Verse 6

पञ्चभिः सततं यज्ञैः श्रद्दधानो यजेत च। धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान्। वीतहर्षमदक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति।।

pañcabhiḥ satataṃ yajñaiḥ śraddadhāno yajeta ca| dhṛtimānapramattaśca dānto dharmavidātmavān| vītaharṣamadakrodho brāhmaṇo nāvasīdati||

Verse 7

दानमध्ययनं यज्ञस्तपो ह्रीरार्जवं दमः। एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति।। वेदेषूक्तामथाङ्गत इति झ. पाठः।।

dānamadhyayanaṃ yajñastapo hrīrārjavaṃ damaḥ| etairvivardhate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati|| vedeṣūktāmathāṅgata iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 8

धूतपाप्मा च मेधावी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः। कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्।।

dhūtapāpmā ca medhāvī laghvāhāro jitendriyaḥ| kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣedbrahmaṇaḥ padam||

Verse 9

अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च। वर्जयेदुशतीं वाचं हिंसां चाधर्मसंहिताम्।।

agnīṃśca brāhmaṇāṃścārceddevatāḥ praṇameta ca| varjayeduśatīṃ vācaṃ hiṃsāṃ cādharmasaṃhitām||

Verse 10

एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते। ज्ञानागमेन कर्माणि कुर्वन्कर्मसु सिद्ध्यति।।

eṣā pūrvatarā vṛttirbrāhmaṇasya vidhīyate| jñānāgamena karmāṇi kurvankarmasu siddhyati||

Verse 11

पञ्चेन्द्रियजलां घोरां लोभकूलां सुदुस्तराम्। मन्युपङ्कामनाधृष्यां नदीं तरति बुद्धिमान्।।

pañcendriyajalāṃ ghorāṃ lobhakūlāṃ sudustarām| manyupaṅkāmanādhṛṣyāṃ nadīṃ tarati buddhimān||

Verse 12

कालमभ्युद्यतं पश्येन्नित्यमत्यन्तमोहनम्।। एतैर्वर्धयते इति झ. पाठः।।

kālamabhyudyataṃ paśyennityamatyantamohanam|| etairvardhayate iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 13

महता विधिदृष्टेन बलिनाऽप्रतिघातिना। स्वभावस्रोतसा वृत्तमुह्यते सततं जगत्।।

mahatā vidhidṛṣṭena balinā'pratighātinā| svabhāvasrotasā vṛttamuhyate satataṃ jagat||

Verse 14

कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम्। मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च।।

kālodakena mahatā varṣāvartena saṃtatam| māsormiṇartuvegena pakṣolapatṛṇena ca||

Verse 15

निमेषोन्मेषफेनेन अहोरात्रजवेन च। कामग्राहेण घोरेण वेदयज्ञप्लवेन च।।

nimeṣonmeṣaphenena ahorātrajavena ca| kāmagrāheṇa ghoreṇa vedayajñaplavena ca||

Verse 16

धर्मद्वीपेन भूतानां चार्थकामरवेण च। ऋतवाङ्मोक्षतीरेण विहिंसातरुवाहिना।।

dharmadvīpena bhūtānāṃ cārthakāmaraveṇa ca| ṛtavāṅmokṣatīreṇa vihiṃsātaruvāhinā||

Verse 17

युगह्रदौघमध्येन ब्रह्मप्रायभवेन च। धात्रा सृष्टानि भूतानि कृष्यन्ते यमसादनम्।। काममन्यूद्धतं पश्यन्नित्यमत्यन्तमोहितमिति ट. थ. ध. पाठः।।

yugahradaughamadhyena brahmaprāyabhavena ca| dhātrā sṛṣṭāni bhūtāni kṛṣyante yamasādanam|| kāmamanyūddhataṃ paśyannityamatyantamohitamiti ṭa. tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 18

एतत्प्रज्ञामयैर्धीरा निस्तरन्ति मनीषिणः। प्लवैरप्लववन्तो हि किं करिष्यन्त्यचेतसः।।

etatprajñāmayairdhīrā nistaranti manīṣiṇaḥ| plavairaplavavanto hi kiṃ kariṣyantyacetasaḥ||

Verse 19

उपपन्नं हि यत्प्राज्ञो निस्तरेन्नेतरो जनः। दूरतो गुणदोषौ हि प्राज्ञः सर्वत्र पश्यति।।

upapannaṃ hi yatprājño nistarennetaro janaḥ| dūrato guṇadoṣau hi prājñaḥ sarvatra paśyati||

Verse 20

संशयात्तु स कामात्मा चलचित्तोऽल्पचेतनः। अप्राज्ञो न तरत्येनं यो ह्यास्ते न स गच्छति।।

saṃśayāttu sa kāmātmā calacitto'lpacetanaḥ| aprājño na taratyenaṃ yo hyāste na sa gacchati||

Verse 21

अप्लवो हि महादोषं मुह्यमानो न गच्छति। कामग्राहगृहीतस्य ज्ञानमप्यस्य न प्लवः।।

aplavo hi mahādoṣaṃ muhyamāno na gacchati| kāmagrāhagṛhītasya jñānamapyasya na plavaḥ||

Verse 22

तस्मादुन्मज्जनस्यार्थे प्रयतेत विचक्षणः। एतदुन्मज्जनं तस्य यदयं ब्राह्मणो भवेत्।।

tasmādunmajjanasyārthe prayateta vicakṣaṇaḥ| etadunmajjanaṃ tasya yadayaṃ brāhmaṇo bhavet||

Verse 23

त्र्यवदाते कुले जातस्त्रिसंदेहस्त्रिकर्मकृत्। तस्मादुन्मज्जनं तिष्ठेत्प्रज्ञया निस्तरेद्यथा।। ब्रह्मप्रायभवेन ब्रह्मकार्यभूतेन। स्रोतसा युगभूतेन ब्रह्मप्रायभवेन चेति ट. थ. पाठः।।

tryavadāte kule jātastrisaṃdehastrikarmakṛt| tasmādunmajjanaṃ tiṣṭhetprajñayā nistaredyathā|| brahmaprāyabhavena brahmakāryabhūtena| srotasā yugabhūtena brahmaprāyabhavena ceti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 24

संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः। प्राज्ञस्यानन्तरा सिद्धिरिह लोके परत्र च।।

saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya yatātmanaḥ| prājñasyānantarā siddhiriha loke paratra ca||

Verse 25

वर्तेत तेषु गृहवानक्रुध्यन्ननसूयकः। पञ्चभिः सततं यज्ञैर्विघसाशी यजेत च।।

varteta teṣu gṛhavānakrudhyannanasūyakaḥ| pañcabhiḥ satataṃ yajñairvighasāśī yajeta ca||

Verse 26

सतां धर्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत्। असंरोधेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेदगर्हिताम्।।

satāṃ dharmeṇa varteta kriyāṃ śiṣṭavadācaret| asaṃrodhena lokasya vṛttiṃ lipsedagarhitām||

Verse 27

श्रुतविज्ञानतत्त्वज्ञः शिष्टाचारविचक्षणः। स्वधर्मेण क्रियावांश्च कर्मणा सोऽप्यसंकरः।। अवदातेषु शुद्धेषु कुलेष्विति शेषः। त्रिष्वध्यापनयाजनप्रतिग्रहेषु संदेहवांस्तत्राप्रवृत्त इत्यर्थखः। त्रिकर्मकृत् स्वाध्याययजनदानकृत्।।

śrutavijñānatattvajñaḥ śiṣṭācāravicakṣaṇaḥ| svadharmeṇa kriyāvāṃśca karmaṇā so'pyasaṃkaraḥ|| avadāteṣu śuddheṣu kuleṣviti śeṣaḥ| triṣvadhyāpanayājanapratigraheṣu saṃdehavāṃstatrāpravṛtta ityarthakhaḥ| trikarmakṛt svādhyāyayajanadānakṛt||

Verse 28

क्रियावाञ्श्रद्दधानो कहि दान्तः प्रायोऽनसूयकः। धमार्धर्मविशेषज्ञः सर्वं तरति दुस्तरम्।।

kriyāvāñśraddadhāno kahi dāntaḥ prāyo'nasūyakaḥ| dhamārdharmaviśeṣajñaḥ sarvaṃ tarati dustaram||

Verse 29

धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान्। वीतहर्षमदक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति।।

dhṛtimānapramattaśca dānto dharmavidātmavān| vītaharṣamadakrodho brāhmaṇo nāvasīdati||

Verse 30

एषा पुरातनी वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते। ज्ञानवृद्ध्यैव कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिध्यति।।

eṣā purātanī vṛttirbrāhmaṇasya vidhīyate| jñānavṛddhyaiva karmāṇi kurvansarvatra sidhyati||

Verse 31

अधर्मं धर्मकामो हि करोति ह्यविचक्षणः। धर्मं वा धर्मसंकाशं शोचन्निव करोति सः।।

adharmaṃ dharmakāmo hi karoti hyavicakṣaṇaḥ| dharmaṃ vā dharmasaṃkāśaṃ śocanniva karoti saḥ||

Verse 32

धर्मं करोमीति करोत्यधर्म मधर्मकामश्च करोति धर्मम्। उभे बालः कर्मणी न प्रजानम् संजायते म्रियते चापि देही।।

dharmaṃ karomīti karotyadharma madharmakāmaśca karoti dharmam| ubhe bālaḥ karmaṇī na prajānam saṃjāyate mriyate cāpi dehī||