Adhyaya 240

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति व्यासेन शुकायोक्तब्राह्मणधर्मानुवादः।। 1।। ब्राह्मणेभ्यो दानमहिमानुवादः।। 2।। व्यास उवाच। भूतग्रामे नियुक्तं यत्तदेतत्कीर्तितं मया। ब्राह्मणस्य तु यत्कृत्यं तत्ते वक्ष्यामि सांप्रतम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vyāsena śukāyoktabrāhmaṇadharmānuvādaḥ|| 1|| brāhmaṇebhyo dānamahimānuvādaḥ|| 2|| vyāsa uvāca| bhūtagrāme niyuktaṃ yattadetatkīrtitaṃ mayā| brāhmaṇasya tu yatkṛtyaṃ tatte vakṣyāmi sāṃpratam||

Verse 2

जातकर्मप्रभृत्यस्य कर्मणां दक्षिणावताम्। क्रिया स्यादासमावृत्तेराचार्ये वेदपारगे।।

jātakarmaprabhṛtyasya karmaṇāṃ dakṣiṇāvatām| kriyā syādāsamāvṛtterācārye vedapārage||

Verse 3

अधीत्य वेदानखिलान्गुरुशुश्रूषणे रतः। गुरूणामनृणो भूत्वा समावर्तेत यज्ञवित्।।

adhītya vedānakhilānguruśuśrūṣaṇe rataḥ| gurūṇāmanṛṇo bhūtvā samāvarteta yajñavit||

Verse 4

आचार्येणाभ्यनुज्ञातश्चतुर्णामेकमाश्रमम्। आविमोक्षाच्छरीरस्य सोऽवतिष्ठेद्यथाविधि।।

ācāryeṇābhyanujñātaścaturṇāmekamāśramam| āvimokṣāccharīrasya so'vatiṣṭhedyathāvidhi||

Verse 5

प्रजासर्गण दारैश्च ब्रह्मचर्येण वा पुनः। वने गुरुसकाशे वा यतिधर्मेण वा पुनः।।

prajāsargaṇa dāraiśca brahmacaryeṇa vā punaḥ| vane gurusakāśe vā yatidharmeṇa vā punaḥ||

Verse 6

गृहस्थस्त्वेष धर्माणां सर्वेषां मूलमुच्यते। यत्र पक्वकषायो हि दान्तः सर्वत्र सिध्यति।।

gṛhasthastveṣa dharmāṇāṃ sarveṣāṃ mūlamucyate| yatra pakvakaṣāyo hi dāntaḥ sarvatra sidhyati||

Verse 7

प्रजावान्श्रोत्रियो यज्वा मुक्त एव ऋणैस्त्रिभिः। अथान्यानाश्रमान्पश्चात्पूतो गच्छेत कर्मभिः।।

prajāvānśrotriyo yajvā mukta eva ṛṇaistribhiḥ| athānyānāśramānpaścātpūto gaccheta karmabhiḥ||

Verse 8

यत्पृथिव्यां पुण्यतमं विद्यात्स्थानं तदावसेत्। यतेत तस्मिन्प्रामाण्यं गन्तुं यशसि चोत्तमे।।

yatpṛthivyāṃ puṇyatamaṃ vidyātsthānaṃ tadāvaset| yateta tasminprāmāṇyaṃ gantuṃ yaśasi cottame||

Verse 9

तपसा वः सुमहता विद्यानां पारणेन वा। इज्यया वा प्रदानैर्वा विप्राणां वर्धते यशः।।

tapasā vaḥ sumahatā vidyānāṃ pāraṇena vā| ijyayā vā pradānairvā viprāṇāṃ vardhate yaśaḥ||

Verse 10

यावदस्य भवत्यस्मिन्कीर्तिर्लोके यशस्करी। तावत्पुण्यकृताँल्लोकाननन्तान्पुरुषोऽश्नुते।।

yāvadasya bhavatyasminkīrtirloke yaśaskarī| tāvatpuṇyakṛtā~llokānanantānpuruṣo'śnute||

Verse 11

अध्यापयेदधीयीत याजयेत यजेत वा। न वृथा प्रतिगृह्णीयान्न च दद्यात्कथंचन।।

adhyāpayedadhīyīta yājayeta yajeta vā| na vṛthā pratigṛhṇīyānna ca dadyātkathaṃcana||

Verse 12

याज्यतः शिष्यतो वाऽपि कन्याया वा धनं महत्। यद्यागच्छेद्यजेद्दद्यान्नैकोऽश्नीयात्कथंचन।।

yājyataḥ śiṣyato vā'pi kanyāyā vā dhanaṃ mahat| yadyāgacchedyajeddadyānnaiko'śnīyātkathaṃcana||

Verse 13

गृहमावसतो ह्यस्य नान्यत्तीर्थमुदाहृतम्। देवर्षिपितृगुर्वर्थं वृद्धातुरबुभुक्षताम्।।

gṛhamāvasato hyasya nānyattīrthamudāhṛtam| devarṣipitṛgurvarthaṃ vṛddhāturabubhukṣatām||

Verse 14

अन्तर्हिताभितप्तानां यथाशक्ति बुभूषताम्। द्रव्याणामतिशक्त्याऽपि देयमेषां कृतादपि।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चत्वारिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 240।।

antarhitābhitaptānāṃ yathāśakti bubhūṣatām| dravyāṇāmatiśaktyā'pi deyameṣāṃ kṛtādapi|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi catvāriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 240||

Verse 15

अर्हतामनुरूपाणां नादेयं ह्यस्ति किंचन। उच्चैः श्रवसमप्यक्षं काश्यपाय महात्मने। दत्त्वा जगाम प्रह्लादो लोकान्देवैरभिष्टुतान्।।

arhatāmanurūpāṇāṃ nādeyaṃ hyasti kiṃcana| uccaiḥ śravasamapyakṣaṃ kāśyapāya mahātmane| dattvā jagāma prahlādo lokāndevairabhiṣṭutān||

Verse 16

अनुनीय तथा काव्यः सत्यसन्धो महाव्रतः। स्वैः प्राणैर्ब्राह्मणप्राणान्परित्राय दिवं गतः।।

anunīya tathā kāvyaḥ satyasandho mahāvrataḥ| svaiḥ prāṇairbrāhmaṇaprāṇānparitrāya divaṃ gataḥ||

Verse 17

रन्तिदेवश्च सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने। अपः प्रदाय शीतोष्णा नाकपृष्ठे महीयते।।

rantidevaśca sāṃkṛtyo vasiṣṭhāya mahātmane| apaḥ pradāya śītoṣṇā nākapṛṣṭhe mahīyate||

Verse 18

आत्रेयश्चेन्द्रद्रुमये ह्यर्हते विविधं धनम्। दत्त्वा लोकान्ययौ धीमाननन्तान्स महीपतिः।।

ātreyaścendradrumaye hyarhate vividhaṃ dhanam| dattvā lokānyayau dhīmānanantānsa mahīpatiḥ||

Verse 19

शिबिरौशीनरोऽङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम्। ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः।।

śibirauśīnaro'ṅgāni sutaṃ ca priyamaurasam| brāhmaṇārthamupākṛtya nākapṛṣṭhamito gataḥ||

Verse 20

प्रतर्दनः काशिपतिः प्रदाय नयने स्वके। ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते।।

pratardanaḥ kāśipatiḥ pradāya nayane svake| brāhmaṇāyātulāṃ kīrtimiha cāmutra cāśnute||

Verse 21

दिव्यमष्टशलाकं तु सौवर्णं परमर्द्धिमत्। छत्रं देवावृधो दत्त्वा सराष्ट्रोऽभ्यगमद्दिवम्।।

divyamaṣṭaśalākaṃ tu sauvarṇaṃ paramarddhimat| chatraṃ devāvṛdho dattvā sarāṣṭro'bhyagamaddivam||

Verse 22

सांकृतिश्च तथाऽऽत्रेयः शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम्। उपदिश्य महातेजा गतो लोकाननुत्तमान्।।

sāṃkṛtiśca tathā''treyaḥ śiṣyebhyo brahma nirguṇam| upadiśya mahātejā gato lokānanuttamān||

Verse 23

अम्बरीषो गवां दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रतापवान्। अर्बुदानि दशैकं च सराष्ट्रोऽभ्यगमद्दिवम्।।

ambarīṣo gavāṃ dattvā brāhmaṇebhyaḥ pratāpavān| arbudāni daśaikaṃ ca sarāṣṭro'bhyagamaddivam||

Verse 24

सावित्री कुण्डले दिव्ये शरीरं जनमेजयः। ब्राह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुर्लोकमुत्तमम्।।

sāvitrī kuṇḍale divye śarīraṃ janamejayaḥ| brāhmaṇārthe parityajya jagmaturlokamuttamam||

Verse 25

सर्वरत्नं वृषादर्विर्युवनाश्वः प्रियाः स्त्रियः। रम्यमावसथं चैव दत्त्वामुं लोकमास्थितः।।

sarvaratnaṃ vṛṣādarviryuvanāśvaḥ priyāḥ striyaḥ| ramyamāvasathaṃ caiva dattvāmuṃ lokamāsthitaḥ||

Verse 26

निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम्। ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वी सपत्तनाम्।।

nimī rāṣṭraṃ ca vaideho jāmadagnyo vasuṃdharām| brāhmaṇebhyo dadau cāpi gayaścorvī sapattanām||

Verse 27

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि भूतकृत। वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः।।

avarṣati ca parjanye sarvabhūtāni bhūtakṛta| vasiṣṭho jīvayāmāsa prajāpatiriva prajāḥ||

Verse 28

करंधमस्य पुत्रस्तु मरुतो नृपतिस्तथा। कन्यामङ्गिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम ह।।

karaṃdhamasya putrastu maruto nṛpatistathā| kanyāmaṅgirase dattvā divamāśu jagāma ha||

Verse 29

ब्रह्मदत्तश्च पाञ्चाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः। निधिं शङ्खं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा लोकानवाप्तवान्।।

brahmadattaśca pāñcālyo rājā buddhimatāṃ varaḥ| nidhiṃ śaṅkhaṃ dvijāgryebhyo dattvā lokānavāptavān||

Verse 30

राजा मित्रसहश्चापि वसिष्ठाय महात्मने। मदयन्तीं प्रियां दत्त्वा तया सह दिवं गतः।।

rājā mitrasahaścāpi vasiṣṭhāya mahātmane| madayantīṃ priyāṃ dattvā tayā saha divaṃ gataḥ||

Verse 31

सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिंष्टान्महायशाः। ब्राह्मणार्थं परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्।।

sahasrajicca rājarṣiḥ prāṇāniṃṣṭānmahāyaśāḥ| brāhmaṇārthaṃ parityajya gato lokānanuttamān||

Verse 32

सर्वकामैश्च संपूर्णं दत्त्वा वेश्म हिरण्मयम्। मुद्गलाय गतः स्वर्गं शतद्युम्नो महीपतिः।।

sarvakāmaiśca saṃpūrṇaṃ dattvā veśma hiraṇmayam| mudgalāya gataḥ svargaṃ śatadyumno mahīpatiḥ||

Verse 33

नाम्ना च द्युतिमान्नाम साल्वराजः प्रतापवान्। दत्त्वा राज्यमृचीकाय गतो लोकाननुत्तमान्।।

nāmnā ca dyutimānnāma sālvarājaḥ pratāpavān| dattvā rājyamṛcīkāya gato lokānanuttamān||

Verse 34

लोमपादश्च राजर्षिः शान्तां दत्त्वा सुतां प्रभुः। ऋश्यशृङ्गाय विपुलैः सर्वकामैरयुज्यत।।

lomapādaśca rājarṣiḥ śāntāṃ dattvā sutāṃ prabhuḥ| ṛśyaśṛṅgāya vipulaiḥ sarvakāmairayujyata||

Verse 35

मदिराश्वश्च राजर्षिर्दत्त्वा कन्यां सुमध्यमाम्। हिरण्यहस्ताय गतो लोकान्देवैरभिष्टुतान्।।

madirāśvaśca rājarṣirdattvā kanyāṃ sumadhyamām| hiraṇyahastāya gato lokāndevairabhiṣṭutān||

Verse 36

दत्त्वा शतसहस्रं तु गवां राजा प्रसेनजित्। सवत्सानां महातेजा गतो लोकाननुत्तमान्।।

dattvā śatasahasraṃ tu gavāṃ rājā prasenajit| savatsānāṃ mahātejā gato lokānanuttamān||

Verse 37

एते चान्ये च बहवो दानेन तपसैव च। महात्मानो गताः स्वर्गं शिष्टात्मानो जितेन्द्रियाः।।

ete cānye ca bahavo dānena tapasaiva ca| mahātmāno gatāḥ svargaṃ śiṣṭātmāno jitendriyāḥ||

Verse 38

तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी। दानयज्ञप्रजासर्गैरेते हि दिवमाप्नुवन्।।

teṣāṃ pratiṣṭhitā kīrtiryāvatsthāsyati medinī| dānayajñaprajāsargairete hi divamāpnuvan||