Adhyaya 239

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति शुकाय श्रीव्यासोदितप्रलयप्रकाराद्यनुवादः।। 1।। व्यास उवाच। प्रत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्यादौ गतेऽहनि। यथेदं कुरुतेऽध्यात्मं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोनविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 239।। व्यास उवाच। प्रत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्यादौ गतेऽहनि। यथेदं कुरुतेऽध्यात्मं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि एकोनविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 239।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati śukāya śrīvyāsoditapralayaprakārādyanuvādaḥ|| 1|| vyāsa uvāca| pratyāhāraṃ tu vakṣyāmi śarvaryādau gate'hani| yathedaṃ kurute'dhyātmaṃ susūkṣmaṃ viśvamīśvaraḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekonaviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 239|| vyāsa uvāca| pratyāhāraṃ tu vakṣyāmi śarvaryādau gate'hani| yathedaṃ kurute'dhyātmaṃ susūkṣmaṃ viśvamīśvaraḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ekonaviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 239||

Verse 2

दिवि सूर्यस्तथा सप्त दहन्ति शिखिनोऽर्चिषः। सर्वमेतत्तदाऽर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते जगत्।। दिवि सूर्यस्तथा सप्त दहन्ति शिखिनोऽर्चिषः। सर्वमेतत्तदाऽर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते जगत्।। क्रमप्राप्तं प्रलयमाह प्रत्याहारमिति। प्रतीपमुत्पत्तिक्रमविपरीतमाहरणं प्रत्याहारः।।

divi sūryastathā sapta dahanti śikhino'rciṣaḥ| sarvametattadā'rcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate jagat|| divi sūryastathā sapta dahanti śikhino'rciṣaḥ| sarvametattadā'rcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate jagat|| kramaprāptaṃ pralayamāha pratyāhāramiti| pratīpamutpattikramaviparītamāharaṇaṃ pratyāhāraḥ||

Verse 3

पृथिव्यां यानि भूतानि जङ्गमानि ध्रुवाणि च। तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च।। पृथिव्यां यानि भूतानि जङ्गमानि ध्रुवाणि च। तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च।। संकर्षणमुखोद्भूतस्य शिखिनोऽग्नेरर्चिषः सप्तेति संबन्धः। अर्चिर्मिः सौरीभिराग्नेयीभिश्च ज्वालाभिः।।

pṛthivyāṃ yāni bhūtāni jaṅgamāni dhruvāṇi ca| tānyevāgre pralīyante bhūmitvamupayānti ca|| pṛthivyāṃ yāni bhūtāni jaṅgamāni dhruvāṇi ca| tānyevāgre pralīyante bhūmitvamupayānti ca|| saṃkarṣaṇamukhodbhūtasya śikhino'gnerarciṣaḥ sapteti saṃbandhaḥ| arcirmiḥ saurībhirāgneyībhiśca jvālābhiḥ||

Verse 4

ततः प्रलीने सर्वास्मिन्स्थावरे जङ्गमे तथा। अकाष्ठा निस्तृणा भूमिर्दृश्यते कूर्मपृष्ठवत्।। ततः प्रलीने सर्वास्मिन्स्थावरे जङ्गमे तथा। अकाष्ठा निस्तृणा भूमिर्दृश्यते कूर्मपृष्ठवत्।। ध्रुवाणि स्थावराणि।।

tataḥ pralīne sarvāsminsthāvare jaṅgame tathā| akāṣṭhā nistṛṇā bhūmirdṛśyate kūrmapṛṣṭhavat|| tataḥ pralīne sarvāsminsthāvare jaṅgame tathā| akāṣṭhā nistṛṇā bhūmirdṛśyate kūrmapṛṣṭhavat|| dhruvāṇi sthāvarāṇi||

Verse 5

भूमेरपि गुणं गन्धमाप आददते यदा। आत्तगन्धा तदा भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते।। भूमेरपि गुणं गन्धमाप आददते यदा। आत्तगन्धा तदा भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते।। निर्वृक्षा निस्तृणेति झ. पाठः।।

bhūmerapi guṇaṃ gandhamāpa ādadate yadā| āttagandhā tadā bhūmiḥ pralayatvāya kalpate|| bhūmerapi guṇaṃ gandhamāpa ādadate yadā| āttagandhā tadā bhūmiḥ pralayatvāya kalpate|| nirvṛkṣā nistṛṇeti jha. pāṭhaḥ||

Verse 6

आपस्तत्र प्रतिष्ठन्ते ऊर्मिमत्यो महास्वनाः। सर्वमेवेदमापूर्य तिष्ठन्ति च चरन्ति च।। आपस्तत्र प्रतिष्ठन्ते ऊर्मिमत्यो महास्वनाः। सर्वमेवेदमापूर्य तिष्ठन्ति च चरन्ति च।।

āpastatra pratiṣṭhante ūrmimatyo mahāsvanāḥ| sarvamevedamāpūrya tiṣṭhanti ca caranti ca|| āpastatra pratiṣṭhante ūrmimatyo mahāsvanāḥ| sarvamevedamāpūrya tiṣṭhanti ca caranti ca||

Verse 7

अपामपि गुणांस्तात ज्योतिराददते यदा। आपस्तदा त्वात्तगुणा ज्योतिः षूपरमन्ति वै।। अपामपि गुणांस्तात ज्योतिराददते यदा। आपस्तदा त्वात्तगुणा ज्योतिः षूपरमन्ति वै।। गन्धं काठिन्यहेतुम्। धृतवद्भूमिः काठिन्यं त्यक्त्वा जलमात्रं भवतीत्यर्थः। प्रलयत्वाय कारणभावाय।।

apāmapi guṇāṃstāta jyotirādadate yadā| āpastadā tvāttaguṇā jyotiḥ ṣūparamanti vai|| apāmapi guṇāṃstāta jyotirādadate yadā| āpastadā tvāttaguṇā jyotiḥ ṣūparamanti vai|| gandhaṃ kāṭhinyahetum| dhṛtavadbhūmiḥ kāṭhinyaṃ tyaktvā jalamātraṃ bhavatītyarthaḥ| pralayatvāya kāraṇabhāvāya||

Verse 8

यदाऽऽदित्यं स्थितं मध्ये गूहन्ति शिखिनोऽर्चिषः। सर्वमेवेदमर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते नमः।। यदाऽऽदित्यं स्थितं मध्ये गूहन्ति शिखिनोऽर्चिषः। सर्वमेवेदमर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते नमः।। आपोप्यात्तगुणा अग्निना शोषितपसा अग्निमात्रं भवन्ति।।

yadā''dityaṃ sthitaṃ madhye gūhanti śikhino'rciṣaḥ| sarvamevedamarcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate namaḥ|| yadā''dityaṃ sthitaṃ madhye gūhanti śikhino'rciṣaḥ| sarvamevedamarcirbhiḥ pūrṇaṃ jājvalyate namaḥ|| āpopyāttaguṇā agninā śoṣitapasā agnimātraṃ bhavanti||

Verse 9

ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुराददते यदा। प्रशाम्यति ततो ज्योतिर्वायुर्दोधूयते महान्।। ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुराददते यदा। प्रशाम्यति ततो ज्योतिर्वायुर्दोधूयते महान्।। यथा रसगुमांस्तासां ग्रसन्ति शिखिनोऽर्चिष इति ट. थ. पाठः।।

jyotiṣo'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyurādadate yadā| praśāmyati tato jyotirvāyurdodhūyate mahān|| jyotiṣo'pi guṇaṃ rūpaṃ vāyurādadate yadā| praśāmyati tato jyotirvāyurdodhūyate mahān|| yathā rasagumāṃstāsāṃ grasanti śikhino'rciṣa iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 10

ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संभवमात्मनः। अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश।। ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संभवमात्मनः। अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश।। रूपं वायुराददते। आङ्पूर्वस्य दद दाने इत्यस्य रूपम्।।

tatastu mūlamāsādya vāyuḥ saṃbhavamātmanaḥ| adhaścordhvaṃ ca tiryakca dodhavīti diśo daśa|| tatastu mūlamāsādya vāyuḥ saṃbhavamātmanaḥ| adhaścordhvaṃ ca tiryakca dodhavīti diśo daśa|| rūpaṃ vāyurādadate| āṅpūrvasya dada dāne ityasya rūpam||

Verse 11

वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदा। प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदन्।। वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदा। प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदन्।।

vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate yadā| praśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhati nānadan|| vāyorapi guṇaṃ sparśamākāśaṃ grasate yadā| praśāmyati tadā vāyuḥ khaṃ tu tiṣṭhati nānadan||

Verse 12

अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्। सर्वलोकप्रणुदितं स्वं तु तिष्ठति नानदत्।। अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत्। सर्वलोकप्रणुदितं स्वं तु तिष्ठति नानदत्।।

arūpamarasasparśamagandhaṃ na ca mūrtimat| sarvalokapraṇuditaṃ svaṃ tu tiṣṭhati nānadat|| arūpamarasasparśamagandhaṃ na ca mūrtimat| sarvalokapraṇuditaṃ svaṃ tu tiṣṭhati nānadat||

Verse 13

आकाशस्य गुणं शब्दमभिव्यक्तात्मकं मनः। ग्रसते च यदा सोऽपि शाम्यति प्रतिसंचरे। मनसो व्यक्तमव्यक्तं ब्राह्मः संप्रतिसंचरः।। आकाशस्य गुणं शब्दमभिव्यक्तात्मकं मनः। ग्रसते च यदा सोऽपि शाम्यति प्रतिसंचरे। मनसो व्यक्तमव्यक्तं ब्राह्मः संप्रतिसंचरः।। ततस्तु स्वनमासाद्येति झ. पाठः। तत्र स्वनं शब्दतन्मात्रमित्यर्थः।।

ākāśasya guṇaṃ śabdamabhivyaktātmakaṃ manaḥ| grasate ca yadā so'pi śāmyati pratisaṃcare| manaso vyaktamavyaktaṃ brāhmaḥ saṃpratisaṃcaraḥ|| ākāśasya guṇaṃ śabdamabhivyaktātmakaṃ manaḥ| grasate ca yadā so'pi śāmyati pratisaṃcare| manaso vyaktamavyaktaṃ brāhmaḥ saṃpratisaṃcaraḥ|| tatastu svanamāsādyeti jha. pāṭhaḥ| tatra svanaṃ śabdatanmātramityarthaḥ||

Verse 14

तदाऽऽत्मगुणमाविश्य मनो ग्रसति चन्द्रमाः। मनस्युपरते चात्मा चन्द्रमस्युपतिष्ठते।। तदाऽऽत्मगुणमाविश्य मनो ग्रसति चन्द्रमाः। मनस्युपरते चात्मा चन्द्रमस्युपतिष्ठते।।

tadā''tmaguṇamāviśya mano grasati candramāḥ| manasyuparate cātmā candramasyupatiṣṭhate|| tadā''tmaguṇamāviśya mano grasati candramāḥ| manasyuparate cātmā candramasyupatiṣṭhate||

Verse 15

तं तु कालेन महता संकल्पं कुरुते वशे। चित्तं ग्रसति संकल्पस्तच्च ज्ञानमनुत्तमम्।। तं तु कालेन महता संकल्पं कुरुते वशे। चित्तं ग्रसति संकल्पस्तच्च ज्ञानमनुत्तमम्।।

taṃ tu kālena mahatā saṃkalpaṃ kurute vaśe| cittaṃ grasati saṃkalpastacca jñānamanuttamam|| taṃ tu kālena mahatā saṃkalpaṃ kurute vaśe| cittaṃ grasati saṃkalpastacca jñānamanuttamam||

Verse 16

कालो गिरति विज्ञानं कालं बलमिति श्रुतिः। बलं कालो ग्रसति तु तं विद्वान्कुरुते वशे।। कालो गिरति विज्ञानं कालं बलमिति श्रुतिः। बलं कालो ग्रसति तु तं विद्वान्कुरुते वशे।। ब्राह्मोऽयं प्रतिसंचर इति ध. पाठः।।

kālo girati vijñānaṃ kālaṃ balamiti śrutiḥ| balaṃ kālo grasati tu taṃ vidvānkurute vaśe|| kālo girati vijñānaṃ kālaṃ balamiti śrutiḥ| balaṃ kālo grasati tu taṃ vidvānkurute vaśe|| brāhmo'yaṃ pratisaṃcara iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 17

[आकाशस्य तदा घोषं तं विद्वान्कुरुतेऽऽत्मनि।] तदव्यक्तं परं ब्रह्म तच्छाश्वतमनुत्तमम्। एवं सर्वाणि भूतानि ब्रह्मैव प्रतिसंहरेत्।। [आकाशस्य तदा घोषं तं विद्वान्कुरुतेऽऽत्मनि।] तदव्यक्तं परं ब्रह्म तच्छाश्वतमनुत्तमम्। एवं सर्वाणि भूतानि ब्रह्मैव प्रतिसंहरेत्।।

[ākāśasya tadā ghoṣaṃ taṃ vidvānkurute''tmani|] tadavyaktaṃ paraṃ brahma tacchāśvatamanuttamam| evaṃ sarvāṇi bhūtāni brahmaiva pratisaṃharet|| [ākāśasya tadā ghoṣaṃ taṃ vidvānkurute''tmani|] tadavyaktaṃ paraṃ brahma tacchāśvatamanuttamam| evaṃ sarvāṇi bhūtāni brahmaiva pratisaṃharet||

Verse 18

यथावत्कीर्तितं सत्यमेवमेतदसंशयम्। बोध्यं विद्यामयं दृष्ट्वा योगिभिः परमात्मभिः।। यथावत्कीर्तितं सत्यमेवमेतदसंशयम्। बोध्यं विद्यामयं दृष्ट्वा योगिभिः परमात्मभिः।। कालो हरति विज्ञानमिति थ. पाठः।।

yathāvatkīrtitaṃ satyamevametadasaṃśayam| bodhyaṃ vidyāmayaṃ dṛṣṭvā yogibhiḥ paramātmabhiḥ|| yathāvatkīrtitaṃ satyamevametadasaṃśayam| bodhyaṃ vidyāmayaṃ dṛṣṭvā yogibhiḥ paramātmabhiḥ|| kālo harati vijñānamiti tha. pāṭhaḥ||

Verse 19

एवं विस्तारसंक्षेपौ ब्रह्माव्यक्ते पुनःपुनः। युगसाहस्रयोरादावहोरात्र्यास्तथैव च।। एवं विस्तारसंक्षेपौ ब्रह्माव्यक्ते पुनःपुनः। युगसाहस्रयोरादावहोरात्र्यास्तथैव च।। बोध्यं बोधयितुं योग्यमन्वर्थनामानं शिष्यम्। विद्यामयं अत्यौत्कण्डेन विद्यार्थित्वात्।।

evaṃ vistārasaṃkṣepau brahmāvyakte punaḥpunaḥ| yugasāhasrayorādāvahorātryāstathaiva ca|| evaṃ vistārasaṃkṣepau brahmāvyakte punaḥpunaḥ| yugasāhasrayorādāvahorātryāstathaiva ca|| bodhyaṃ bodhayituṃ yogyamanvarthanāmānaṃ śiṣyam| vidyāmayaṃ atyautkaṇḍena vidyārthitvāt||