Adhyaya 23

Verse 1

व्यासेन युधिष्ठिरंप्रति शङ्खलिखितोपाख्यानकथनपूर्वकं क्षात्रधर्मस्वीकरणचोदना।। 1।। वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तु कौन्तेयो गुडाकेशेन भारत। नोवाच किंचित्कौरव्यस्ततो द्वैपायनोऽब्रवीत्।।

vyāsena yudhiṣṭhiraṃprati śaṅkhalikhitopākhyānakathanapūrvakaṃ kṣātradharmasvīkaraṇacodanā|| 1|| vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastu kaunteyo guḍākeśena bhārata| novāca kiṃcitkauravyastato dvaipāyano'bravīt||

Verse 2

व्यास उवाच। बीभत्सोर्वचनं सौम्य सत्यमेतद्युधिष्ठिर। शास्त्रदृष्टः परो धर्मः स्मृतो गार्हस्थ्य आश्रमः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि त्रयोविंशोऽध्यायः।।

vyāsa uvāca| bībhatsorvacanaṃ saumya satyametadyudhiṣṭhira| śāstradṛṣṭaḥ paro dharmaḥ smṛto gārhasthya āśramaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi rājadharmaparvaṇi trayoviṃśo'dhyāyaḥ||

Verse 3

स्वधर्मं चर धर्मज्ञ यथाशास्त्रं यथाविधि। न हि गार्हस्थ्यमुत्सृज्य तवारण्यं विधीयते।।

svadharmaṃ cara dharmajña yathāśāstraṃ yathāvidhi| na hi gārhasthyamutsṛjya tavāraṇyaṃ vidhīyate||

Verse 4

गृहस्थं हि सदा देवाः पितरोऽतिथयस्तथा। भृत्याश्चैवोपजीवन्ति तान्भरस्व महीपते।।

gṛhasthaṃ hi sadā devāḥ pitaro'tithayastathā| bhṛtyāścaivopajīvanti tānbharasva mahīpate||

Verse 5

वयांसि पशवश्चैव भूतानि च जनाधिप। गृहस्थैरेव धार्यन्ते तस्माच्छ्रेष्ठो गृहाश्रमी।।

vayāṃsi paśavaścaiva bhūtāni ca janādhipa| gṛhasthaireva dhāryante tasmācchreṣṭho gṛhāśramī||

Verse 6

सोऽयं चतुर्णामेतेषामाश्रमाणां दुराचरः। तं चराद्य विधिं पार्थ दुश्चरं दुर्बलेन्द्रियैः।।

so'yaṃ caturṇāmeteṣāmāśramāṇāṃ durācaraḥ| taṃ carādya vidhiṃ pārtha duścaraṃ durbalendriyaiḥ||

Verse 7

वेदज्ञानं च ते कृत्स्नं तपश्चाचरितं महत्। पितृपैतामहं राज्यं धुर्यवद्वोद्दुमर्हसि।।

vedajñānaṃ ca te kṛtsnaṃ tapaścācaritaṃ mahat| pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ dhuryavadvoddumarhasi||

Verse 8

तपो यज्ञस्तथा विद्या भैक्ष्यमिन्द्रियसंयमः। ध्यानं विद्या समुत्थानं संतोषश्च श्रियं प्रति। तथा ह्येकान्तशीलत्वं तुष्टिर्दानं च शक्तितः।।

tapo yajñastathā vidyā bhaikṣyamindriyasaṃyamaḥ| dhyānaṃ vidyā samutthānaṃ saṃtoṣaśca śriyaṃ prati| tathā hyekāntaśīlatvaṃ tuṣṭirdānaṃ ca śaktitaḥ||

Verse 9

ब्राह्मणानां महाराज चेष्टा संसिद्धिकारिका। क्षत्रियाणां तु वक्ष्यामि तवापि विदितं पुनः।।

brāhmaṇānāṃ mahārāja ceṣṭā saṃsiddhikārikā| kṣatriyāṇāṃ tu vakṣyāmi tavāpi viditaṃ punaḥ||

Verse 10

यज्ञो विद्या समुत्थानमसंतोषः श्रियं प्रति। दण्डधारणमुग्रत्वं प्रजानां परिपालनम्।।

yajño vidyā samutthānamasaṃtoṣaḥ śriyaṃ prati| daṇḍadhāraṇamugratvaṃ prajānāṃ paripālanam||

Verse 11

वेदज्ञानं तथा कृत्स्नं तपः सुचरितं तथा। द्रविणोपार्जनं भूरि पात्रे च प्रतिपादनम्।।

vedajñānaṃ tathā kṛtsnaṃ tapaḥ sucaritaṃ tathā| draviṇopārjanaṃ bhūri pātre ca pratipādanam||

Verse 12

एतानि राज्ञां कर्माणि सुकृतानि विशांपते। इमं लोकममुं चैव साधयन्तीति नः श्रुतम्।।

etāni rājñāṃ karmāṇi sukṛtāni viśāṃpate| imaṃ lokamamuṃ caiva sādhayantīti naḥ śrutam||

Verse 13

एषां ज्यायस्तु कौन्तेय दण्डधारणमुच्यते। बलं हि क्षत्रिये नित्यं बले दण्डः समाहितः।।

eṣāṃ jyāyastu kaunteya daṇḍadhāraṇamucyate| balaṃ hi kṣatriye nityaṃ bale daṇḍaḥ samāhitaḥ||

Verse 14

एताश्चेष्टाः क्षत्रियाणां राजन्संसिद्धिकारिकाः। अपि गाथामिमां चापि बृहस्पतिरगायत।।

etāśceṣṭāḥ kṣatriyāṇāṃ rājansaṃsiddhikārikāḥ| api gāthāmimāṃ cāpi bṛhaspatiragāyata||

Verse 15

भूमिरेतौ निगिरति सर्पो बिलशयानिव। राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्।। गार्हस्थ्यः गृहस्थस्यायं गार्हस्थ्यः।।

bhūmiretau nigirati sarpo bilaśayāniva| rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam|| gārhasthyaḥ gṛhasthasyāyaṃ gārhasthyaḥ||

Verse 16

सुद्युम्नश्चापि राजर्षिः श्रूयते दण्डधारणात्। प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा।।

sudyumnaścāpi rājarṣiḥ śrūyate daṇḍadhāraṇāt| prāptavānparamāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā||

Verse 17

युधिष्ठिर उवाच। भगवन्कर्मणा केन सुद्युम्नो वसुधाधिपः। संसिद्धिं परमां प्राप्तः श्रोतुमिच्छामि तं नृपम्।।

yudhiṣṭhira uvāca| bhagavankarmaṇā kena sudyumno vasudhādhipaḥ| saṃsiddhiṃ paramāṃ prāptaḥ śrotumicchāmi taṃ nṛpam||

Verse 18

व्यास उवाच। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। शङ्खश्च लिखितश्चास्तां भ्रातरौ संशितव्रतौ।।

vyāsa uvāca| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| śaṅkhaśca likhitaścāstāṃ bhrātarau saṃśitavratau||

Verse 19

तयोरावसथावास्तां रमणीयौ पृथक्पृथक्। नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैरुपेतौ बाहुदामनु।। बिलशयान्मूषिकान्। अप्रवासिनं गृहादिसङ्गिनम्। सर्पो बिलशयाविवेति ड.थ.पाठः।।

tayorāvasathāvāstāṃ ramaṇīyau pṛthakpṛthak| nityapuṣpaphalairvṛkṣairupetau bāhudāmanu|| bilaśayānmūṣikān| apravāsinaṃ gṛhādisaṅginam| sarpo bilaśayāviveti ḍa.tha.pāṭhaḥ||

Verse 20

ततः कदाचिल्लिखितः शङ्खस्याश्रममागतः। यदृच्छयाऽथ शङ्खोपि निष्क्रान्तोऽभवदाश्रमात्।।

tataḥ kadācillikhitaḥ śaṅkhasyāśramamāgataḥ| yadṛcchayā'tha śaṅkhopi niṣkrānto'bhavadāśramāt||

Verse 21

सोऽभिगम्याश्रमं भ्रातुश्चंक्रमँल्लिखितस्तदा। फलानि शातयामास सम्यक्परिणतान्युत।। बाहुदां नदीमनु तत्समीपे।।

so'bhigamyāśramaṃ bhrātuścaṃkrama~llikhitastadā| phalāni śātayāmāsa samyakpariṇatānyuta|| bāhudāṃ nadīmanu tatsamīpe||

Verse 22

तान्युपादाय विस्रब्धो भक्षयामास स द्विजः। तस्मिंश्च भक्षयत्येव शङ्खोऽप्याश्रममागतः।।

tānyupādāya visrabdho bhakṣayāmāsa sa dvijaḥ| tasmiṃśca bhakṣayatyeva śaṅkho'pyāśramamāgataḥ||

Verse 23

भक्षयन्तं तु तं दृष्ट्वा शङ्खो भ्रातरमब्रवीत्। कुतः फलान्यवाप्तानि हेतुना केन खादसि।।

bhakṣayantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śaṅkho bhrātaramabravīt| kutaḥ phalānyavāptāni hetunā kena khādasi||

Verse 24

सोऽब्रवीद्धातरं ज्येष्ठमुपसृत्याभिवाद्य च। इत एव गृहीतानि मयेति प्रहसन्निव।। शङ्खस्य लिखितस्तदेति झ. पाठः।।

so'bravīddhātaraṃ jyeṣṭhamupasṛtyābhivādya ca| ita eva gṛhītāni mayeti prahasanniva|| śaṅkhasya likhitastadeti jha. pāṭhaḥ||

Verse 25

तमब्रतीत्तथा शङ्खस्तीव्ररोषसमन्वितः। स्तेयं त्वया कृतमिदं फलान्याददता स्वयम्।।

tamabratīttathā śaṅkhastīvraroṣasamanvitaḥ| steyaṃ tvayā kṛtamidaṃ phalānyādadatā svayam||

Verse 26

गच्छ राजानमासाद्य स्वकर्म कथयस्व वै। अदत्तादानमेवं हि कृतं पार्थिवसत्तम।। उपस्पृश्याभिवाद्य चेति ड.थ. पाठः।।

gaccha rājānamāsādya svakarma kathayasva vai| adattādānamevaṃ hi kṛtaṃ pārthivasattama|| upaspṛśyābhivādya ceti ḍa.tha. pāṭhaḥ||

Verse 27

स्तेनं मां त्वं विदित्वा च स्वधर्ममनुपालय। शीघ्रं धारय चोरस्य मम दण्डं नराधिप।।

stenaṃ māṃ tvaṃ viditvā ca svadharmamanupālaya| śīghraṃ dhāraya corasya mama daṇḍaṃ narādhipa||

Verse 28

इत्युक्तस्तस्य वचनात्सुद्युम्न स नराधिपम्। अभ्यगच्छन्महाबाहो लिखितः संशितव्रतः।।

ityuktastasya vacanātsudyumna sa narādhipam| abhyagacchanmahābāho likhitaḥ saṃśitavrataḥ||

Verse 29

सुद्युम्नस्त्वन्तपालेभ्यः श्रुत्वा लिखितमागतम्। अभ्यगच्छत्सहामात्यः पद्भ्यामेव जनेश्वरः।। हे पार्थिवसत्तम मया अदत्तादानं कृतमित्यस्मै राज्ञे कथयस्वेति संबन्धः।।

sudyumnastvantapālebhyaḥ śrutvā likhitamāgatam| abhyagacchatsahāmātyaḥ padbhyāmeva janeśvaraḥ|| he pārthivasattama mayā adattādānaṃ kṛtamityasmai rājñe kathayasveti saṃbandhaḥ||

Verse 30

तमब्रवीत्समागम्य स राजा धर्मवित्तमम्। किमागमनमाचक्ष्व भगवन्कृतमेव तत्।।

tamabravītsamāgamya sa rājā dharmavittamam| kimāgamanamācakṣva bhagavankṛtameva tat||

Verse 31

एवमुक्तः स विप्रर्षिः सुद्युम्नमिदमब्रवीत्। प्रतिश्रुत्य करिष्येति श्रुत्वा तत्कर्तुमर्हसि।। अन्तपालेभ्यो द्वारपालेभ्यः।।

evamuktaḥ sa viprarṣiḥ sudyumnamidamabravīt| pratiśrutya kariṣyeti śrutvā tatkartumarhasi|| antapālebhyo dvārapālebhyaḥ||

Verse 32

अनिसृष्टानि गुरुणा फलानि मनुजर्षभ। भक्षितानि महाराज तत्र मां शाधि माचिरम्।। करिष्येतीति संधिरार्षः।।

anisṛṣṭāni guruṇā phalāni manujarṣabha| bhakṣitāni mahārāja tatra māṃ śādhi māciram|| kariṣyetīti saṃdhirārṣaḥ||

Verse 33

सुद्युम्न उवाच। प्रमाणं चेन्मतो राजा भवतो दण्डधारणे। अनुज्ञायामपि तथा हेतुः स्याद्ब्राह्मणर्षभ।। अनिसृष्टान्यदत्तानि। गुरुणा ज्येष्ठभ्रात्रा।।

sudyumna uvāca| pramāṇaṃ cenmato rājā bhavato daṇḍadhāraṇe| anujñāyāmapi tathā hetuḥ syādbrāhmaṇarṣabha|| anisṛṣṭānyadattāni| guruṇā jyeṣṭhabhrātrā||

Verse 34

स भवानभ्यनुज्ञातः शुचिकर्मा महाव्रतः। ब्रूहि कामानतोऽन्यांस्त्वं करिष्यामि हि ते वचः।। यथा दण्डधारणे राजा प्रमाणं तथाऽनुज्ञायां हेतुः प्रमाणम्।।

sa bhavānabhyanujñātaḥ śucikarmā mahāvrataḥ| brūhi kāmānato'nyāṃstvaṃ kariṣyāmi hi te vacaḥ|| yathā daṇḍadhāraṇe rājā pramāṇaṃ tathā'nujñāyāṃ hetuḥ pramāṇam||

Verse 35

व्यास उवाच। संछन्द्यमानो ब्रह्मर्षिः पार्थिवेन महात्मना। नान्यं स वरयामास तस्माद्दण्डादृते वरम्।।

vyāsa uvāca| saṃchandyamāno brahmarṣiḥ pārthivena mahātmanā| nānyaṃ sa varayāmāsa tasmāddaṇḍādṛte varam||

Verse 36

ततः स पृथिवीपालो लिखितस्य महात्मनः। करौ प्रच्छेदयामास धृतदण्डो जगाम सः।।

tataḥ sa pṛthivīpālo likhitasya mahātmanaḥ| karau pracchedayāmāsa dhṛtadaṇḍo jagāma saḥ||

Verse 37

स गत्वा भ्रातरं शङ्खमार्तरूपोऽब्रवीदिदम्। धृतदण्डस्य दुर्बुद्धेर्भवांस्तत्क्षन्तुमर्हति।।

sa gatvā bhrātaraṃ śaṅkhamārtarūpo'bravīdidam| dhṛtadaṇḍasya durbuddherbhavāṃstatkṣantumarhati||

Verse 38

शङ्ख उवाच। न कुप्ये तव धर्मज्ञ न त्वं दूषयसे मम। सुनिर्मलं कुलं ब्रह्मन्नस्मिञ्जगति विश्रुतम्। धर्मस्तु ते व्यतिक्रान्तस्ततस्ते निष्कृतिः कृता।। शुचिकर्मा मदनुज्ञयैव शोधितदोषः।।

śaṅkha uvāca| na kupye tava dharmajña na tvaṃ dūṣayase mama| sunirmalaṃ kulaṃ brahmannasmiñjagati viśrutam| dharmastu te vyatikrāntastataste niṣkṛtiḥ kṛtā|| śucikarmā madanujñayaiva śodhitadoṣaḥ||

Verse 39

त्वं गत्वा बाहुदां शीघ्रं तर्पयस्व यथाविधि। देवानृषीन्पितृंश्चैव मा चाधर्मे मनः कृथाः।।

tvaṃ gatvā bāhudāṃ śīghraṃ tarpayasva yathāvidhi| devānṛṣīnpitṛṃścaiva mā cādharme manaḥ kṛthāḥ||

Verse 40

ब्रह्महत्यां सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमम्। महान्ति पातकान्याहुः संयोगं चैव तैः सह।।

brahmahatyāṃ surāpānaṃ steyaṃ gurvaṅganāgamam| mahānti pātakānyāhuḥ saṃyogaṃ caiva taiḥ saha||

Verse 41

न स्तेयसदृशं ब्रह्मन्महापातकमस्ति हि। जगत्यस्मिन्महाभाग ब्रह्महत्यासमं हि तत्।।

na steyasadṛśaṃ brahmanmahāpātakamasti hi| jagatyasminmahābhāga brahmahatyāsamaṃ hi tat||

Verse 42

सर्वपातकिनां ब्रह्मन्दण्डः शारीर उच्यते। तस्करस्य विशेषेण नान्यो दण्डो विधीयते।।

sarvapātakināṃ brahmandaṇḍaḥ śārīra ucyate| taskarasya viśeṣeṇa nānyo daṇḍo vidhīyate||

Verse 43

ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि वैश्यः शूद्रोऽथवा द्विज। सर्वे कामकृते पापे हन्तव्या न विचारणा।।

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vā'pi vaiśyaḥ śūdro'thavā dvija| sarve kāmakṛte pāpe hantavyā na vicāraṇā||

Verse 44

राजभिर्धृतदण्डा वै कृत्वा पापानि मानवाः। निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा।।

rājabhirdhṛtadaṇḍā vai kṛtvā pāpāni mānavāḥ| nirmalāḥ svargamāyānti santaḥ sukṛtino yathā||

Verse 45

उद्धृतं नः कुलं ब्रह्मन्नाज्ञादण्डे धृते त्वयि।।

uddhṛtaṃ naḥ kulaṃ brahmannājñādaṇḍe dhṛte tvayi||

Verse 46

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा शङ्खस्य लिखितस्तदा। अवगाह्यापगां पुण्यामुदकार्थं प्रचक्रमे।। मम माम् निष्कृतिः प्रायश्चित्तम्।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā śaṅkhasya likhitastadā| avagāhyāpagāṃ puṇyāmudakārthaṃ pracakrame|| mama mām niṣkṛtiḥ prāyaścittam||

Verse 47

प्रादुरास्तां ततस्तस्य करौ जलजसन्निभौ। ततः स विस्मितो भ्रातुर्दर्शयामास तौ करौ।।

prādurāstāṃ tatastasya karau jalajasannibhau| tataḥ sa vismito bhrāturdarśayāmāsa tau karau||

Verse 48

ततस्तमब्रवीच्छङ्खस्तपसेदं कृतं मया। मा च तेऽव विशङ्का भूद्दैवमत्र विधीयते।।

tatastamabravīcchaṅkhastapasedaṃ kṛtaṃ mayā| mā ca te'va viśaṅkā bhūddaivamatra vidhīyate||

Verse 49

लिखित उवाच। किंतु नाहं त्वया पूतः पूर्वमेव महाद्युते। यस्य ते तपसो वीर्यमीदृशं द्विजसत्तम।।

likhita uvāca| kiṃtu nāhaṃ tvayā pūtaḥ pūrvameva mahādyute| yasya te tapaso vīryamīdṛśaṃ dvijasattama||

Verse 50

शङ्ख उवाच। एवमेतन्मया कार्यं नाहं दण्डधरस्तव। स च पूतो नरपतिस्त्वं चापि पितृभिः सह।।

śaṅkha uvāca| evametanmayā kāryaṃ nāhaṃ daṇḍadharastava| sa ca pūto narapatistvaṃ cāpi pitṛbhiḥ saha||

Verse 51

व्यास उवाच। स राजा पाण्डवश्रेष्ठ श्रेयान्वै तेन कर्मणा। प्राप्तवान्परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा।।

vyāsa uvāca| sa rājā pāṇḍavaśreṣṭha śreyānvai tena karmaṇā| prāptavānparamāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā||

Verse 52

एष धर्मः क्षत्रियाणां प्रजानां परिपालनम्। उत्पथेभ्यो महाराज मा स्म शोके मनः कृथाः।।

eṣa dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ prajānāṃ paripālanam| utpathebhyo mahārāja mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ||

Verse 53

भ्रातुरस्य हितं वाक्यं शृणु धर्मज्ञसत्तम। दण्ड एव हि राजेन्द्र क्षत्रधर्मो न मुण्डनम्।।

bhrāturasya hitaṃ vākyaṃ śṛṇu dharmajñasattama| daṇḍa eva hi rājendra kṣatradharmo na muṇḍanam||