Adhyaya 238

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति सृष्ट्यादिप्रतिपादकव्यासशुकसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। आद्यन्तं सर्वभूतानां ज्ञातुमिच्छामि कौरव। ध्यानं कर्म च कालं च तथैवायुर्युगेयुगे।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati sṛṣṭyādipratipādakavyāsaśukasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| ādyantaṃ sarvabhūtānāṃ jñātumicchāmi kaurava| dhyānaṃ karma ca kālaṃ ca tathaivāyuryugeyuge||

Verse 2

लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानामागतिं गतिम्। सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत्प्रवर्तते।।

lokatattvaṃ ca kārtsnyena bhūtānāmāgatiṃ gatim| sargaśca nidhanaṃ caiva kuta etatpravartate||

Verse 3

भेदकं भेदतत्वं च तथाऽन्येषां मतं तथा। अवस्थात्रितयं चैव यादृशं च पितामह।।

bhedakaṃ bhedatatvaṃ ca tathā'nyeṣāṃ mataṃ tathā| avasthātritayaṃ caiva yādṛśaṃ ca pitāmaha||

Verse 4

यदि तेऽनुग्रहे बुद्धिरस्मास्विह सतां वर। एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे।।

yadi te'nugrahe buddhirasmāsviha satāṃ vara| etadbhavantaṃ pṛcchāmi tadbhavānprabravītu me||

Verse 5

पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितमुत्तमम्।। भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिरुत्तमा।।

pūrvaṃ hi kathitaṃ śrutvā bhṛgubhāṣitamuttamam|| bharadvājasya viprarṣestato me buddhiruttamā||

Verse 6

जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता। ततो भूयस्तु पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति।।

jātā paramadharmiṣṭhā divyasaṃsthānasaṃsthitā| tato bhūyastu pṛcchāmi tadbhavānvaktumarhati||

Verse 7

भीष्म उवाच। अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्। जगौ यद्भगवान्व्यासः पुत्राय परिपृच्छते।।

bhīṣma uvāca| atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam| jagau yadbhagavānvyāsaḥ putrāya paripṛcchate||

Verse 8

अधीत्य वेदानखिलान्साङ्गोपनिषदस्तथा। अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात्।।

adhītya vedānakhilānsāṅgopaniṣadastathā| anvicchannaiṣṭhikaṃ karma dharmanaipuṇadarśanāt||

Verse 9

कृष्णद्वैपायनं व्यासं पुत्रो वैयासकिः शुकः। पप्रच्छ संशयमिमं छिन्नधर्मार्थसंशयम्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि अष्टत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 238।।

kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsaṃ putro vaiyāsakiḥ śukaḥ| papraccha saṃśayamimaṃ chinnadharmārthasaṃśayam|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi aṣṭatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 238||

Verse 10

श्रीशुक उवाच। भूतग्रामस्य र्क्तारं कालज्ञाने च निश्चितम्। ज्ञानं ब्रह्म च योगं च गवात्मकमिदं जगत्।।

śrīśuka uvāca| bhūtagrāmasya rktāraṃ kālajñāne ca niścitam| jñānaṃ brahma ca yogaṃ ca gavātmakamidaṃ jagat||

Verse 11

त्रितये त्वेनमायाति तथा ह्येषोऽपि वा पुनः। केनैव च विभागः स्यात्तुरीयो लक्षणैर्विना।।

tritaye tvenamāyāti tathā hyeṣo'pi vā punaḥ| kenaiva ca vibhāgaḥ syātturīyo lakṣaṇairvinā||

Verse 12

ज्ञानज्ञेयान्तरे कोसौ कोयं भावस्तु भेदवत्। यज्ज्ञानं लक्षणं चैव तेषां कर्तारमेव च। ब्राह्मणस्य च यत्कृत्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति।।

jñānajñeyāntare kosau koyaṃ bhāvastu bhedavat| yajjñānaṃ lakṣaṇaṃ caiva teṣāṃ kartārameva ca| brāhmaṇasya ca yatkṛtyaṃ tadbhavānvaktumarhati||

Verse 13

भीष्म उवाच। तस्मै प्रोवाच तत्सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते। अतीतानागते विद्वान्सर्वज्ञः सर्वधर्मवित्।।

bhīṣma uvāca| tasmai provāca tatsarvaṃ pitā putrāya pṛcchate| atītānāgate vidvānsarvajñaḥ sarvadharmavit||

Verse 14

पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावत्कीर्तयाम्यहम्। शृणुष्वावहितो भूत्वा यथाऽऽवृतमिदं जगत्।।

pṛcchatastava satputra yathāvatkīrtayāmyaham| śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yathā''vṛtamidaṃ jagat||

Verse 15

कार्यादि कारणान्तं यत्कार्यान्तं कारणादिकम्। ज्ञानं तदुभयं वित्त्वा सत्यं च परमं शुभम्।।

kāryādi kāraṇāntaṃ yatkāryāntaṃ kāraṇādikam| jñānaṃ tadubhayaṃ vittvā satyaṃ ca paramaṃ śubham||

Verse 16

ब्रह्मेति चाभिविख्यातं तद्वै पश्यन्ति सूरयः। ब्रह्मतेजोमयं भूतं भूतकारणमद्भुतम्।।

brahmeti cābhivikhyātaṃ tadvai paśyanti sūrayaḥ| brahmatejomayaṃ bhūtaṃ bhūtakāraṇamadbhutam||

Verse 17

आसीदादौ ततस्त्वाहुः प्राधान्यमिति तद्विदः। त्रिगुणां तां महामायां वैष्णवीं प्रकृतिं विदुः।।

āsīdādau tatastvāhuḥ prādhānyamiti tadvidaḥ| triguṇāṃ tāṃ mahāmāyāṃ vaiṣṇavīṃ prakṛtiṃ viduḥ||

Verse 18

तदीदृशमनाद्यन्तमव्यक्तमजरं ध्रुवम्। अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे वैकृतं च तत्।।

tadīdṛśamanādyantamavyaktamajaraṃ dhruvam| apratarkyamavijñeyaṃ brahmāgre vaikṛtaṃ ca tat||

Verse 19

तद्वै प्रधानमुद्दिष्टं त्रिसूक्ष्मं त्रिगुणात्मकम्। सम्यग्योगगुणं स्वस्थं तदिच्छाक्षोभितं महत्।।

tadvai pradhānamuddiṣṭaṃ trisūkṣmaṃ triguṇātmakam| samyagyogaguṇaṃ svasthaṃ tadicchākṣobhitaṃ mahat||

Verse 20

शक्तित्रयात्मिका तस्य प्रकृतिः कारणात्मिका। अस्वतन्त्रा च सततं विदधिष्ठानसंयुता।।

śaktitrayātmikā tasya prakṛtiḥ kāraṇātmikā| asvatantrā ca satataṃ vidadhiṣṭhānasaṃyutā||

Verse 21

स्वभावाख्यं समापन्ना मोहविग्रहधारिणी। विविधस्यास्य जीवस्य भोगार्थं समुपागता।।

svabhāvākhyaṃ samāpannā mohavigrahadhāriṇī| vividhasyāsya jīvasya bhogārthaṃ samupāgatā||

Verse 22

यथा संनिधिमात्रेण गन्धक्षोभाय जायते। मनस्तद्वदशेषस्य परात्पर इति स्मृतः।।

yathā saṃnidhimātreṇa gandhakṣobhāya jāyate| manastadvadaśeṣasya parātpara iti smṛtaḥ||

Verse 23

सृष्ट्वा प्रविश्य तत्तस्मिन्क्षोभयामास विष्ठितः। सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधा महान्।।

sṛṣṭvā praviśya tattasminkṣobhayāmāsa viṣṭhitaḥ| sātviko rājasaścaiva tāmasaśca tridhā mahān||

Verse 24

प्रधानतत्वादुद्भूतो महत्वाच्च महान्स्मृतः। प्रधानतत्वमुद्भूतं महत्तत्वं समावृणोत्।।

pradhānatatvādudbhūto mahatvācca mahānsmṛtaḥ| pradhānatatvamudbhūtaṃ mahattatvaṃ samāvṛṇot||

Verse 25

कालात्मनाऽभिभूतं तत्कालोंऽशः परमात्मनः। पुरुषश्चाप्रमेयात्मा स एव इति गीयते।।

kālātmanā'bhibhūtaṃ tatkāloṃ'śaḥ paramātmanaḥ| puruṣaścāprameyātmā sa eva iti gīyate||

Verse 26

त्रिगुणोसौ महाज्ञातः प्रधान इति वै श्रुतिः।।

triguṇosau mahājñātaḥ pradhāna iti vai śrutiḥ||

Verse 27

सात्विको राजसश्चैव तामसश्च त्रिधात्मकः। त्रिविधोऽयमहङ्कारो महत्तत्वादजायत।।

sātviko rājasaścaiva tāmasaśca tridhātmakaḥ| trividho'yamahaṅkāro mahattatvādajāyata||

Verse 28

तामसोऽसावहङ्कारो भूतादिरिति संज्ञितः। भूतानामादिभूतत्वाद्रक्ताहिस्तामसः स्मृतः।।

tāmaso'sāvahaṅkāro bhūtādiriti saṃjñitaḥ| bhūtānāmādibhūtatvādraktāhistāmasaḥ smṛtaḥ||

Verse 29

भूतादिः स विकुर्वाणः शिष्टं तन्मात्रकं ततः। ससर्ज शब्दं तन्मात्रमाकाशं शब्दलक्षणम्।।

bhūtādiḥ sa vikurvāṇaḥ śiṣṭaṃ tanmātrakaṃ tataḥ| sasarja śabdaṃ tanmātramākāśaṃ śabdalakṣaṇam||

Verse 30

शब्दलक्षणमाकाशं शब्दतन्मात्रमावृणोत्। तेन संपीड्यमानस्तु स्पर्शमात्रं ससर्ज ह।।

śabdalakṣaṇamākāśaṃ śabdatanmātramāvṛṇot| tena saṃpīḍyamānastu sparśamātraṃ sasarja ha||

Verse 31

शब्दमात्रं तदाकाशं स्पर्शमात्रं समावृणोत्। ससर्ज वायुस्तेनासौ पीड्यमान इति श्रुतिः।।

śabdamātraṃ tadākāśaṃ sparśamātraṃ samāvṛṇot| sasarja vāyustenāsau pīḍyamāna iti śrutiḥ||

Verse 32

स्पर्शमात्रं तदा वायू रूपमात्रं समावृणोत्। तेन संपीड्यमानस्तु ससर्जाग्निमिति श्रुतिः।।

sparśamātraṃ tadā vāyū rūpamātraṃ samāvṛṇot| tena saṃpīḍyamānastu sasarjāgnimiti śrutiḥ||

Verse 33

रूपमात्रं ततो वह्निं समुत्सृज्य समावृणोत्। तेन संपीड्यमानस्तु रसमात्रं ससर्ज ह।।

rūpamātraṃ tato vahniṃ samutsṛjya samāvṛṇot| tena saṃpīḍyamānastu rasamātraṃ sasarja ha||

Verse 34

रुपमात्रगतं तेजो रसमात्रं समावृणोत्। तेन संपीड्यमानस्तु ससर्जाम्भ इति श्रुतिः।।

rupamātragataṃ tejo rasamātraṃ samāvṛṇot| tena saṃpīḍyamānastu sasarjāmbha iti śrutiḥ||

Verse 35

रसमात्रात्मकं भूयो रसं तन्मात्रमावृणोत्। तेन संपीड्यमानस्तु गन्धं तन्मात्रकं ततः।।

rasamātrātmakaṃ bhūyo rasaṃ tanmātramāvṛṇot| tena saṃpīḍyamānastu gandhaṃ tanmātrakaṃ tataḥ||

Verse 36

ससर्ज गन्धं तन्मात्रमावृणोत्करकं ततः। तेन संपीड्यमानस्तु काठिन्यं च ससर्ज ह।।

sasarja gandhaṃ tanmātramāvṛṇotkarakaṃ tataḥ| tena saṃpīḍyamānastu kāṭhinyaṃ ca sasarja ha||

Verse 37

पृथिवी जायते तस्माद्गन्धतन्मात्रजात्तथा।।

pṛthivī jāyate tasmādgandhatanmātrajāttathā||

Verse 38

अम्मयं सर्वमेवेदमापस्तस्तम्भिरे पुनः। भूतानीमानि जातानि पृथिव्यादीनि वै श्रुतिः।।

ammayaṃ sarvamevedamāpastastambhire punaḥ| bhūtānīmāni jātāni pṛthivyādīni vai śrutiḥ||

Verse 39

भूतानां मूर्तिरेवैषामन्नं चैषां मता बुधैः। तस्मिंस्तस्मिंस्तु तन्मात्रा तन्मात्रा इति ते स्मृताः।।

bhūtānāṃ mūrtirevaiṣāmannaṃ caiṣāṃ matā budhaiḥ| tasmiṃstasmiṃstu tanmātrā tanmātrā iti te smṛtāḥ||

Verse 40

तैजसानीन्द्रियाण्याहुर्देवा वैकारिका दश। एकादशं मनश्चात्र देवा वैकारिकाः स्मृताः।।

taijasānīndriyāṇyāhurdevā vaikārikā daśa| ekādaśaṃ manaścātra devā vaikārikāḥ smṛtāḥ||

Verse 41

एषामुद्धर्तकः कालो नानाभेदवदास्थितः। परमात्मा च भूतात्मा गुणभेदेन संस्थितः। एक एव त्रिधा भिन्नः करोति विविधाः क्रियाः।।

eṣāmuddhartakaḥ kālo nānābhedavadāsthitaḥ| paramātmā ca bhūtātmā guṇabhedena saṃsthitaḥ| eka eva tridhā bhinnaḥ karoti vividhāḥ kriyāḥ||

Verse 42

ब्रह्मा सृजति भूतानि पाति नारायणोऽव्ययः। रुद्रो हन्ति जगन्मूर्तिः काल एष क्रियाबुधः।।

brahmā sṛjati bhūtāni pāti nārāyaṇo'vyayaḥ| rudro hanti jaganmūrtiḥ kāla eṣa kriyābudhaḥ||

Verse 43

कालोपि तन्मयोचिन्त्यस्त्रिगुणात्मा सनातनः। अव्यक्तोसावचिन्त्योसौ वर्तते भिन्नलक्षणः।।

kālopi tanmayocintyastriguṇātmā sanātanaḥ| avyaktosāvacintyosau vartate bhinnalakṣaṇaḥ||

Verse 44

कालात्मना त्विदं भिन्नमभिन्नं श्रूयते हि यत्। अनाद्यन्तमजं दिव्यमव्यक्तमजरं ध्रुवम्। अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे संप्रवर्तते।।

kālātmanā tvidaṃ bhinnamabhinnaṃ śrūyate hi yat| anādyantamajaṃ divyamavyaktamajaraṃ dhruvam| apratarkyamavijñeyaṃ brahmāgre saṃpravartate||

Verse 45

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम्। त्रिंशत्कलश्चापि भवेन्मुहूर्तो भागः कलाया दशमश्च यः स्यात्।। संशयं संशयविषयम्। छिन्नधर्मार्थसंशयं व्यास म्।।

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśattu kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tām| triṃśatkalaścāpi bhavenmuhūrto bhāgaḥ kalāyā daśamaśca yaḥ syāt|| saṃśayaṃ saṃśayaviṣayam| chinnadharmārthasaṃśayaṃ vyāsa m||

Verse 46

त्रिंशन्मुहूर्तं तु भवेदहश्च रात्रिश्च सङ्ख्या मुनिभिः प्रणीता। मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंशु त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः।।

triṃśanmuhūrtaṃ tu bhavedahaśca rātriśca saṅkhyā munibhiḥ praṇītā| māsaḥ smṛto rātryahanī ca triṃśu tsaṃvatsaro dvādaśamāsa uktaḥ||

Verse 47

संवत्सरं द्वे अयने वदन्ति सङ्ख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च।।

saṃvatsaraṃ dve ayane vadanti saṅkhyāvido dakṣiṇamuttaraṃ ca||

Verse 48

पहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ। रात्रिः स्वप्नाय संयाति चेष्टायै कर्मणामहः।।

pahorātrau vibhajate sūryo mānuṣalaukikau| rātriḥ svapnāya saṃyāti ceṣṭāyai karmaṇāmahaḥ||

Verse 49

पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः। शुक्लोऽहः कर्मचेष्टायां कृष्णः स्वप्नाय शर्वरी।।

pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ| śuklo'haḥ karmaceṣṭāyāṃ kṛṣṇaḥ svapnāya śarvarī||

Verse 50

दैवे रात्र्यहनी ह्यब्दः प्रविभागस्तयोः पुनः। अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम्।।

daive rātryahanī hyabdaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ| ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam||

Verse 51

ये ते रात्र्यहनी पूर्वं कीर्तिते दैवलौकिके। तयोः सङ्ख्याय वर्षाग्रं ब्राह्ने वक्ष्याम्यहः क्षपे।।

ye te rātryahanī pūrvaṃ kīrtite daivalaukike| tayoḥ saṅkhyāya varṣāgraṃ brāhne vakṣyāmyahaḥ kṣape||

Verse 52

तेषां संवत्सराग्नाणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः। कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा।।

teṣāṃ saṃvatsarāgnāṇi pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ| kṛte tretāyuge caiva dvāpare ca kalau tathā||

Verse 53

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्। तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः।।

catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam| tasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathāvidhaḥ||

Verse 54

इतरेषु ससंध्येषु संध्यांशेषु ततस्त्रिषु। एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च।। दशपञ्च च स्थात् इति ट. थ. ध. पाठः।।

itareṣu sasaṃdhyeṣu saṃdhyāṃśeṣu tatastriṣu| ekāpāyena saṃyānti sahasrāṇi śatāni ca|| daśapañca ca sthāt iti ṭa. tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 55

एतानि शाश्वताँल्लोकान्धारयन्ति सनातनान्। एतद्ब्रह्मविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम्।।

etāni śāśvatā~llokāndhārayanti sanātanān| etadbrahmavidāṃ tāta viditaṃ brahma śāśvatam||

Verse 56

चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युग। नाधर्मेणागमः कश्चिद्युगे तस्मिन्प्रवर्तते।।

catuṣpātsakalo dharmaḥ satyaṃ caiva kṛte yuga| nādharmeṇāgamaḥ kaścidyuge tasminpravartate||

Verse 57

इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते। सत्यं शौत्रं तथायुश्च धर्मश्चापैति पादशः। चौर्यकानृतमायाभिरधर्मश्चोपचीयते।।

itareṣvāgamāddharmaḥ pādaśastvavaropyate| satyaṃ śautraṃ tathāyuśca dharmaścāpaiti pādaśaḥ| cauryakānṛtamāyābhiradharmaścopacīyate||

Verse 58

अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः। कृते त्रेतायुगे त्वेषां पादशो ह्रसते वयः।।

arogāḥ sarvasiddhārthāścaturvarṣaśatāyuṣaḥ| kṛte tretāyuge tveṣāṃ pādaśo hrasate vayaḥ||

Verse 59

वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीतीह न श्रुतम्। आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम्।।

vedavādāścānuyugaṃ hrasantītīha na śrutam| āyūṃṣi cāśiṣaścaiva vedasyaiva ca yatphalam||

Verse 60

अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे। अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्ति कृता इव।। एकपादेन हीयन्ते इति झ. पाठः।।

anye kṛtayuge dharmāstretāyāṃ dvāpare'pare| anye kaliyuge dharmā yathāśakti kṛtā iva|| ekapādena hīyante iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 61

तपः परं कृतयुगे त्रेतायां सत्यमुत्तमम्। द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे।।

tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ satyamuttamam| dvāpare yajñamevāhurdānameva kalau yuge||

Verse 62

एतां द्वादशसाहस्त्रीं युगाख्यां कवयो विदुः। सहस्रपरिवर्तं तद्ब्राह्मं दिवसमुच्यते।।

etāṃ dvādaśasāhastrīṃ yugākhyāṃ kavayo viduḥ| sahasraparivartaṃ tadbrāhmaṃ divasamucyate||

Verse 63

रात्रिस्तु तावती ब्राह्मी तदादौ विश्वमीश्वरः। प्रलयेत्मानमाविश्य सुप्त्वासोऽन्ते विबुध्यते।।

rātristu tāvatī brāhmī tadādau viśvamīśvaraḥ| pralayetmānamāviśya suptvāso'nte vibudhyate||

Verse 64

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणे विदुः। रात्रिं युगसहस्रां तां तेऽहोरात्रविदो जनाः।।

sahasrayugaparyantamaharyadbrahmaṇe viduḥ| rātriṃ yugasahasrāṃ tāṃ te'horātravido janāḥ||

Verse 65

प्रतिबुद्धो विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये। सृजते च महद्भूतं तस्माद्व्यक्तात्मकं मनः।।

pratibuddho vikurute brahmākṣayyaṃ kṣapākṣaye| sṛjate ca mahadbhūtaṃ tasmādvyaktātmakaṃ manaḥ||

Verse 66

मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया। आकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दे गुणो मतः।।

manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā| ākāśaṃ jāyate tasmāttasya śabde guṇo mataḥ||

Verse 67

आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः। बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः।।

ākāśāttu vikurvāṇātsarvagandhavahaḥ śuciḥ| balavāñjāyate vāyustasya sparśo guṇo mataḥ||

Verse 68

वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भवति भास्वरम्। रोचनं जनयेच्छुद्धं तद्रूपगुणमुच्यते।। अन्ये कलियुगे नॄणां युगह्ना सानुरूपतः इति झ. पाठः।।

vāyorapi vikurvāṇājjyotirbhavati bhāsvaram| rocanaṃ janayecchuddhaṃ tadrūpaguṇamucyate|| anye kaliyuge nṝṇāṃ yugahnā sānurūpataḥ iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 69

ज्योतिषोपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः। अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते।।

jyotiṣopi vikurvāṇādbhavantyāpo rasātmikāḥ| adbhyo gandhavahā bhūmiḥ pūrveṣāṃ sṛṣṭirucyate||

Verse 70

ब्रह्मतेजोमयं शुक्लं यस्य सर्वमिदं जगत्। एकस्य ब्रह्मभूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम्।।

brahmatejomayaṃ śuklaṃ yasya sarvamidaṃ jagat| ekasya brahmabhūtasya dvayaṃ sthāvarajaṅgamam||

Verse 71

अहर्मुखे विवुद्धं तत्सृजते विद्यया जगत्। अग्र एव महद्भूतमाशु व्यक्तात्मकं मनः।।

aharmukhe vivuddhaṃ tatsṛjate vidyayā jagat| agra eva mahadbhūtamāśu vyaktātmakaṃ manaḥ||

Verse 72

अभिभूयेह चातिष्ठद्व्यसृदत्सप्त मानसान्। दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम्।।

abhibhūyeha cātiṣṭhadvyasṛdatsapta mānasān| dūragaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam||

Verse 73

मनः सृष्टिं न कुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया। आकाशोजायते तस्मात्तस्य शब्दो गुणो मतः।।

manaḥ sṛṣṭiṃ na kurute codyamānaṃ sisṛkṣayā| ākāśojāyate tasmāttasya śabdo guṇo mataḥ||

Verse 74

आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः। बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शगुणं विदुः।।

ākāśāttu vikurvāṇātsarvagandhavahaḥ śuciḥ| balavāñjāyate vāyustasya sparśaguṇaṃ viduḥ||

Verse 75

वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भूतं तमोनुदम्। रोचिष्णुर्जायते तत्र तद्रूपगुणमुच्यते।।

vāyorapi vikurvāṇājjyotirbhūtaṃ tamonudam| rociṣṇurjāyate tatra tadrūpaguṇamucyate||

Verse 76

ज्योतिषोपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः। अद्भ्यो गन्धवहा भूमिः पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते।।

jyotiṣopi vikurvāṇādbhavantyāpo rasātmikāḥ| adbhyo gandhavahā bhūmiḥ pūrveṣāṃ sṛṣṭirucyate||

Verse 77

गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम्। तेषां यावद्गुणं यद्यत्तत्तावद्गुणकं स्मृतम्।।

guṇāḥ pūrvasya pūrvasya prāpnuvantyuttarottaram| teṣāṃ yāvadguṇaṃ yadyattattāvadguṇakaṃ smṛtam||

Verse 78

उपलभ्याप्सु चेद्गन्धं केचिद्ब्रयुरनैपुणात्। पृथिव्यामेव तं विद्यादपां वायोश्च संश्रितम्।।

upalabhyāpsu cedgandhaṃ kecidbrayuranaipuṇāt| pṛthivyāmeva taṃ vidyādapāṃ vāyośca saṃśritam||

Verse 79

एते सप्तविधात्मानो नानावीर्याः पृथक्पृथक्। नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुभसमागम्य कृत्स्नशः।।

ete saptavidhātmāno nānāvīryāḥ pṛthakpṛthak| nāśaknuvanprajāḥ sraṣṭubhasamāgamya kṛtsnaśaḥ||

Verse 80

ते समेत्य महात्मानो ह्यन्योन्यमभिसंश्रिताः। शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते।।

te sametya mahātmāno hyanyonyamabhisaṃśritāḥ| śarīrāśrayaṇaṃ prāptāstataḥ puruṣa ucyate||

Verse 81

श्रयणाच्छरीरी भवति मूर्तिमान्षोडशात्मकः। तमाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा।।

śrayaṇāccharīrī bhavati mūrtimānṣoḍaśātmakaḥ| tamāviśanti bhūtāni mahānti saha karmaṇā||

Verse 82

सर्वभूतान्युपादाय तपसश्चरणाय हि। आदिकर्ता महाभूतं तमेवाहुः प्रजापतिम्।।

sarvabhūtānyupādāya tapasaścaraṇāya hi| ādikartā mahābhūtaṃ tamevāhuḥ prajāpatim||

Verse 83

स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः। अजो जनयते ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान्।।

sa vai sṛjati bhūtāni sa eva puruṣaḥ paraḥ| ajo janayate brahmā devarṣipitṛmānavān||

Verse 84

लोकान्नदीः समुद्रांश्च दिशः शैलान्वनस्पतीन्। नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान्। अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्।।

lokānnadīḥ samudrāṃśca diśaḥ śailānvanaspatīn| narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān| avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam||

Verse 85

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे। तान्येव प्रतिपाद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः।।

teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire| tānyeva pratipādyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ||

Verse 86

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृत्तानृते। तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते।।

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmāvṛttānṛte| tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate||

Verse 87

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु। विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत।।

mahābhūteṣu nānātvamindriyārtheṣu mūrtiṣu| viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vidadhātyuta||

Verse 88

केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्मविदो जनाः। दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः।।

kecitpuruṣakāraṃ tu prāhuḥ karmavido janāḥ| daivamityapare viprāḥ svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ||

Verse 89

पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः। त्रय एतेऽपृथग्भूता अविवेकः कथंचन।। रोचिष्णु जायते शुक्रं इति झ. थ. पाठः।।

pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ| traya ete'pṛthagbhūtā avivekaḥ kathaṃcana|| rociṣṇu jāyate śukraṃ iti jha. tha. pāṭhaḥ||

Verse 90

एवमेतच्च दैवं च द्भूतं सृजते जगत्। कर्मस्था विषयं ब्रूयुः सत्वस्थाः समदर्शिनः।।

evametacca daivaṃ ca dbhūtaṃ sṛjate jagat| karmasthā viṣayaṃ brūyuḥ satvasthāḥ samadarśinaḥ||

Verse 91

ततो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः। तेन सर्वानवाप्नोति यान्कामान्मनसेच्छति।।

tato niḥśreyasaṃ jantostasya mūlaṃ śamo damaḥ| tena sarvānavāpnoti yānkāmānmanasecchati||

Verse 92

तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत्। स तद्भूतश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुः।।

tapasā tadavāpnoti yadbhūtaṃ sṛjate jagat| sa tadbhūtaśca sarveṣāṃ bhūtānāṃ bhavati prabhuḥ||

Verse 93

ऋषयस्तपसा वेदानध्यैषन्त दिवानिशम्। अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा।।

ṛṣayastapasā vedānadhyaiṣanta divāniśam| anādinidhanā nityā vāgutsṛṣṭā svayaṃbhuvā||

Verse 94

ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु सृष्टयः। नाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम्।। अविवेकं तु केचन इति झ. पाठः।।

ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yāśca vedeṣu sṛṣṭayaḥ| nāma rūpaṃ ca bhūtānāṃ karmaṇāṃ ca pravartanam|| avivekaṃ tu kecana iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 95

वेदशब्देभ्य एवादौ निर्मिमीते स ईश्वरः। नामधेयानि चर्षीणां याश्च वेदेषु सृष्टयः। शर्वर्यन्तेषु जातानामन्येभ्यो विदधात्यजः।। याश्च लोकेषु सृष्टयः इति ट. थ . पाठः।।

vedaśabdebhya evādau nirmimīte sa īśvaraḥ| nāmadheyāni carṣīṇāṃ yāśca vedeṣu sṛṣṭayaḥ| śarvaryanteṣu jātānāmanyebhyo vidadhātyajaḥ|| yāśca lokeṣu sṛṣṭayaḥ iti ṭa. tha . pāṭhaḥ||

Verse 96

नामभेदतपः कर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धये। आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभिः क्रमैः।।

nāmabhedatapaḥ karmayajñākhyā lokasiddhaye| ātmasiddhistu vedeṣu procyate daśabhiḥ kramaiḥ||

Verse 97

यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददृष्टिभिः। तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते।। याश्च लोकेषु सृष्टयः इति ट. थ. पाठः।।

yaduktaṃ vedavādeṣu gahanaṃ vedadṛṣṭibhiḥ| tadanteṣu yathāyuktaṃ kramayogena lakṣyate|| yāśca lokeṣu sṛṣṭayaḥ iti ṭa. tha. pāṭhaḥ||

Verse 98

कर्मजोऽयं पृथग्भावो द्वन्द्वयुक्तो हि देहिनः। आत्मसिद्धिस्तु विज्ञानाज्जहाति प्रायशो बलम्।।

karmajo'yaṃ pṛthagbhāvo dvandvayukto hi dehinaḥ| ātmasiddhistu vijñānājjahāti prāyaśo balam||

Verse 99

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्। शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति।।

dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat| śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati||

Verse 100

आलम्भयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशः स्मृताः। परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातयः।। कर्मयोगेषु लक्ष्यते इति ध. पाठः।।

ālambhayajñāḥ kṣatrāśca haviryajñā viśaḥ smṛtāḥ| paricārayajñāḥ śūdrāstu tapoyajñā dvijātayaḥ|| karmayogeṣu lakṣyate iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 101

त्रेतायुगे विधिस्त्वेष यज्ञानां न कृते युगे। द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा।। आलम्भः पशुहिंसा। हविर्व्रीह्यादिकम्। परिचारस्त्रैवर्णिकसेवा। तपो ब्रह्मोपासनम्। आरम्भयज्ञा राजानः इति ट. पाठः। आरम्भयज्ञा वैश्वस्य हविर्यज्ञा नृपस्य तु। इति ध. पाठः।।

tretāyuge vidhistveṣa yajñānāṃ na kṛte yuge| dvāpare viplavaṃ yānti yajñāḥ kaliyuge tathā|| ālambhaḥ paśuhiṃsā| havirvrīhyādikam| paricārastraivarṇikasevā| tapo brahmopāsanam| ārambhayajñā rājānaḥ iti ṭa. pāṭhaḥ| ārambhayajñā vaiśvasya haviryajñā nṛpasya tu| iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 102

अपृथग्धर्मिणो मर्त्या ऋक्सामानि यजूंषि च। काम्या इष्टीः पृथक्दृष्ट्वा तपोभिस्तप एव च।।

apṛthagdharmiṇo martyā ṛksāmāni yajūṃṣi ca| kāmyā iṣṭīḥ pṛthakdṛṣṭvā tapobhistapa eva ca||

Verse 103

त्रेतायां तु समस्ता ये प्रादुरासन्महाबलाः। संयन्तारः स्थावराणां जङ्गमानां च सर्वशः।।

tretāyāṃ tu samastā ye prādurāsanmahābalāḥ| saṃyantāraḥ sthāvarāṇāṃ jaṅgamānāṃ ca sarvaśaḥ||

Verse 104

त्रेतायां संहता वेदा यज्ञा वर्णास्तथैव च। संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे।।

tretāyāṃ saṃhatā vedā yajñā varṇāstathaiva ca| saṃrodhādāyuṣastvete vyasyante dvāpare yuge||

Verse 105

दृश्यन्ते न च दृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिलाः। उत्सीदन्ते सयज्ञाश्च केवला धर्मपीडिताः।।

dṛśyante na ca dṛśyante vedāḥ kaliyuge'khilāḥ| utsīdante sayajñāśca kevalā dharmapīḍitāḥ||

Verse 106

कृते युगे यस्तु धर्मो ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते। आत्मवत्सु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिष्ठितः।।

kṛte yuge yastu dharmo brāhmaṇeṣu pradṛśyate| ātmavatsu tapovatsu śrutavatsu pratiṣṭhitaḥ||

Verse 107

स धर्मः प्रैति संयोगं यथाधर्मं युगेयुगे। विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथागमम्।।

sa dharmaḥ praiti saṃyogaṃ yathādharmaṃ yugeyuge| vikriyante svadharmasthā vedavādā yathāgamam||

Verse 108

यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि। सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगेयुगे।। विधिरप्रवृत्तप्रवर्तनम्। तत्र त्रेतायामेव नतु कृते। स्वतएव तत्र तत्सिद्धेः।।

yathā viśvāni bhūtāni vṛṣṭyā bhūyāṃsi prāvṛṣi| sṛjyante jaṅgamasthāni tathā dharmā yugeyuge|| vidhirapravṛttapravartanam| tatra tretāyāmeva natu kṛte| svataeva tatra tatsiddheḥ||

Verse 109

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये। दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्महरादिषु।।

yathartuṣvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye| dṛśyante tāni tānyeva tathā brahmaharādiṣu||

Verse 110

विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं तथा। कीर्तितं यत्पुरस्तात्ते तत्सूते चाति च प्रजाः।।

vihitaṃ kālanānātvamanādinidhanaṃ tathā| kīrtitaṃ yatpurastātte tatsūte cāti ca prajāḥ||

Verse 111

ददाति भवनस्थानं भूतानां संयमो यमः। स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वन्द्वयुक्तानि भूरिशः।। तिष्ठन्तीति स्थानि स्थावराणि जङ्गमानि च स्थानि च जङ्गमस्थानि। भूयांसि वृद्धिमत्तराणि।।

dadāti bhavanasthānaṃ bhūtānāṃ saṃyamo yamaḥ| svabhāvenaiva vartante dvandvayuktāni bhūriśaḥ|| tiṣṭhantīti sthāni sthāvarāṇi jaṅgamāni ca sthāni ca jaṅgamasthāni| bhūyāṃsi vṛddhimattarāṇi||

Verse 112

सर्वकालक्रिया वेदाः कर्ता कार्यं क्रियाफलम्। प्रोक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि।। एतद्धि प्रभवस्थानं इति झ. ट. पाठः। दधाति भवति स्थानं भूतानां समयो मतं। इति झ. पाठः।।

sarvakālakriyā vedāḥ kartā kāryaṃ kriyāphalam| proktaṃ te putra sarvaṃ vai yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi|| etaddhi prabhavasthānaṃ iti jha. ṭa. pāṭhaḥ| dadhāti bhavati sthānaṃ bhūtānāṃ samayo mataṃ| iti jha. pāṭhaḥ||