Adhyaya 237

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति सद्गुणानां जनवशीकरणकारणत्वे दृष्टान्ततया उग्रसेनाय कृष्णोदितनारदगुणानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। प्रियः सर्वस्य लोकस्य सर्वसत्वाभिनन्दितः। गुणैः सर्वैरुपेतश्च को न्वस्ति भुवि मानवः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati sadguṇānāṃ janavaśīkaraṇakāraṇatve dṛṣṭāntatayā ugrasenāya kṛṣṇoditanāradaguṇānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| priyaḥ sarvasya lokasya sarvasatvābhinanditaḥ| guṇaiḥ sarvairupetaśca ko nvasti bhuvi mānavaḥ||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्र ते वर्तयिष्यामि पृच्छतो भरतर्षभ। उग्रसेनस्य संवादं नारदे केशवस्य च।।

bhīṣma uvāca| atra te vartayiṣyāmi pṛcchato bharatarṣabha| ugrasenasya saṃvādaṃ nārade keśavasya ca||

Verse 3

उग्रसेन उवाच। यस्य संकल्पते लोको नारदस्य प्रकीर्तने। मन्ये स गुणसंपन्नो ब्रूहि तन्मम पृच्छतः।।

ugrasena uvāca| yasya saṃkalpate loko nāradasya prakīrtane| manye sa guṇasaṃpanno brūhi tanmama pṛcchataḥ||

Verse 4

वासुदेव उवाच। कुकुराधिप यान्मन्ये शृणु तान्मे विवक्षतः। नारदस्य गुणान्साधून्संक्षेपेण नराधिप।।

vāsudeva uvāca| kukurādhipa yānmanye śṛṇu tānme vivakṣataḥ| nāradasya guṇānsādhūnsaṃkṣepeṇa narādhipa||

Verse 5

न चारित्रनिमित्तोऽस्याहंकारो देहपातनः। अभिन्नश्रुतचारित्रस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

na cāritranimitto'syāhaṃkāro dehapātanaḥ| abhinnaśrutacāritrastasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 6

अरतिः क्रोधचापल्ये भयं नैतानि नारदे।। अदीर्घसूत्रः शूरश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

aratiḥ krodhacāpalye bhayaṃ naitāni nārade|| adīrghasūtraḥ śūraśca tasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 7

उपास्यो नारदो बाढं वाचि नास्य व्यतिक्रमः। कामतो यदि वा लोभात्तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

upāsyo nārado bāḍhaṃ vāci nāsya vyatikramaḥ| kāmato yadi vā lobhāttasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 8

अध्यात्मविधितत्त्वज्ञः क्षान्तः शक्तो जितेन्द्रियः। ऋजुश्च सत्यवादी च तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

adhyātmavidhitattvajñaḥ kṣāntaḥ śakto jitendriyaḥ| ṛjuśca satyavādī ca tasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 9

तेजसा यशसा बुद्ध्या ज्ञानेन विनयेन च। जन्मना तपसा वृद्धस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

tejasā yaśasā buddhyā jñānena vinayena ca| janmanā tapasā vṛddhastasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 10

सुशीलः सुखसंवेशः सुभोजः स्वादरः शुचिः। सुवाक्यश्चाप्यनीर्ष्यश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

suśīlaḥ sukhasaṃveśaḥ subhojaḥ svādaraḥ śuciḥ| suvākyaścāpyanīrṣyaśca tasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 11

कल्याणं कुरुते बाढं पापमस्मिन्न विद्यते। न प्रीयते परानर्थैस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

kalyāṇaṃ kurute bāḍhaṃ pāpamasminna vidyate| na prīyate parānarthaistasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 12

वेदश्रूतिभिराख्यानैरर्थानभिजिगीषति। तितिक्षुरनवज्ञश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि सप्तत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 237।।

vedaśrūtibhirākhyānairarthānabhijigīṣati| titikṣuranavajñaśca tasmātsarvatra pūjitaḥ|| iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi saptatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 237||

Verse 13

समत्वाच्च प्रियो नास्ति नाप्रियश्च कथंचन। मनोऽनुकूलवादी च तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

samatvācca priyo nāsti nāpriyaśca kathaṃcana| mano'nukūlavādī ca tasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 14

बहुश्रुतश्चित्रकथः पण्डितोऽनलसोऽशठः। अदीनोऽक्रोधनोऽलुब्धस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

bahuśrutaścitrakathaḥ paṇḍito'nalaso'śaṭhaḥ| adīno'krodhano'lubdhastasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 15

नार्थे धने वा कामे वा भूतपूर्वोऽस्य विग्रहः। दोषाश्चास्य समुच्छिन्नास्तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

nārthe dhane vā kāme vā bhūtapūrvo'sya vigrahaḥ| doṣāścāsya samucchinnāstasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 16

दृढभक्तिरनिन्द्यात्मा श्रुतवाननृशंसवान्। वीतसंमोहदोषश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

dṛḍhabhaktiranindyātmā śrutavānanṛśaṃsavān| vītasaṃmohadoṣaśca tasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 17

असक्तः सर्वसङ्गेषु सक्तात्मेव च लक्ष्यते। अदीर्घसंशयो वाग्मी तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

asaktaḥ sarvasaṅgeṣu saktātmeva ca lakṣyate| adīrghasaṃśayo vāgmī tasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 18

समाधिर्नास्य कामार्थै नात्मानं स्तौति कर्हिचित्। अनीर्षुर्मृदुसंवादस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

samādhirnāsya kāmārthai nātmānaṃ stauti karhicit| anīrṣurmṛdusaṃvādastasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 19

नाहंकारे मुक्तिरस्य चारित्रे बुद्धिरास्थिता। वेदार्थविद्विभागेन यज्ञविद्योगवित्कविः। भक्तिमान्य सदा विद्वांस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

nāhaṃkāre muktirasya cāritre buddhirāsthitā| vedārthavidvibhāgena yajñavidyogavitkaviḥ| bhaktimānya sadā vidvāṃstasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 20

त्रिगुणं गुणभोक्तारं पञ्चयज्ञात्मकं तथा। यथावत्स विजानाति तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

triguṇaṃ guṇabhoktāraṃ pañcayajñātmakaṃ tathā| yathāvatsa vijānāti tasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 21

कल्याणं कुरुते बाढं पापमस्मिन्न विद्यते। न प्रीयते परानर्थैस्तस्मात्सर्वत्र पूज्यते।।

kalyāṇaṃ kurute bāḍhaṃ pāpamasminna vidyate| na prīyate parānarthaistasmātsarvatra pūjyate||

Verse 22

लोकस्य विविधं चित्तं प्रेक्षते चाप्यकुत्सयन्। संसर्गविद्याकुशलस्तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

lokasya vividhaṃ cittaṃ prekṣate cāpyakutsayan| saṃsargavidyākuśalastasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 23

नासूयत्यागमं कंचित्स्वनयेनोपजीवति। अबन्ध्यकालोऽवश्यात्मा तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

nāsūyatyāgamaṃ kaṃcitsvanayenopajīvati| abandhyakālo'vaśyātmā tasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 24

कृतश्रमः कृतप्रज्ञो न च तृप्तः समाधितः। नित्ययुक्तोऽप्रमत्तश्च तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

kṛtaśramaḥ kṛtaprajño na ca tṛptaḥ samādhitaḥ| nityayukto'pramattaśca tasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 25

नापत्रपश्च युक्तश्च नियुक्तः श्रेयसे परैः। अभेत्ता परगुह्यानां तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

nāpatrapaśca yuktaśca niyuktaḥ śreyase paraiḥ| abhettā paraguhyānāṃ tasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 26

न हृष्यत्यर्थलाभेषु नालाभे तु व्यथत्यपि। स्थिरबुद्धिरसक्तात्मा तस्मात्सर्वत्र पूजितः।।

na hṛṣyatyarthalābheṣu nālābhe tu vyathatyapi| sthirabuddhirasaktātmā tasmātsarvatra pūjitaḥ||

Verse 27

तं सर्वगुणसंपन्नं दक्षं शुचिमनामयम्। कालज्ञं च प्रियज्ञं च कः प्रियं न करिष्यति।।

taṃ sarvaguṇasaṃpannaṃ dakṣaṃ śucimanāmayam| kālajñaṃ ca priyajñaṃ ca kaḥ priyaṃ na kariṣyati||

Verse 28

इत्युक्तः संप्रशस्यैनमुग्रसेनो गतो गृहात्। आस्ते कृष्णस्तथैकान्ते पर्यङ्के रत्नभूषिते।।

ityuktaḥ saṃpraśasyainamugraseno gato gṛhāt| āste kṛṣṇastathaikānte paryaṅke ratnabhūṣite||

Verse 29

कदाचित्तत्र भगवान्प्रविवेश महामुनिः। तमभ्यर्च्य यथान्यायं तूष्णीमास्ते जनार्दनः।।

kadācittatra bhagavānpraviveśa mahāmuniḥ| tamabhyarcya yathānyāyaṃ tūṣṇīmāste janārdanaḥ||

Verse 30

तं खिन्नमिव संलक्ष्य केशवं वाक्यमब्रवीत्। किमिदं केशव तव वैमनस्यं जनार्दन। अभूतपूर्वं गोविन्द तन्मे व्याख्यातुमर्हसि।।

taṃ khinnamiva saṃlakṣya keśavaṃ vākyamabravīt| kimidaṃ keśava tava vaimanasyaṃ janārdana| abhūtapūrvaṃ govinda tanme vyākhyātumarhasi||

Verse 31

श्रीवासुदेव उवाच। नासुहृत्परमं मेऽद्य नापदोऽर्हति वेदितुम्। अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाऽप्यनात्मवान्।। तितिक्षुरनवद्यश्चेति ट. पाठः।।

śrīvāsudeva uvāca| nāsuhṛtparamaṃ me'dya nāpado'rhati veditum| apaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vā'pyanātmavān|| titikṣuranavadyaśceti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 32

स त्वं सुहृच्च विद्वांश्च जितात्मा श्रोतुमर्हसि। अप्येतद्धृदि यद्दुःखं तद्भवाञ्श्रोतुमर्हति।।

sa tvaṃ suhṛcca vidvāṃśca jitātmā śrotumarhasi| apyetaddhṛdi yadduḥkhaṃ tadbhavāñśrotumarhati||

Verse 33

दास्यमैश्वर्यवादेन ज्ञातीनां च करोम्यहम्। द्विषन्ति सततं क्रुद्धा ज्ञातिसंबन्धिवान्धवाः।।

dāsyamaiśvaryavādena jñātīnāṃ ca karomyaham| dviṣanti satataṃ kruddhā jñātisaṃbandhivāndhavāḥ||

Verse 34

दिव्या अपि तथा भोगा दत्तास्तेषां मया पृथक्। तथाऽपि च द्विषन्तो मां वर्तन्ते च परस्परम्।।

divyā api tathā bhogā dattāsteṣāṃ mayā pṛthak| tathā'pi ca dviṣanto māṃ vartante ca parasparam||

Verse 35

नारद उवाच। अनायसेन शस्त्रेण परिमृज्यानुमृज्य च। जिह्वामुद्धर चैतेषां न वक्ष्यन्ति ततः परम्।।

nārada uvāca| anāyasena śastreṇa parimṛjyānumṛjya ca| jihvāmuddhara caiteṣāṃ na vakṣyanti tataḥ param||

Verse 36

भगवानुवाच। अनायसं कथं विन्द्यां शस्त्रं मुनिवरोत्तम। येनषामुद्धरे जिह्वां ब्रूहि तन्मे यथातथम्।।

bhagavānuvāca| anāyasaṃ kathaṃ vindyāṃ śastraṃ munivarottama| yenaṣāmuddhare jihvāṃ brūhi tanme yathātatham||

Verse 37

नारद उवाच। गोहिरण्यं च वासांसि रत्नाद्यं यद्धनं बहु। आस्ये प्रक्षिप चैतेषां शस्त्रमेतदनायसम्।।

nārada uvāca| gohiraṇyaṃ ca vāsāṃsi ratnādyaṃ yaddhanaṃ bahu| āsye prakṣipa caiteṣāṃ śastrametadanāyasam||

Verse 38

सुहृत्संबन्धिमित्राणां गुरूणां स्वजनस्य च। आख्यातं शस्त्रमेतद्धि तेन च्छिन्धि पुनः पुनः।।

suhṛtsaṃbandhimitrāṇāṃ gurūṇāṃ svajanasya ca| ākhyātaṃ śastrametaddhi tena cchindhi punaḥ punaḥ||

Verse 39

तवैश्वर्यप्रदानानि श्लाध्यमेषां वचांसि च। समर्थं त्वामभिज्ञाय प्रवदन्ति च ते नराः।।

tavaiśvaryapradānāni ślādhyameṣāṃ vacāṃsi ca| samarthaṃ tvāmabhijñāya pravadanti ca te narāḥ||

Verse 40

भीष्म उवाच। ततः प्रहस्य भगवान्संपूज्य च महामुनिम्। तथाऽकरोन्महातेजा मुनिवाक्येन चोदितः।।

bhīṣma uvāca| tataḥ prahasya bhagavānsaṃpūjya ca mahāmunim| tathā'karonmahātejā munivākyena coditaḥ||

Verse 41

एवंप्रभावो ब्रह्मर्षिर्नारदो मुनिसत्तमः। पृष्टवानसि यन्मां त्वं तदुक्तं राजसत्तम।।

evaṃprabhāvo brahmarṣirnārado munisattamaḥ| pṛṣṭavānasi yanmāṃ tvaṃ taduktaṃ rājasattama||

Verse 42

सर्वधर्महिते युक्ताः सत्यधर्मपरायणाः। लोकप्रियत्वं गच्छन्ति ज्ञानविज्ञानकोविदाः।।

sarvadharmahite yuktāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ| lokapriyatvaṃ gacchanti jñānavijñānakovidāḥ||