Adhyaya 236

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वैराग्यादिपूर्यकभगवज्ज्ञानस्य श्रेयः साधनत्वपरासितजैगीषव्यसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच॥ किंशीलः किंसमाचारः किंविद्यः किम्परायणः । प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥१॥ भीष्म उवाच॥ मोक्षधर्मेषु नियतो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥२॥ अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । जैगीषव्यस्य संवादमसितस्य च भारत ॥३॥ जैगीषव्यं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम् । अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमसितो देवलोऽब्रवीत् ॥४॥ न प्रीयसे वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यसि । का ते प्रज्ञा कुतश्चैषा किं चैतस्याः परायणम् ॥५॥ इति तेनानुयुक्तः स तमुवाच महातपाः । महद्वाक्यमसंदिग्धं पुष्कलार्थपदं शुचि ॥६॥ या गतिर्या परा निष्ठा या शान्तिः पुण्यकर्मणाम् । तां तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छसि वै द्विज ॥७॥ निन्दत्सु च समो नित्यं प्रशंसत्सु च देवल । निह्नुवन्ति च ये तेषां समयं सुकृतं च ये ॥८॥ उक्ताश्च न विवक्षन्ति वक्तारमहिते रतम् । प्रतिहन्तुं न चेच्छन्ति हन्तारं वै मनीषिणः ॥९॥ नाप्राप्तमनुशोचन्ति प्राप्तकालानि कुर्वते । न चातीतानि शोचन्ति न चैनान्प्रतिजानते ॥१०॥ सम्प्राप्तानां च पूज्यानां कामादर्थेषु देवल । यथोपपत्तिं कुर्वन्ति शक्तिमन्तः कृतव्रताः ॥११॥ पक्वविद्या महाप्राज्ञा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः । मनसा कर्मणा वाचा नापराध्यन्ति कस्यचित् ॥१२॥ अनीर्षवो न चान्योन्यं विहिंसन्ति कदाचन । न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः ॥१३॥ निन्दाप्रशंसे चात्यर्थं न वदन्ति परस्य ये । न च निन्दाप्रशंसाभ्यां विक्रियन्ते कदाचन ॥१४॥ सर्वतश्च प्रशान्ता ये सर्वभूतहिते रताः । न क्रुध्यन्ति न हृष्यन्ति नापराध्यन्ति कस्यचित् ॥१५॥ विमुच्य हृदयग्रन्थींश्चङ्कम्यन्ते यथासुखम् ॥१५॥ न येषां बान्धवाः सन्ति ये चान्येषां न बान्धवाः । अमित्राश्च न सन्त्येषां ये चामित्रा न कस्यचित् ॥१६॥ य एवं कुर्वते मर्त्याः सुखं जीवन्ति सर्वदा । धर्ममेवानुवर्तन्ते धर्मज्ञा द्विजसत्तम ॥१७॥ ये ह्यतो विच्युता मार्गात्ते हृष्यन्त्युद्विजन्ति च ॥१७॥ आस्थितस्तमहं मार्गमसूयिष्यामि कं कथम् । निन्द्यमानः प्रशस्तो वा हृष्येयं केन हेतुना ॥१८॥ यद्यदिच्छन्ति तन्मार्गमभिगच्छन्ति मानवाः । न मे निन्दाप्रशंसाभ्यां ह्रासवृद्धी भविष्यतः ॥१९॥ अमृतस्येव सन्तृप्येदवमानस्य तत्त्ववित् । विषस्येवोद्विजेन्नित्यं संमानस्य विचक्षणः ॥२०॥ अवज्ञातः सुखं शेते इह चामुत्र चोभयोः । विमुक्तः सर्वपापेभ्यो योऽवमन्ता स बध्यते ॥२१॥ परां गतिं च ये केचित्प्रार्थयन्ति मनीषिणः । एतद्व्रतं समाश्रित्य सुखमेधन्ति ते जनाः ॥२२॥ सर्वतश्च समाहृत्य क्रतून्सर्वाञ्जितेन्द्रियः । प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम् ॥२३॥ नास्य देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । पदमन्ववरोहन्ति प्राप्तस्य परमां गतिम् ॥२४॥ 12.229.25 युधिष्ठिर उवाच। 12-235-1x किंशीलः किंसमाचारः किंविद्यः किंपराक्रमः। प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम्।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vairāgyādipūryakabhagavajjñānasya śreyaḥ sādhanatvaparāsitajaigīṣavyasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca|| kiṃśīlaḥ kiṃsamācāraḥ kiṃvidyaḥ kimparāyaṇaḥ | prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam ||1|| bhīṣma uvāca|| mokṣadharmeṣu niyato laghvāhāro jitendriyaḥ | prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam ||2|| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | jaigīṣavyasya saṃvādamasitasya ca bhārata ||3|| jaigīṣavyaṃ mahāprājñaṃ dharmāṇāmāgatāgamam | akrudhyantamahṛṣyantamasito devalo'bravīt ||4|| na prīyase vandyamāno nindyamāno na kupyasi | kā te prajñā kutaścaiṣā kiṃ caitasyāḥ parāyaṇam ||5|| iti tenānuyuktaḥ sa tamuvāca mahātapāḥ | mahadvākyamasaṃdigdhaṃ puṣkalārthapadaṃ śuci ||6|| yā gatiryā parā niṣṭhā yā śāntiḥ puṇyakarmaṇām | tāṃ te'haṃ sampravakṣyāmi yanmāṃ pṛcchasi vai dvija ||7|| nindatsu ca samo nityaṃ praśaṃsatsu ca devala | nihnuvanti ca ye teṣāṃ samayaṃ sukṛtaṃ ca ye ||8|| uktāśca na vivakṣanti vaktāramahite ratam | pratihantuṃ na cecchanti hantāraṃ vai manīṣiṇaḥ ||9|| nāprāptamanuśocanti prāptakālāni kurvate | na cātītāni śocanti na cainānpratijānate ||10|| samprāptānāṃ ca pūjyānāṃ kāmādartheṣu devala | yathopapattiṃ kurvanti śaktimantaḥ kṛtavratāḥ ||11|| pakvavidyā mahāprājñā jitakrodhā jitendriyāḥ | manasā karmaṇā vācā nāparādhyanti kasyacit ||12|| anīrṣavo na cānyonyaṃ vihiṃsanti kadācana | na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ ||13|| nindāpraśaṃse cātyarthaṃ na vadanti parasya ye | na ca nindāpraśaṃsābhyāṃ vikriyante kadācana ||14|| sarvataśca praśāntā ye sarvabhūtahite ratāḥ | na krudhyanti na hṛṣyanti nāparādhyanti kasyacit ||15|| vimucya hṛdayagranthīṃścaṅkamyante yathāsukham ||15|| na yeṣāṃ bāndhavāḥ santi ye cānyeṣāṃ na bāndhavāḥ | amitrāśca na santyeṣāṃ ye cāmitrā na kasyacit ||16|| ya evaṃ kurvate martyāḥ sukhaṃ jīvanti sarvadā | dharmamevānuvartante dharmajñā dvijasattama ||17|| ye hyato vicyutā mārgātte hṛṣyantyudvijanti ca ||17|| āsthitastamahaṃ mārgamasūyiṣyāmi kaṃ katham | nindyamānaḥ praśasto vā hṛṣyeyaṃ kena hetunā ||18|| yadyadicchanti tanmārgamabhigacchanti mānavāḥ | na me nindāpraśaṃsābhyāṃ hrāsavṛddhī bhaviṣyataḥ ||19|| amṛtasyeva santṛpyedavamānasya tattvavit | viṣasyevodvijennityaṃ saṃmānasya vicakṣaṇaḥ ||20|| avajñātaḥ sukhaṃ śete iha cāmutra cobhayoḥ | vimuktaḥ sarvapāpebhyo yo'vamantā sa badhyate ||21|| parāṃ gatiṃ ca ye kecitprārthayanti manīṣiṇaḥ | etadvrataṃ samāśritya sukhamedhanti te janāḥ ||22|| sarvataśca samāhṛtya kratūnsarvāñjitendriyaḥ | prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam ||23|| nāsya devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ | padamanvavarohanti prāptasya paramāṃ gatim ||24|| 12.229.25 yudhiṣṭhira uvāca| 12-235-1x kiṃśīlaḥ kiṃsamācāraḥ kiṃvidyaḥ kiṃparākramaḥ| prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam||

Verse 2

भीष्म उवाच। मोक्षधर्मेषु नियतो लध्वाहारो जितेन्द्रियः। प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं तत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम्।।

bhīṣma uvāca| mokṣadharmeṣu niyato ladhvāhāro jitendriyaḥ| prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ tatparaṃ prakṛterdhruvam||

Verse 3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। जैगीषव्यस्य संवादमसितस्य च भारत।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| jaigīṣavyasya saṃvādamasitasya ca bhārata||

Verse 4

महादेवान्तरे वृत्तं देव्याश्चैवान्तरे तथा। यथावच्छृणु राजेन्द्र ज्ञानदं पापनाशनम्।।

mahādevāntare vṛttaṃ devyāścaivāntare tathā| yathāvacchṛṇu rājendra jñānadaṃ pāpanāśanam||

Verse 5

जैगीषव्यं नहाप्रज्ञं धर्नाणामागतागमम्। अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमसितो देवलोऽब्रवीत्।।

jaigīṣavyaṃ nahāprajñaṃ dharnāṇāmāgatāgamam| akrudhyantamahṛṣyantamasito devalo'bravīt||

Verse 6

न प्रीमसे बन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यसे। का ते प्रज्ञा कुतश्चैषा किं ते तस्याः परायणम्।।

na prīmase bandyamāno nindyamāno na kupyase| kā te prajñā kutaścaiṣā kiṃ te tasyāḥ parāyaṇam||

Verse 7

भीष्म उवाच। इति तेनानुयुक्तः स तमृपाच महातपाः। महद्वाक्यप्रसंदिग्धं पुष्कलार्थपदं शुचि।।

bhīṣma uvāca| iti tenānuyuktaḥ sa tamṛpāca mahātapāḥ| mahadvākyaprasaṃdigdhaṃ puṣkalārthapadaṃ śuci||

Verse 8

जैगीषव्य उवाच। या यतियौ परा निष्ठा या शान्तिः पुण्यकर्मणाम्। तां तेऽहं सं प्रवक्ष्यामि यां मां पृच्छसि वै द्विज।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि षट्‌त्रिंशदधिकद्विशंततमोऽध्यायः।। 236।।

jaigīṣavya uvāca| yā yatiyau parā niṣṭhā yā śāntiḥ puṇyakarmaṇām| tāṃ te'haṃ saṃ pravakṣyāmi yāṃ māṃ pṛcchasi vai dvija|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi ṣaṭ‌triṃśadadhikadviśaṃtatamo'dhyāyaḥ|| 236||

Verse 9

निन्वत्सु वा सप्ता नित्यं प्रशंसत्सु च देवल। निहवन्ति च ये तेषां समयं सुकृतं च यत्।।

ninvatsu vā saptā nityaṃ praśaṃsatsu ca devala| nihavanti ca ye teṣāṃ samayaṃ sukṛtaṃ ca yat||

Verse 10

उक्ताश्च न विवक्ष्यन्ति वक्तारमहिते हितम्। प्रतिहन्तुं न चेच्छन्ति हन्तारं वै मनीषिणः।।

uktāśca na vivakṣyanti vaktāramahite hitam| pratihantuṃ na cecchanti hantāraṃ vai manīṣiṇaḥ||

Verse 11

नाप्राप्तमनुशोचन्ति प्राप्तकालानि कुर्वते। न चातीतानि शोचन्ति न चैतान्प्रतिजानते।।

nāprāptamanuśocanti prāptakālāni kurvate| na cātītāni śocanti na caitānpratijānate||

Verse 12

संप्राप्तानां च पूज्यानां कामादर्थेषु देवल। यथोपपत्तिं कुर्वन्ति शक्तिमन्तो धृतव्रताः।। या शक्तिः पुण्वकमेणां इति ट. पाठः।।

saṃprāptānāṃ ca pūjyānāṃ kāmādartheṣu devala| yathopapattiṃ kurvanti śaktimanto dhṛtavratāḥ|| yā śaktiḥ puṇvakameṇāṃ iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 13

पक्वविद्या महाप्राज्ञा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः। मनसा कर्मणा वाचा नापराध्यन्ति कस्यचित्।।

pakvavidyā mahāprājñā jitakrodhā jitendriyāḥ| manasā karmaṇā vācā nāparādhyanti kasyacit||

Verse 14

अनीर्षवो न चोन्योन्यं विहिंसन्ति कदाचन। न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः।।

anīrṣavo na conyonyaṃ vihiṃsanti kadācana| na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ||

Verse 15

निन्दाप्रशंसे चात्यर्थं न वदन्ति परस्य च। न च निन्दाप्रशंसाभ्यां विक्रियन्ते कदाचन।।

nindāpraśaṃse cātyarthaṃ na vadanti parasya ca| na ca nindāpraśaṃsābhyāṃ vikriyante kadācana||

Verse 16

सर्वतश्च प्रशान्ता ये सर्वभूतहिते रताः। न कुध्यन्ति स हृष्यन्ति नापराध्यन्ति कस्यचित्।।

sarvataśca praśāntā ye sarvabhūtahite ratāḥ| na kudhyanti sa hṛṣyanti nāparādhyanti kasyacit||

Verse 17

विमुच्य हृदयग्रन्थिं चङ्कम्यन्ते यथासुखम्। न चैषां बान्धवाः सन्ति ये चान्येषां च बान्धवाः।।

vimucya hṛdayagranthiṃ caṅkamyante yathāsukham| na caiṣāṃ bāndhavāḥ santi ye cānyeṣāṃ ca bāndhavāḥ||

Verse 18

अमित्राश्च न सन्त्येषां ये चामित्रा न कस्यचित्। य एवं कुर्वते मर्त्याः सुखं जीवन्ति सर्वदा।।

amitrāśca na santyeṣāṃ ye cāmitrā na kasyacit| ya evaṃ kurvate martyāḥ sukhaṃ jīvanti sarvadā||

Verse 19

ये धर्मं चानुरुध्यन्ते धर्मज्ञा द्विजसत्तमाः। ये ह्यतो विच्युता मार्गात्ते हृष्यन्त्युद्विजन्ति च।।

ye dharmaṃ cānurudhyante dharmajñā dvijasattamāḥ| ye hyato vicyutā mārgātte hṛṣyantyudvijanti ca||

Verse 20

आस्थितस्तमहं मार्गमसूयिष्यामि कं कथम्। निन्द्यमानः प्रशस्तो वा हृष्येयं केन हेतुना।।

āsthitastamahaṃ mārgamasūyiṣyāmi kaṃ katham| nindyamānaḥ praśasto vā hṛṣyeyaṃ kena hetunā||

Verse 21

यद्यदिच्छन्ति तत्तस्मादधिगच्छन्ति मानवाः। न मे निन्दाप्रशंसाभ्यां ह्रासवृद्धी भविष्यतः।।

yadyadicchanti tattasmādadhigacchanti mānavāḥ| na me nindāpraśaṃsābhyāṃ hrāsavṛddhī bhaviṣyataḥ||

Verse 22

अमृतस्येव संतृप्येदवमानस्य तत्त्ववित्। विषस्येवोद्विजेन्नित्यं संमानस्य विचक्षणः।।

amṛtasyeva saṃtṛpyedavamānasya tattvavit| viṣasyevodvijennityaṃ saṃmānasya vicakṣaṇaḥ||

Verse 23

अवज्ञातः सुखं शेते इह चामुत्र चोभयोः। विमुक्तः सर्वपापेभ्यो योऽवमन्ता स बुध्यते।।

avajñātaḥ sukhaṃ śete iha cāmutra cobhayoḥ| vimuktaḥ sarvapāpebhyo yo'vamantā sa budhyate||

Verse 24

परां गतिं च ये केचित्प्रार्थयन्ति मनीषिणः। एतद्व्रतं समाश्रित्य सुखमेधन्ति ते जनाः।।

parāṃ gatiṃ ca ye kecitprārthayanti manīṣiṇaḥ| etadvrataṃ samāśritya sukhamedhanti te janāḥ||

Verse 25

सर्वतश्च समाहृत्य क्रतून्सर्वाञ्जितेन्द्रियः। प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम्।।

sarvataśca samāhṛtya kratūnsarvāñjitendriyaḥ| prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam||

Verse 26

नास्य देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः। पदमन्ववरोहन्ति प्राप्तस्य परमां गतिम्।।

nāsya devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ| padamanvavarohanti prāptasya paramāṃ gatim||

Verse 27

एतच्छ्रुत्वा मुनेस्तस्य वचनं देवलस्तथा। तदधीनो भवच्छिष्यः सर्वद्वन्द्वविनिष्ठितः।।

etacchrutvā munestasya vacanaṃ devalastathā| tadadhīno bhavacchiṣyaḥ sarvadvandvaviniṣṭhitaḥ||

Verse 28

अथान्यत्तु पुरावृतं जैगीषव्यस्य धीमतः। शृणु राजन्नवहितः सर्वज्ञानसमन्वितः।।

athānyattu purāvṛtaṃ jaigīṣavyasya dhīmataḥ| śṛṇu rājannavahitaḥ sarvajñānasamanvitaḥ||

Verse 29

यमाहुः सर्वलोकेशं सर्वलोकनमस्कृतम्। अष्टमूर्ति जगन्मूर्तिमिष्टसंधिविभूषितम्।। यं प्राप्ता न विषीदन्ति न शोचन्त्युद्विजन्ति च।।

yamāhuḥ sarvalokeśaṃ sarvalokanamaskṛtam| aṣṭamūrti jaganmūrtimiṣṭasaṃdhivibhūṣitam|| yaṃ prāptā na viṣīdanti na śocantyudvijanti ca||

Verse 30

यस्य स्वाभाविकी शक्तिरिदं विश्वं चराचरम्। याति सज्जति सर्वात्मा स देवः परमेश्वरः।।

yasya svābhāvikī śaktiridaṃ viśvaṃ carācaram| yāti sajjati sarvātmā sa devaḥ parameśvaraḥ||

Verse 31

मेरोरुत्तरपूर्वे तु सर्वरत्नविभूषिते। अचिन्त्ये विमले स्थाने सर्वर्तुकुसुमान्विते।।

meroruttarapūrve tu sarvaratnavibhūṣite| acintye vimale sthāne sarvartukusumānvite||

Verse 32

वृक्षैश्च शोभिते नित्यं दिव्यवायुसमीरिते। नानाभूतगणैर्युक्तः सर्वदेवनमस्कृतः।।

vṛkṣaiśca śobhite nityaṃ divyavāyusamīrite| nānābhūtagaṇairyuktaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ||

Verse 33

तत्र विद्याधरगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः। लोकपालाः समुद्राश्च नद्यः शैलाः सरांसि च।।

tatra vidyādharagaṇā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ| lokapālāḥ samudrāśca nadyaḥ śailāḥ sarāṃsi ca||

Verse 34

ऋषयो वालखिल्याश्च यज्ञाः स्तोभाह्वयास्तथा। उपासांचक्रिरे देवं प्रजानां पतयस्तथा।।

ṛṣayo vālakhilyāśca yajñāḥ stobhāhvayāstathā| upāsāṃcakrire devaṃ prajānāṃ patayastathā||

Verse 35

तत्र रुद्रो महादेवो देव्या चैव सहोमया। आस्ते वृषध्वजः श्रीमान्सोमसूर्याग्निलोचनः।।

tatra rudro mahādevo devyā caiva sahomayā| āste vṛṣadhvajaḥ śrīmānsomasūryāgnilocanaḥ||

Verse 36

तत्रैवं देवमालोक्य देवी धात्री विभावरी। उमा देवी परेशानमपृच्छद्विनयान्विता।।

tatraivaṃ devamālokya devī dhātrī vibhāvarī| umā devī pareśānamapṛcchadvinayānvitā||

Verse 37

अर्थः कोऽथार्थशक्तिः का भगवन्ब्रूहि मेऽर्थितः। तयैवं परिपृष्टोऽसौ प्राह देवो महेश्वरः।।

arthaḥ ko'thārthaśaktiḥ kā bhagavanbrūhi me'rthitaḥ| tayaivaṃ paripṛṣṭo'sau prāha devo maheśvaraḥ||

Verse 38

अर्थोऽहमर्थशक्तिस्त्वं भोक्ताऽहं भोज्यमेव च। रूपं विद्धि महाभागे प्रकृतिस्त्वं परो ह्यहम्।।

artho'hamarthaśaktistvaṃ bhoktā'haṃ bhojyameva ca| rūpaṃ viddhi mahābhāge prakṛtistvaṃ paro hyaham||

Verse 39

अहं विष्णुरहं ब्रह्मा ह्यहं यज्ञस्तथैव च। आवयोर्न च भेदोऽस्ति परमार्थस्ततोऽबले। तथापि विद्मस्ते भेदं किं मां त्वं परिपृच्छसि।।

ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā hyahaṃ yajñastathaiva ca| āvayorna ca bhedo'sti paramārthastato'bale| tathāpi vidmaste bhedaṃ kiṃ māṃ tvaṃ paripṛcchasi||

Verse 40

एवमुक्ता ततः प्राह ह्यधिकं ह्येतयोर्वद। श्रेष्ठं वेद महादेव नम इत्येव भामिनी।।

evamuktā tataḥ prāha hyadhikaṃ hyetayorvada| śreṣṭhaṃ veda mahādeva nama ityeva bhāminī||

Verse 41

तदन्तरे स्थितो विद्वान्वसुरूपो महामुनिः। जैगीषव्यः स्मयन्प्राह ह्यर्थ इत्येव नादयन्।।

tadantare sthito vidvānvasurūpo mahāmuniḥ| jaigīṣavyaḥ smayanprāha hyartha ityeva nādayan||

Verse 42

श्रेष्ठोन्योऽस्मान्महीपिण्डा तल्लीना शक्तिरापरा। मुद्रिकादिविशेषेण विस्तृता संभृतेति च।।

śreṣṭhonyo'smānmahīpiṇḍā tallīnā śaktirāparā| mudrikādiviśeṣeṇa vistṛtā saṃbhṛteti ca||

Verse 43

तच्छ्रुत्वा वचनं देवी कोसावित्यब्रवीद्रुषा। वाक्यमस्याद्य संभङ्क्त्वा प्रोक्तवानिति शंकरम्।।

tacchrutvā vacanaṃ devī kosāvityabravīdruṣā| vākyamasyādya saṃbhaṅktvā proktavāniti śaṃkaram||

Verse 44

तच्छ्रुत्वा निर्गतो धीमानाश्रमं स्वं महामुनिः। स्थानात्स्वर्गगणे विद्वान्योगैश्वर्यसमन्वितः।।

tacchrutvā nirgato dhīmānāśramaṃ svaṃ mahāmuniḥ| sthānātsvargagaṇe vidvānyogaiśvaryasamanvitaḥ||

Verse 45

ततः प्रहस्य भगवान्सर्वपापहरो हरः। प्राह देवीं प्रशान्तात्मा जैगीषव्यो महामुनिः।।

tataḥ prahasya bhagavānsarvapāpaharo haraḥ| prāha devīṃ praśāntātmā jaigīṣavyo mahāmuniḥ||

Verse 46

भक्तो मम सखा चैव शिष्यश्चात्र महामुनिः। जैगीषव्य इति ख्यातः प्रोक्त्वासा निर्गतः शुभे।।

bhakto mama sakhā caiva śiṣyaścātra mahāmuniḥ| jaigīṣavya iti khyātaḥ proktvāsā nirgataḥ śubhe||

Verse 47

तच्छ्रुत्वा साऽथ संक्रुद्धा न न्याय्यं तेन वै कृतम्। विकृताऽहं त्वया देव मुनिना च तथाकृता।।

tacchrutvā sā'tha saṃkruddhā na nyāyyaṃ tena vai kṛtam| vikṛtā'haṃ tvayā deva muninā ca tathākṛtā||

Verse 48

अत*ज्ञादयदेवेश मध्ये प्राप्तं न तच्छ्रुतम्। तच्छ्रुत्वा भगवानाह महादेवः पिनाकधृत्।।

ata*jñādayadeveśa madhye prāptaṃ na tacchrutam| tacchrutvā bhagavānāha mahādevaḥ pinākadhṛt||

Verse 49

निरपेक्षो मुनिर्योगी मामुपाश्रित्य संस्थितः। निर्द्वन्द्वः सततं धीमान्समरूपस्वभावधृत्।।

nirapekṣo muniryogī māmupāśritya saṃsthitaḥ| nirdvandvaḥ satataṃ dhīmānsamarūpasvabhāvadhṛt||

Verse 50

तस्मात्क्षमस्व तं देवि रक्षितव्यस्त्वया च सः।।

tasmātkṣamasva taṃ devi rakṣitavyastvayā ca saḥ||

Verse 51

इत्युक्ता प्राह सा देवी मुनेस्तस्य महात्मनः। निराशत्वमहं द्रष्टुमिच्छाम्यन्तकनाशन।।

ityuktā prāha sā devī munestasya mahātmanaḥ| nirāśatvamahaṃ draṣṭumicchāmyantakanāśana||

Verse 52

तथेति चोक्त्वा तां देवो वृषमारुह्य सत्वरम्। देवगन्धर्वसङ्घैश्च स्तूयमानो जगत्पतिः।।

tatheti coktvā tāṃ devo vṛṣamāruhya satvaram| devagandharvasaṅghaiśca stūyamāno jagatpatiḥ||

Verse 53

अजरामरशुद्धात्मा यत्रास्ते स महामुनिः। इतस्ततः समाहृत्य वीरसंघैर्महायशाः।।

ajarāmaraśuddhātmā yatrāste sa mahāmuniḥ| itastataḥ samāhṛtya vīrasaṃghairmahāyaśāḥ||

Verse 54

देहप्रावरणार्थं वै संसरन्स तदा मुनिः। प्रत्युद्गम्य महादेवं यथार्हं प्रतिपूज्य च। पुनः स पूर्ववत्कथां सूच्या सूत्रेण सूचयत्।।

dehaprāvaraṇārthaṃ vai saṃsaransa tadā muniḥ| pratyudgamya mahādevaṃ yathārhaṃ pratipūjya ca| punaḥ sa pūrvavatkathāṃ sūcyā sūtreṇa sūcayat||

Verse 55

तमाह भगवाञ्शंभुः किं प्रदास्यामि ते मुने। वृणीष्व मत्तः सर्वं त्वं जैगीषव्य यदीच्छसि।।

tamāha bhagavāñśaṃbhuḥ kiṃ pradāsyāmi te mune| vṛṇīṣva mattaḥ sarvaṃ tvaṃ jaigīṣavya yadīcchasi||

Verse 56

नावलोकयमानस्तु देवदेवं महामुनिः। अनवाप्तं न पश्यामि त्वत्तो गोवृषभध्वज। कृतार्थः परिपूर्णोऽहं यत्ते कार्यं तु गम्यताम्।।

nāvalokayamānastu devadevaṃ mahāmuniḥ| anavāptaṃ na paśyāmi tvatto govṛṣabhadhvaja| kṛtārthaḥ paripūrṇo'haṃ yatte kāryaṃ tu gamyatām||

Verse 57

प्रहसंस्तु पुनः शर्वो वृणीष्वेति तमब्रवीत्। अवश्यं हि वरो प्रत्तः श्राव्यं वरमनुत्तमम्।।

prahasaṃstu punaḥ śarvo vṛṇīṣveti tamabravīt| avaśyaṃ hi varo prattaḥ śrāvyaṃ varamanuttamam||

Verse 58

जैगीषव्यस्तमाहेदं श्रोतव्यं च त्वया मम। सूचीमनु महादेव सूत्रं समनुगच्छतः।।

jaigīṣavyastamāhedaṃ śrotavyaṃ ca tvayā mama| sūcīmanu mahādeva sūtraṃ samanugacchataḥ||

Verse 59

ततः प्रहस्य भगवान्गौरीमालोक्य शङ्करः। स्वस्थानं प्रययौ हृष्टः सर्वदेवनमस्कृतः।।

tataḥ prahasya bhagavāngaurīmālokya śaṅkaraḥ| svasthānaṃ prayayau hṛṣṭaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ||

Verse 60

एतत्ते कथितं राजन्यस्मात्त्वं परिपृच्छसि। निर्द्वन्द्वा योगिनो नित्याः सर्वशस्ते स्वयंभुवः।।

etatte kathitaṃ rājanyasmāttvaṃ paripṛcchasi| nirdvandvā yogino nityāḥ sarvaśaste svayaṃbhuvaḥ||