Adhyaya 235

Verse 1

गङ्गापुलिनगतयोः शक्रनारदयोः समीपंप्रति श्रीदेव्या आगमनम्।। 1।। शक्रंप्रति श्रिया स्वस्य देत्येषु निवासविप्रवासयोः कारणीभूततद्गुणदोषाभिधानम्।। 2।। युधिष्ठिर उवाच। पूर्वरूपाणि मे राजन्पुरुषस्य भविष्यतः। पराभविष्यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह।।

gaṅgāpulinagatayoḥ śakranāradayoḥ samīpaṃprati śrīdevyā āgamanam|| 1|| śakraṃprati śriyā svasya detyeṣu nivāsavipravāsayoḥ kāraṇībhūtatadguṇadoṣābhidhānam|| 2|| yudhiṣṭhira uvāca| pūrvarūpāṇi me rājanpuruṣasya bhaviṣyataḥ| parābhaviṣyataścaiva tanme brūhi pitāmaha||

Verse 2

भीष्म उवाच। मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति। भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः।।

bhīṣma uvāca| mana eva manuṣyasya pūrvarūpāṇi śaṃsati| bhaviṣyataśca bhadraṃ te tathaiva na bhaviṣyataḥ||

Verse 3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। श्रिया शक्रस्य संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| śriyā śakrasya saṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira||

Verse 4

महतस्तपसो व्यष्ट्या पश्यँल्लोकौ परावरौ। सामान्यमृषिभिर्गत्वा ब्रह्मलोकनिवासिभिः।।

mahatastapaso vyaṣṭyā paśya~llokau parāvarau| sāmānyamṛṣibhirgatvā brahmalokanivāsibhiḥ||

Verse 5

ब्रह्मेवामितदीप्तौजाः शान्तपाप्मा महातपाः। विचचार यथाकालं त्रिषु लोकेषु नारदः।।

brahmevāmitadīptaujāḥ śāntapāpmā mahātapāḥ| vicacāra yathākālaṃ triṣu lokeṣu nāradaḥ||

Verse 6

कदाचित्प्रातरुत्थाय पिस्पृक्षुः सलिलं शुचि। ध्रुवद्वारभवां गङ्गां जगामावततार च।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि प़ञ्चत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 235।।

kadācitprātarutthāya pispṛkṣuḥ salilaṃ śuci| dhruvadvārabhavāṃ gaṅgāṃ jagāmāvatatāra ca|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi pa़ñcatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 235||

Verse 7

मेरुपादोद्भवां गङ्गां नारायणपदच्युताम्। स वीक्षमाणो हृष्टात्मा तं देशमभिजग्मिवान्।।

merupādodbhavāṃ gaṅgāṃ nārāyaṇapadacyutām| sa vīkṣamāṇo hṛṣṭātmā taṃ deśamabhijagmivān||

Verse 8

यं--देवजवाकीर्णं सूक्ष्मकाञ्जनवालुकम्। गङ्गाद्वीपं समासाद्य नानावृक्षैरलङ्कृतम्।।

yaṃ--devajavākīrṇaṃ sūkṣmakāñjanavālukam| gaṅgādvīpaṃ samāsādya nānāvṛkṣairalaṅkṛtam||

Verse 9

सालतालाश्वकर्णानां चन्दनानां च राजिभिः। मण्डितं विविधैः पुष्पैर्हंसकारण्डवायुतम्।।

sālatālāśvakarṇānāṃ candanānāṃ ca rājibhiḥ| maṇḍitaṃ vividhaiḥ puṣpairhaṃsakāraṇḍavāyutam||

Verse 10

नदीपुलिनमासाद्य स्नात्वा संतर्प्य देवताः। जजाप जप्यं धर्मात्मा तन्मयत्वेन भास्वता।।

nadīpulinamāsādya snātvā saṃtarpya devatāḥ| jajāpa japyaṃ dharmātmā tanmayatvena bhāsvatā||

Verse 11

सहस्रनयनश्चापि वज्री शम्बरपाकहा। तस्या देवर्षिजुष्टायास्तीरमभ्याजगाम ह।।

sahasranayanaścāpi vajrī śambarapākahā| tasyā devarṣijuṣṭāyāstīramabhyājagāma ha||

Verse 12

तावाप्लुत्य यतात्मानौ कृतजप्यौ समासतः। नद्याः पुलिनमासाद्य सूक्ष्मकाञ्चनवालुकम्।।

tāvāplutya yatātmānau kṛtajapyau samāsataḥ| nadyāḥ pulinamāsādya sūkṣmakāñcanavālukam||

Verse 13

पुण्यकर्मभिराख्याता देवर्षिकथिताः कथाः। चक्रतुस्तौ तथाऽऽसीनौ महर्षिकथितास्तथा। पूर्ववृत्तव्यतीतानि कथयन्तौ समाहितौ।।

puṇyakarmabhirākhyātā devarṣikathitāḥ kathāḥ| cakratustau tathā''sīnau maharṣikathitāstathā| pūrvavṛttavyatītāni kathayantau samāhitau||

Verse 14

अद्य भास्करमुद्यन्तं रश्मिजालपुरस्कृतम्। पूर्णमण्डलमालोक्य तावुत्थायोपतस्थतुः।।

adya bhāskaramudyantaṃ raśmijālapuraskṛtam| pūrṇamaṇḍalamālokya tāvutthāyopatasthatuḥ||

Verse 15

विविक्ते पुण्यदेशे तु रममाणौ मुदा युतौ। ददृशातेऽन्तरिक्षे तौ सूर्यस्योदयनं प्रति।।

vivikte puṇyadeśe tu ramamāṇau mudā yutau| dadṛśāte'ntarikṣe tau sūryasyodayanaṃ prati||

Verse 16

ज्योतिर्ज्वालसमाकीर्णं ज्योतिषां गणमण्डितम्। अभितस्तूदयन्तं तमर्कमर्कमिवापरम्।।

jyotirjvālasamākīrṇaṃ jyotiṣāṃ gaṇamaṇḍitam| abhitastūdayantaṃ tamarkamarkamivāparam||

Verse 17

आकाशो ददृशे ज्योतिरुद्यतार्चिः समप्रभम्। अर्कस्य तेजसा तुल्यं तद्भास्करसमप्रभम्। तयोः समीपं तं प्राप्तं प्रत्यदृश्यत भारत।।

ākāśo dadṛśe jyotirudyatārciḥ samaprabham| arkasya tejasā tulyaṃ tadbhāskarasamaprabham| tayoḥ samīpaṃ taṃ prāptaṃ pratyadṛśyata bhārata||

Verse 18

तत्सुपर्णार्करचितमास्थितं वैष्णवं पदम्। भाभिरप्रतिमं भाति त्रैलोक्यमवभासयत्।।

tatsuparṇārkaracitamāsthitaṃ vaiṣṇavaṃ padam| bhābhirapratimaṃ bhāti trailokyamavabhāsayat||

Verse 19

दृष्ट्वा तौ तु विक्रान्तौ प्राञ्जली समुपास्थितौ। क्रमात्संप्रेक्ष्यमाणौ तौ विमानं दिव्यमद्भुतम्।।

dṛṣṭvā tau tu vikrāntau prāñjalī samupāsthitau| kramātsaṃprekṣyamāṇau tau vimānaṃ divyamadbhutam||

Verse 20

तस्मिंस्तदा सतीं कान्तां लोककान्तां परां शुभाम्। धात्रीं लोकस्य रमणीं लोकमातरमच्युताम्।।

tasmiṃstadā satīṃ kāntāṃ lokakāntāṃ parāṃ śubhām| dhātrīṃ lokasya ramaṇīṃ lokamātaramacyutām||

Verse 21

दिव्याभिरुपशोभाभिरप्सरोभिः पुरस्कृताम्। बृहतीमंशुमत्प्रख्यां बृहद्भानोरिवार्चिषम्।।

divyābhirupaśobhābhirapsarobhiḥ puraskṛtām| bṛhatīmaṃśumatprakhyāṃ bṛhadbhānorivārciṣam||

Verse 22

नक्षत्रकल्पाभरणां तारापङ्क्तिसमस्रजम्। श्रियं ददृशतुः पद्मां साक्षात्पद्मदलस्थिताम्।।

nakṣatrakalpābharaṇāṃ tārāpaṅktisamasrajam| śriyaṃ dadṛśatuḥ padmāṃ sākṣātpadmadalasthitām||

Verse 23

साऽवरुह्य विमानाग्रादङ्गनानामनुत्तमा। अभ्यागच्छन्त्रिलोकेशं शक्रं चर्षि च नारदम्।।

sā'varuhya vimānāgrādaṅganānāmanuttamā| abhyāgacchantrilokeśaṃ śakraṃ carṣi ca nāradam||

Verse 24

नारदानुगतः साक्षान्मघवांस्तामुपागमत्। कृताञ्जलिपुटो देवीं निवेद्यात्मानमात्मना।।

nāradānugataḥ sākṣānmaghavāṃstāmupāgamat| kṛtāñjalipuṭo devīṃ nivedyātmānamātmanā||

Verse 25

चक्रे चानुपमां पूजां तस्याश्चापि स सर्वंवित्। देवराजः श्रियं राजन्वाक्यं चेदमुवाच ह।।

cakre cānupamāṃ pūjāṃ tasyāścāpi sa sarvaṃvit| devarājaḥ śriyaṃ rājanvākyaṃ cedamuvāca ha||

Verse 26

का त्वं केन च कार्येण संप्राप्ता चारुहासिनि। कुतश्चागम्यते सुभ्रु गन्तव्यं क्व च ते शुभे।। भवमौलिभवां गङ्गां इति ध. पाठः।।

kā tvaṃ kena ca kāryeṇa saṃprāptā cāruhāsini| kutaścāgamyate subhru gantavyaṃ kva ca te śubhe|| bhavamaulibhavāṃ gaṅgāṃ iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 27

श्रीरुवाच। पुण्येषु त्रिषु लोकेषु सर्वे स्थावरजङ्गमाः। ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मना।।

śrīruvāca| puṇyeṣu triṣu lokeṣu sarve sthāvarajaṅgamāḥ| mamātmabhāvamicchanto yatante paramātmanā||

Verse 28

साऽहं वै पङ्कजे जाता सूर्यरश्मिप्रबोधिते। भूत्यर्तं सर्वभूतानां पद्मा श्रीः पद्ममालिनी।।

sā'haṃ vai paṅkaje jātā sūryaraśmiprabodhite| bhūtyartaṃ sarvabhūtānāṃ padmā śrīḥ padmamālinī||

Verse 29

अहं लक्ष्मीरहं भूतिः श्रीश्चाहं बलसूदन। अहं श्रद्धा च मेधा च सन्नतिर्विजितिः स्थितिः।। विजितिः स्मृतिः ट.ड. पाठः।।

ahaṃ lakṣmīrahaṃ bhūtiḥ śrīścāhaṃ balasūdana| ahaṃ śraddhā ca medhā ca sannatirvijitiḥ sthitiḥ|| vijitiḥ smṛtiḥ ṭa.ḍa. pāṭhaḥ||

Verse 30

अहं धृतिरहं सिद्धिरहं संभूतिरेव च। अहं स्वाहा स्वधा चैव संस्तुतिर्नियतिः कृतिः।।

ahaṃ dhṛtirahaṃ siddhirahaṃ saṃbhūtireva ca| ahaṃ svāhā svadhā caiva saṃstutirniyatiḥ kṛtiḥ||

Verse 31

राज्ञां विजयमानानां सेनाग्नेषु ध्वजेषु च। निवसे धर्मशीलानां विषयेषु पुरेषु च।।

rājñāṃ vijayamānānāṃ senāgneṣu dhvajeṣu ca| nivase dharmaśīlānāṃ viṣayeṣu pureṣu ca||

Verse 32

जितकाशिनि शूरे च संग्रामेष्वनिवर्तिनि। निवसामि मनुष्येन्द्रे सदैव बलसूदन।।

jitakāśini śūre ca saṃgrāmeṣvanivartini| nivasāmi manuṣyendre sadaiva balasūdana||

Verse 33

धर्मनित्ये महाबुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि। प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहम्।।

dharmanitye mahābuddhau brahmaṇye satyavādini| praśrite dānaśīle ca sadaiva nivasāmyaham||

Verse 34

असुरेष्ववसं पूर्वं सत्यधर्मनिबन्धनात्। विपरीतांस्तु तान्बुद्ध्वा त्वयि वासमरोचयम्।।

asureṣvavasaṃ pūrvaṃ satyadharmanibandhanāt| viparītāṃstu tānbuddhvā tvayi vāsamarocayam||

Verse 35

शक्र उवाच। कथं वृत्तेषु दैत्येषु त्वमवात्सीर्वरानाने। दृष्ट्वा च किमिहागास्त्वं हित्वा दैतेयदानवान्।।

śakra uvāca| kathaṃ vṛtteṣu daityeṣu tvamavātsīrvarānāne| dṛṣṭvā ca kimihāgāstvaṃ hitvā daiteyadānavān||

Verse 36

श्रीरुवाच। स्वधर्ममनुतिष्ठत्सु धैर्यादचलितेषु च। स्वर्गमार्गाभिरामेषु सत्वेषु निरता ह्यहम्।।

śrīruvāca| svadharmamanutiṣṭhatsu dhairyādacaliteṣu ca| svargamārgābhirāmeṣu satveṣu niratā hyaham||

Verse 37

दानाध्ययनयज्ञेज्यापितृदैवतपूजनम्। गुरूणामतिथीनां च तेषां नित्यमवर्तत।।

dānādhyayanayajñejyāpitṛdaivatapūjanam| gurūṇāmatithīnāṃ ca teṣāṃ nityamavartata||

Verse 38

सुसंमृष्टगुहाश्चासञ्जितस्त्रीका हुताग्नयः। गुरुशुश्रूषका दान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः।।

susaṃmṛṣṭaguhāścāsañjitastrīkā hutāgnayaḥ| guruśuśrūṣakā dāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ||

Verse 39

श्रद्दधाना जितक्रोधा दानशीलाऽनसूयवः। भृतपुत्रा भृतामात्या भृतदारा ह्यनीर्षवः।।

śraddadhānā jitakrodhā dānaśīlā'nasūyavaḥ| bhṛtaputrā bhṛtāmātyā bhṛtadārā hyanīrṣavaḥ||

Verse 40

अमर्षेण न चान्योन्यं स्पृहयन्ते कदाचन। न च जातूपतप्यन्ति धीराः परसमृद्धिभिः।।

amarṣeṇa na cānyonyaṃ spṛhayante kadācana| na ca jātūpatapyanti dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ||

Verse 41

दातारः संग्रहीतार आर्याः करुणवेदिनः। महाप्रसादा ऋजवो दृढभक्ता जितेन्द्रियाः।।

dātāraḥ saṃgrahītāra āryāḥ karuṇavedinaḥ| mahāprasādā ṛjavo dṛḍhabhaktā jitendriyāḥ||

Verse 42

संतुष्टभृत्यसचिवाः कृतज्ञाः प्रियवादिनः। यथार्हमानार्थकरा ह्रीनिषेवा यतव्रताः।।

saṃtuṣṭabhṛtyasacivāḥ kṛtajñāḥ priyavādinaḥ| yathārhamānārthakarā hrīniṣevā yatavratāḥ||

Verse 43

नित्यं पर्वसु सुस्नाताः स्वनुलिप्ताः स्वलङ्कृताः। उपवासतपः शीलाः प्रतीता ब्रह्मवादिनः।।

nityaṃ parvasu susnātāḥ svanuliptāḥ svalaṅkṛtāḥ| upavāsatapaḥ śīlāḥ pratītā brahmavādinaḥ||

Verse 44

नैनानभ्युदियात्सूर्यो नैवास्वप्स्यन्प्रगेशयाः। रात्रौ दधि च सक्तूंश्च नित्यमेव व्यवर्जयन्।। इति ट. ड. ध. पाठः।।

nainānabhyudiyātsūryo naivāsvapsyanprageśayāḥ| rātrau dadhi ca saktūṃśca nityameva vyavarjayan|| iti ṭa. ḍa. dha. pāṭhaḥ||

Verse 45

काल्यं घृतं तु चान्वीक्ष्य प्रयता ब्रह्मवादिनः। पङ्गल्यान्यपि चापश्यन्ब्रह्माणांश्चाप्यपूजयन्।। धैर्यादुद्धारितारिषु इति नचाप्यासन्प्रगेशयाः इति ध. पाठः।।

kālyaṃ ghṛtaṃ tu cānvīkṣya prayatā brahmavādinaḥ| paṅgalyānyapi cāpaśyanbrahmāṇāṃścāpyapūjayan|| dhairyāduddhāritāriṣu iti nacāpyāsanprageśayāḥ iti dha. pāṭhaḥ||

Verse 46

सदा हि ददतां धर्म्यं सदाचाप्रतिगृह्णताम्। अर्धं च रात्र्याः स्वपतां दिवा चास्वपतां तथा।।

sadā hi dadatāṃ dharmyaṃ sadācāpratigṛhṇatām| ardhaṃ ca rātryāḥ svapatāṃ divā cāsvapatāṃ tathā||

Verse 47

कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम्। दयां च संविभागं च नित्यमेवान्वमोदताम्। कालो यातः सुखेनैव धर्ममार्गे निवर्तताम्।।

kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ durbalāturayoṣitām| dayāṃ ca saṃvibhāgaṃ ca nityamevānvamodatām| kālo yātaḥ sukhenaiva dharmamārge nivartatām||

Verse 48

त्रस्तं विषण्णमुद्विग्नं भयार्तं व्याधिपीडितम्। हृतस्वं व्यसनार्तं च नित्यमाश्वासयन्ति ते।।

trastaṃ viṣaṇṇamudvignaṃ bhayārtaṃ vyādhipīḍitam| hṛtasvaṃ vyasanārtaṃ ca nityamāśvāsayanti te||

Verse 49

धर्ममेवानुवर्तन्ते न हिंसन्ति परस्परम्। अनुकूलाश्च कार्येषु गुरुवृद्धोपसेविनः।।

dharmamevānuvartante na hiṃsanti parasparam| anukūlāśca kāryeṣu guruvṛddhopasevinaḥ||

Verse 50

पितॄन्देवातिथींश्चैव गुरूंश्चैवाभ्यपूजयन्। अवशेषाणि चाश्नन्ति नित्यं सत्यतपोधृताः।।

pitṝndevātithīṃścaiva gurūṃścaivābhyapūjayan| avaśeṣāṇi cāśnanti nityaṃ satyatapodhṛtāḥ||

Verse 51

नैकेऽश्नन्ति सुसंपन्नं न गच्छन्ति परस्त्रियम्। सर्वभूतेष्ववर्तन्त यथाऽऽत्मनि दयां प्रति।।

naike'śnanti susaṃpannaṃ na gacchanti parastriyam| sarvabhūteṣvavartanta yathā''tmani dayāṃ prati||

Verse 52

नैवाकाशे न पशुषु नायोनौ च न पर्वसु। इन्द्रियस्य विसर्गं ते रोचयन्ति कदाचन।।

naivākāśe na paśuṣu nāyonau ca na parvasu| indriyasya visargaṃ te rocayanti kadācana||

Verse 53

नित्यं दानं तथा दाक्ष्यमार्जवं चैव नित्यदा। उत्साहोऽथानहकारः परमं सौहृदं क्षमा।।

nityaṃ dānaṃ tathā dākṣyamārjavaṃ caiva nityadā| utsāho'thānahakāraḥ paramaṃ sauhṛdaṃ kṣamā||

Verse 54

सत्यं दानं तपः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा। मित्रेषु चानभिद्रोहः सर्वं तेष्वभवत्प्रभो।।

satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā| mitreṣu cānabhidrohaḥ sarvaṃ teṣvabhavatprabho||

Verse 55

निद्रा तन्द्रीरसंप्रीतिरसूयाऽथानवेक्षिता। अरतिश्च विषादश्च स्पृहा चाप्यविशन्न तान्।।

nidrā tandrīrasaṃprītirasūyā'thānavekṣitā| aratiśca viṣādaśca spṛhā cāpyaviśanna tān||

Verse 56

साऽहमेवंगुणेष्वेव दानवेष्ववसं पुरा। प्रजासर्गमुपादाय यावद्गुणविपर्ययम्।।

sā'hamevaṃguṇeṣveva dānaveṣvavasaṃ purā| prajāsargamupādāya yāvadguṇaviparyayam||

Verse 57

ततः कालविपर्यासे तेषां गुणविपर्ययात्। अपश्यं निर्गतं धर्मं कामक्रोधवशात्मनाम्।।

tataḥ kālaviparyāse teṣāṃ guṇaviparyayāt| apaśyaṃ nirgataṃ dharmaṃ kāmakrodhavaśātmanām||

Verse 58

सभासदां च वृद्धानां सतां कथयतां कथाः। प्राहसन्नभ्यसूयंश्च सर्वबुद्धान्गुरून्परान्।।

sabhāsadāṃ ca vṛddhānāṃ satāṃ kathayatāṃ kathāḥ| prāhasannabhyasūyaṃśca sarvabuddhāngurūnparān||

Verse 59

युवानश्च समासीना वृद्धानपि गतान्सतः। नाभ्युत्थानाभिवादाभ्यां यथापूर्वमपूजयन्।।

yuvānaśca samāsīnā vṛddhānapi gatānsataḥ| nābhyutthānābhivādābhyāṃ yathāpūrvamapūjayan||

Verse 60

वर्तयत्येव पितरि पुत्रः प्रभवते तथा। अमित्रभृत्यतां प्राप्य ख्यापयन्त्यनपत्रपाः।। कार्यं कृतं चान्ववेक्ष्य इति ट. पाठः।।

vartayatyeva pitari putraḥ prabhavate tathā| amitrabhṛtyatāṃ prāpya khyāpayantyanapatrapāḥ|| kāryaṃ kṛtaṃ cānvavekṣya iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 61

तथा धर्मादपेतेन कर्मणा गर्हितेन ये। महतः प्राप्नुवन्त्यर्थांस्तेषां तत्राभवत्स्पृहा।।

tathā dharmādapetena karmaṇā garhitena ye| mahataḥ prāpnuvantyarthāṃsteṣāṃ tatrābhavatspṛhā||

Verse 62

उच्चैश्चाभ्यवदन्रात्रौ नीचैस्तत्राग्निरज्वलत्। पुत्राः पितृनत्यचरन्नार्यश्चात्यचरन्पतीन्।।

uccaiścābhyavadanrātrau nīcaistatrāgnirajvalat| putrāḥ pitṛnatyacarannāryaścātyacaranpatīn||

Verse 63

मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम्। गुरुत्वान्नाभ्यनन्दन्त कुमारान्नान्वपालयन्।।

mātaraṃ pitaraṃ vṛddhamācāryamatithiṃ gurum| gurutvānnābhyanandanta kumārānnānvapālayan||

Verse 64

भिक्षां बलिमदत्त्वा च स्वयमन्नानि भुञ्जते। अनिष्ट्वाऽसंविभज्याथ पितृदेवातिथीन्गुरून्।।

bhikṣāṃ balimadattvā ca svayamannāni bhuñjate| aniṣṭvā'saṃvibhajyātha pitṛdevātithīngurūn||

Verse 65

न शौचमन्वरुद्ध्यन्त तेषां सूदजनास्तथा। मनसा कर्मणा वाचा भक्ष्यमासीदनावृतम्।।

na śaucamanvaruddhyanta teṣāṃ sūdajanāstathā| manasā karmaṇā vācā bhakṣyamāsīdanāvṛtam||

Verse 66

बालानां प्रेक्षमाणानां भक्तान्यश्नन्ति मोहिताः। एको दासो भवेत्तेषां तेषां दासीद्वयं तथा।।

bālānāṃ prekṣamāṇānāṃ bhaktānyaśnanti mohitāḥ| eko dāso bhavetteṣāṃ teṣāṃ dāsīdvayaṃ tathā||

Verse 67

त्रिगवा दानवाः केचिच्चतुरोजास्तथा परे। षडश्वाः सप्तमातङ्गाः पञ्चमाहिषिकाः परे।।

trigavā dānavāḥ keciccaturojāstathā pare| ṣaḍaśvāḥ saptamātaṅgāḥ pañcamāhiṣikāḥ pare||

Verse 68

रात्रौ दधि च सक्तूंश्च नित्यमेवाविवर्जिताः। अन्तर्दशाहे चाश्नन्ति गवां क्षिरं विचेतनाः।।

rātrau dadhi ca saktūṃśca nityamevāvivarjitāḥ| antardaśāhe cāśnanti gavāṃ kṣiraṃ vicetanāḥ||

Verse 69

क्रमदोहं न कुर्वन्ति वत्सस्तन्यानि भुञ्जते। अनाथां कृपणां भार्यां घ्नन्ति नित्यं शपन्ति च।।

kramadohaṃ na kurvanti vatsastanyāni bhuñjate| anāthāṃ kṛpaṇāṃ bhāryāṃ ghnanti nityaṃ śapanti ca||

Verse 70

शूद्रान्नपुष्टा विप्रास्तु निर्लज्जाश्च भवन्त्युत। संकीर्णानि च धान्यानि नात्यवेक्षत्कुटुंबिनी।।

śūdrānnapuṣṭā viprāstu nirlajjāśca bhavantyuta| saṃkīrṇāni ca dhānyāni nātyavekṣatkuṭuṃbinī||

Verse 71

मार्जारकुक्कुटश्वानैः क्रीडां कुर्वन्ति मानवाः। गृहे कण्टकिनो वृक्षास्तथा निष्पाववल्लरी।।

mārjārakukkuṭaśvānaiḥ krīḍāṃ kurvanti mānavāḥ| gṛhe kaṇṭakino vṛkṣāstathā niṣpāvavallarī||

Verse 72

यज्ञियाश्च तथा वृक्षास्तेषामासन्दुरात्मनाम्। कूपस्नानरता नित्यं पर्वमैथुनगामिनः।।

yajñiyāśca tathā vṛkṣāsteṣāmāsandurātmanām| kūpasnānaratā nityaṃ parvamaithunagāminaḥ||

Verse 73

तिलानश्नन्ति रात्रौ च तैलाभ्यक्ताश्च शेरते। विभीतककरञ्जानां छायामूलनिवासिनः।।

tilānaśnanti rātrau ca tailābhyaktāśca śerate| vibhītakakarañjānāṃ chāyāmūlanivāsinaḥ||

Verse 74

करवीरं च ते पुष्पं धारयन्ति च मोहिताः। पद्मबिजानि खादन्ति पुष्पं जिघ्रन्ति मोहिताः।।

karavīraṃ ca te puṣpaṃ dhārayanti ca mohitāḥ| padmabijāni khādanti puṣpaṃ jighranti mohitāḥ||

Verse 75

न भोक्ष्यन्ति तथा नित्यं दैत्याः कालेन मोहिताः। निन्दन्ति स्तवनं विष्णोस्तस्य नित्यद्विषो जनाः।।

na bhokṣyanti tathā nityaṃ daityāḥ kālena mohitāḥ| nindanti stavanaṃ viṣṇostasya nityadviṣo janāḥ||

Verse 76

होमधूमो न तत्रासीद्वेदघोषस्तथैव च। यज्ञाश्च न प्रवर्तन्ते यथापूर्वं गृहेगृहे।।

homadhūmo na tatrāsīdvedaghoṣastathaiva ca| yajñāśca na pravartante yathāpūrvaṃ gṛhegṛhe||

Verse 77

शिष्याचार्यक्रमो नासीत्पुत्रैरात्मपितुः पिता। विष्णुं ब्रह्मण्यदेवेशं हित्वा पाषण्डमाश्रिताः।।

śiṣyācāryakramo nāsītputrairātmapituḥ pitā| viṣṇuṃ brahmaṇyadeveśaṃ hitvā pāṣaṇḍamāśritāḥ||

Verse 78

हव्यकव्यविहीनाश्च ज्ञानाध्ययनवर्जिताः। देवस्वादानरुचयो ब्रह्मस्वरुचयस्तथा। स्तुतिमङ्गलहीनानि देवस्थानानि सर्वशः।।

havyakavyavihīnāśca jñānādhyayanavarjitāḥ| devasvādānarucayo brahmasvarucayastathā| stutimaṅgalahīnāni devasthānāni sarvaśaḥ||

Verse 79

विप्रकीर्णानि धान्यानि काकमूषिकभोजनम्। अपावृतं पयोतिष्ठदुच्छिष्टाश्चास्पृशन्धृतम्।।

viprakīrṇāni dhānyāni kākamūṣikabhojanam| apāvṛtaṃ payotiṣṭhaducchiṣṭāścāspṛśandhṛtam||

Verse 80

कुद्दालं दात्रपिटकं प्रकीर्णं कांस्यभोजनम्। द्रव्योपकरणं सर्वं नान्ववैक्षत्कुटुम्बिनी।। मृत्या भर्त्रन्तरं प्राप्य इति ट. पाठः।।

kuddālaṃ dātrapiṭakaṃ prakīrṇaṃ kāṃsyabhojanam| dravyopakaraṇaṃ sarvaṃ nānvavaikṣatkuṭumbinī|| mṛtyā bhartrantaraṃ prāpya iti ṭa. pāṭhaḥ||

Verse 81

प्राकारागारविध्वंसान्न स्म ते प्रतिकुर्वते। क्षुद्राः संस्कारहीनाश्च नार्यो ह्युदरपोषणाः।।

prākārāgāravidhvaṃsānna sma te pratikurvate| kṣudrāḥ saṃskārahīnāśca nāryo hyudarapoṣaṇāḥ||

Verse 82

शौचाचारपरिभ्रष्टा निर्लज्जा भोगवञ्चिताः। उभाभ्यामेव पाणिभ्यां शिरः कण्डूयनान्विताः। गृहजालाभिसंस्थाना ह्यासंस्तत्र स्त्रियः पुनः।।

śaucācāraparibhraṣṭā nirlajjā bhogavañcitāḥ| ubhābhyāmeva pāṇibhyāṃ śiraḥ kaṇḍūyanānvitāḥ| gṛhajālābhisaṃsthānā hyāsaṃstatra striyaḥ punaḥ||

Verse 83

श्वश्रूश्वशुरयोर्मध्ये भर्तारं कृतकं यथा। प्रेक्षयन्ति च निर्लज्जा नार्यः कुलजलक्षणाः।।

śvaśrūśvaśurayormadhye bhartāraṃ kṛtakaṃ yathā| prekṣayanti ca nirlajjā nāryaḥ kulajalakṣaṇāḥ||

Verse 84

नाद्रियन्ते पशून्बद्ध्वा यवसेनोदकेन च। बालानां प्रेक्षमाणानां स्वयं भक्ष्यमभक्षयन्। तथा भृत्यजनं सर्वमसंतर्प्य च दानवाः।।

nādriyante paśūnbaddhvā yavasenodakena ca| bālānāṃ prekṣamāṇānāṃ svayaṃ bhakṣyamabhakṣayan| tathā bhṛtyajanaṃ sarvamasaṃtarpya ca dānavāḥ||

Verse 85

पायसं कृसरं मांसमपूपानथ शष्कुलीः। अपाचयन्नात्मनोऽर्थे वृथा मांसान्यभक्षयन्।।

pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsamapūpānatha śaṣkulīḥ| apācayannātmano'rthe vṛthā māṃsānyabhakṣayan||

Verse 86

उत्सूर्यशायिनश्चासन्सर्वे चासन्प्रगेशयाः। आवृत्तकलहाश्चात्र दिवारात्रं गृहेगृहे।।

utsūryaśāyinaścāsansarve cāsanprageśayāḥ| āvṛttakalahāścātra divārātraṃ gṛhegṛhe||

Verse 87

अनार्याश्चार्यमासीनं पर्युपासन्न तत्र ह। आश्रमस्थान्विकर्मस्थाः प्राद्विषन्त परस्परम्।।

anāryāścāryamāsīnaṃ paryupāsanna tatra ha| āśramasthānvikarmasthāḥ prādviṣanta parasparam||

Verse 88

संकराश्चाभ्यवर्तन्त न च शौचमवर्तत। ये च वेदविदो विप्रा विस्पष्टमनुचश्च ये। निरन्तरविशेषास्ते बहुमानावमानयोः।।

saṃkarāścābhyavartanta na ca śaucamavartata| ye ca vedavido viprā vispaṣṭamanucaśca ye| nirantaraviśeṣāste bahumānāvamānayoḥ||

Verse 89

भावमाभरणं वेषं गतं स्थितमवेक्षितम्। असेवन्त भुजिष्या वै दुर्जनाचरितं विधिम्।।

bhāvamābharaṇaṃ veṣaṃ gataṃ sthitamavekṣitam| asevanta bhujiṣyā vai durjanācaritaṃ vidhim||

Verse 90

स्त्रियः पुरुषवेषेण पुंसः स्त्रीवेषधारिणः। क्रीडारतिविहारेषु परां मुदमवाप्नुवन्।।

striyaḥ puruṣaveṣeṇa puṃsaḥ strīveṣadhāriṇaḥ| krīḍārativihāreṣu parāṃ mudamavāpnuvan||

Verse 91

प्रभवद्भिः पुरा दायानर्हेभ्यः प्रतिपादितान्। नाभ्यवर्न्तत नास्तिक्याद्वर्तन्तः संभवेष्वपि।।

prabhavadbhiḥ purā dāyānarhebhyaḥ pratipāditān| nābhyavarntata nāstikyādvartantaḥ saṃbhaveṣvapi||

Verse 92

मित्रेणाभ्यर्थितं द्रव्यमर्थी संश्रयते क्वचित्। वालकोट्यग्रमात्रेण स्वार्थेनाघ्नत तद्वसु।।

mitreṇābhyarthitaṃ dravyamarthī saṃśrayate kvacit| vālakoṭyagramātreṇa svārthenāghnata tadvasu||

Verse 93

परस्वादानरुचयो विपणव्यवहारिणः। अदृश्यन्तार्यवर्णषु शृद्राश्चापि तपोधनाः।।

parasvādānarucayo vipaṇavyavahāriṇaḥ| adṛśyantāryavarṇaṣu śṛdrāścāpi tapodhanāḥ||

Verse 94

अधीयतेऽव्रताः केचिद्वृथा व्रतमथापरे। अशुश्रूषुर्गुरोः शिष्यः कश्चिच्छिप्यसखो गुरुः।।

adhīyate'vratāḥ kecidvṛthā vratamathāpare| aśuśrūṣurguroḥ śiṣyaḥ kaścicchipyasakho guruḥ||

Verse 95

पिता चैव जनित्री च श्रान्तौ वृत्तोत्सवाविव। अप्रभुत्वे स्थितौ वृद्धावन्नं प्रार्थयतः सुतान्।।

pitā caiva janitrī ca śrāntau vṛttotsavāviva| aprabhutve sthitau vṛddhāvannaṃ prārthayataḥ sutān||

Verse 96

तत्र वेदविदः प्राज्ञा गाम्भीर्ये सागरोपमाः। कृष्यादिष्वभवन्सक्ता मूर्खाः श्राद्धान्यभुञ्जत।।

tatra vedavidaḥ prājñā gāmbhīrye sāgaropamāḥ| kṛṣyādiṣvabhavansaktā mūrkhāḥ śrāddhānyabhuñjata||

Verse 97

प्रातः सायं च सुप्रश्नं कल्पनं प्रेषणक्रियाः। शिष्यानप्रहितास्तेषामकुर्वन्गुरवश्च ह।।

prātaḥ sāyaṃ ca supraśnaṃ kalpanaṃ preṣaṇakriyāḥ| śiṣyānaprahitāsteṣāmakurvanguravaśca ha||

Verse 98

श्वश्रूश्वशुरयोरग्रे वधूः प्रेष्यानशासत। अन्वशासच्च भर्तारं समाह्वायाभिजल्पति।।

śvaśrūśvaśurayoragre vadhūḥ preṣyānaśāsata| anvaśāsacca bhartāraṃ samāhvāyābhijalpati||

Verse 99

प्रयत्नेनापि चारक्षच्चित्तं पुत्रस्य वै पिता। व्यभजच्चापि संरम्भाद्दुःखवासं तथाऽवसत्।।

prayatnenāpi cārakṣaccittaṃ putrasya vai pitā| vyabhajaccāpi saṃrambhādduḥkhavāsaṃ tathā'vasat||

Verse 100

अग्निदाहेन चोरैर्वा राजभिर्वा हृतं धनम्। दृष्ट्वा द्वेषात्प्राहसन्त सुहृत्संभाविता ह्यपि।।

agnidāhena corairvā rājabhirvā hṛtaṃ dhanam| dṛṣṭvā dveṣātprāhasanta suhṛtsaṃbhāvitā hyapi||

Verse 101

कृतघ्ना नास्तिकाः पापा गुरुदाराभिमर्शिनः। श्वशुरानुगताः सर्वे ह्युत्सृज्य पितरौ सुताः।।

kṛtaghnā nāstikāḥ pāpā gurudārābhimarśinaḥ| śvaśurānugatāḥ sarve hyutsṛjya pitarau sutāḥ||

Verse 102

स्वकर्मणा च जातोऽहमित्येवंवादिनस्तथा। अभक्ष्यभक्षणरता निर्मर्यादा हतत्विषः।।

svakarmaṇā ca jāto'hamityevaṃvādinastathā| abhakṣyabhakṣaṇaratā nirmaryādā hatatviṣaḥ||

Verse 103

तेष्वेवमादीनाचारानाचरत्सु विपर्यये। नाहं देवेन्द्र वत्स्यामि दानवेष्विति मे मतिः।।

teṣvevamādīnācārānācaratsu viparyaye| nāhaṃ devendra vatsyāmi dānaveṣviti me matiḥ||

Verse 104

तन्मां स्वयमनुप्राप्ताभिनन्द शचीपते। त्वयाऽर्चितां मां देवेश पुरो धास्यन्ति देवताः।।

tanmāṃ svayamanuprāptābhinanda śacīpate| tvayā'rcitāṃ māṃ deveśa puro dhāsyanti devatāḥ||

Verse 105

यत्राहं तत्र मत्कान्ता मद्विशिष्टा मदर्पणाः। सप्तदेव्यो जयाष्टभ्यो वासमेष्यन्ति तेऽष्टधा।।

yatrāhaṃ tatra matkāntā madviśiṣṭā madarpaṇāḥ| saptadevyo jayāṣṭabhyo vāsameṣyanti te'ṣṭadhā||

Verse 106

आशा श्रद्धा धृतिः क्षान्तिर्विजितिः सन्नतिः क्षमा। अष्टमी वृत्तिरेतासां पुरोगा पाकशासन।।

āśā śraddhā dhṛtiḥ kṣāntirvijitiḥ sannatiḥ kṣamā| aṣṭamī vṛttiretāsāṃ purogā pākaśāsana||

Verse 107

ताश्चाहं चासुरांस्त्यक्त्वा युष्मद्विषयमागताः। त्रिदशेषु निवत्स्यामो धर्मनिष्ठान्तरात्मसु।।

tāścāhaṃ cāsurāṃstyaktvā yuṣmadviṣayamāgatāḥ| tridaśeṣu nivatsyāmo dharmaniṣṭhāntarātmasu||

Verse 108

इत्युक्तवचनां देवीं प्रीत्यर्थं च ननन्दतुः। नारदश्चात्र देवर्षिर्वृत्रहन्ता च वासवः।।

ityuktavacanāṃ devīṃ prītyarthaṃ ca nanandatuḥ| nāradaścātra devarṣirvṛtrahantā ca vāsavaḥ||

Verse 109

ततोऽनलसखो वायुः प्रववौ देववर्त्मसु। इष्टगन्धः सुखस्पर्शः सर्वेन्द्रियसुखावहः।।

tato'nalasakho vāyuḥ pravavau devavartmasu| iṣṭagandhaḥ sukhasparśaḥ sarvendriyasukhāvahaḥ||

Verse 110

शुचौ चाभ्यर्थिते देशे त्रिदशाः प्रायशः स्थिताः। लक्ष्मीसहितमासीनं मघवन्तं दिदृक्षवः।।

śucau cābhyarthite deśe tridaśāḥ prāyaśaḥ sthitāḥ| lakṣmīsahitamāsīnaṃ maghavantaṃ didṛkṣavaḥ||

Verse 111

ततो दिवं प्राप्य सहस्रलोचनः। स्त्रियोपपन्नः सुहृदा महर्षिणा। रथेन हर्यश्वयुजा सुरर्षभः सदः सुराणामभिसत्कृतो ययौ।।

tato divaṃ prāpya sahasralocanaḥ| striyopapannaḥ suhṛdā maharṣiṇā| rathena haryaśvayujā surarṣabhaḥ sadaḥ surāṇāmabhisatkṛto yayau||

Verse 112

अथेङ्गितं वज्रधरस्य नारदः श्रियश्च देव्या मनसा विचारयन्। श्रियै शशंसामरदृष्टपौरुषः शिवेन तत्रागमनं महर्षिभिः।।

atheṅgitaṃ vajradharasya nāradaḥ śriyaśca devyā manasā vicārayan| śriyai śaśaṃsāmaradṛṣṭapauruṣaḥ śivena tatrāgamanaṃ maharṣibhiḥ||

Verse 113

ततोऽमृतं द्यौः प्रववर्ष भास्वती पितामहस्यायतने स्वयंभुवः। अनाहता दुन्दुभयोऽथ नेदिरे तथा प्रसन्नाश्च दिशश्चकाशिरे।।

tato'mṛtaṃ dyauḥ pravavarṣa bhāsvatī pitāmahasyāyatane svayaṃbhuvaḥ| anāhatā dundubhayo'tha nedire tathā prasannāśca diśaścakāśire||

Verse 114

यथर्तु सस्येषु ववर्ष वासवो न धर्ममार्गाद्विचचाल कश्चन। अनेकरत्नाकरभूषणा च भूः सुघोषघोषाश्च दिवौकसां जये।।

yathartu sasyeṣu vavarṣa vāsavo na dharmamārgādvicacāla kaścana| anekaratnākarabhūṣaṇā ca bhūḥ sughoṣaghoṣāśca divaukasāṃ jaye||

Verse 115

क्रियाभिरामा मनुजा मनस्विनो बभुः शुभे पुण्यकृतां पथि स्थिताः। नरामराः किन्नरयक्षराक्षसाः समृद्धिमन्तः सुमनस्विनोऽभवन्।।

kriyābhirāmā manujā manasvino babhuḥ śubhe puṇyakṛtāṃ pathi sthitāḥ| narāmarāḥ kinnarayakṣarākṣasāḥ samṛddhimantaḥ sumanasvino'bhavan||

Verse 116

न जात्वकाले कुसुमं कुतः फलं पपात वृक्षात्पवनेरितादपि। रसप्रदाः कामदुघाश्च धेनवो न दारुणा वाग्विचचार कस्यचित्।।

na jātvakāle kusumaṃ kutaḥ phalaṃ papāta vṛkṣātpavaneritādapi| rasapradāḥ kāmadughāśca dhenavo na dāruṇā vāgvicacāra kasyacit||

Verse 117

इमां सपर्यां सह सर्वकामदैः श्रियाश्च शक्रप्रमुखैश्च दैवतैः। पठन्ति ये विप्रसदः समागताः समृद्धकामाः श्रियमाप्नुवन्ति ते।।

imāṃ saparyāṃ saha sarvakāmadaiḥ śriyāśca śakrapramukhaiśca daivataiḥ| paṭhanti ye viprasadaḥ samāgatāḥ samṛddhakāmāḥ śriyamāpnuvanti te||

Verse 118

त्वया कुरूणां वर यत्प्रचोदितं भवाभवस्येह परं निदर्शनम्। तदद्य सर्वं परिकीर्तितं मया परीक्ष्य तत्त्वं परिगन्तुमर्हसि।।

tvayā kurūṇāṃ vara yatpracoditaṃ bhavābhavasyeha paraṃ nidarśanam| tadadya sarvaṃ parikīrtitaṃ mayā parīkṣya tattvaṃ parigantumarhasi||

Verse 119

संस्मृत्य बुद्धीन्द्रियगोचरातिगं स्वगोचरे सर्वकृतालयं तम्। हरिं महापाग्रहरं जनास्ते संस्मृत्य संपूज्य विधूतपापाः।।

saṃsmṛtya buddhīndriyagocarātigaṃ svagocare sarvakṛtālayaṃ tam| hariṃ mahāpāgraharaṃ janāste saṃsmṛtya saṃpūjya vidhūtapāpāḥ||

Verse 120

यमैश्च नित्यं नियमैश्च संयता स्तत्वं च विष्णोः परिपश्यमानाः। देवानुसारेण विमुक्तियोगं ते गाहमानाः परमाप्नुवन्ति।।

yamaiśca nityaṃ niyamaiśca saṃyatā statvaṃ ca viṣṇoḥ paripaśyamānāḥ| devānusāreṇa vimuktiyogaṃ te gāhamānāḥ paramāpnuvanti||

Verse 121

एवं राजेन्द्र सततं जपहोमपरायणः। वासुदेवपरो नित्यं ज्ञानध्यानपरायणः।।

evaṃ rājendra satataṃ japahomaparāyaṇaḥ| vāsudevaparo nityaṃ jñānadhyānaparāyaṇaḥ||

Verse 122

दानधर्मरतिर्नित्यं प्रजास्त्वं परिपालय। वासुदेवपरो नित्यं ज्ञानध्यानपरायणान्। विशेषेणार्चयेथास्त्वं सततं पर्युपास्व च।।

dānadharmaratirnityaṃ prajāstvaṃ paripālaya| vāsudevaparo nityaṃ jñānadhyānaparāyaṇān| viśeṣeṇārcayethāstvaṃ satataṃ paryupāsva ca||