Adhyaya 234

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति विपदि धैर्यालम्बनस्य सुखसाधनताप्रतिपादकबलिशक्नसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हि। बन्धुनाशे महीपाल राज्यनाशेऽथवा पुनः।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati vipadi dhairyālambanasya sukhasādhanatāpratipādakabaliśaknasaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| magnasya vyasane kṛcchre kiṃ śreyaḥ puruṣasya hi| bandhunāśe mahīpāla rājyanāśe'thavā punaḥ||

Verse 2

त्वं हि नः परमो वक्ता लोकेऽस्मिन्भरतर्षभ। एतद्भवन्तं पृच्छामि तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि।।

tvaṃ hi naḥ paramo vaktā loke'sminbharatarṣabha| etadbhavantaṃ pṛcchāmi tanme tvaṃ vaktumarhasi||

Verse 3

भीष्म उवाच। पुत्रदारैः सुखैश्चैव वियक्तस्य धनेन च। मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप। धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं न विशीर्यते।।

bhīṣma uvāca| putradāraiḥ sukhaiścaiva viyaktasya dhanena ca| magnasya vyasane kṛcchre dhṛtiḥ śreyaskarī nṛpa| dhairyeṇa yuktasya sataḥ śarīraṃ na viśīryate||

Verse 4

[विशोकता सुखं धत्ते धत्ते चारोग्यमुत्तमम्।] आरोग्याच्च शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम्।।

[viśokatā sukhaṃ dhatte dhatte cārogyamuttamam|] ārogyācca śarīrasya sa punarvindate śriyam||

Verse 5

यश्च प्राज्ञो नरस्तात सात्विकीं वृत्तिमास्थितः। तस्यैश्वर्यं च धैर्यं च व्यवसायश्च कर्मसु।।

yaśca prājño narastāta sātvikīṃ vṛttimāsthitaḥ| tasyaiśvaryaṃ ca dhairyaṃ ca vyavasāyaśca karmasu||

Verse 6

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। बलिवासवसंवादं पुनरेव युधिष्ठिर।।

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam| balivāsavasaṃvādaṃ punareva yudhiṣṭhira||

Verse 7

वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानवसंक्षये। विष्णुक्रान्तेषु लोकेषु देवराजे शतक्रतौ।।

vṛtte devāsure yuddhe daityadānavasaṃkṣaye| viṣṇukrānteṣu lokeṣu devarāje śatakratau||

Verse 8

इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्ये व्यवस्थिते। समृध्यमाने त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयंभुवि।।

ijyamāneṣu deveṣu cāturvarṇye vyavasthite| samṛdhyamāne trailokye prītiyukte svayaṃbhuvi||

Verse 9

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यामपि चर्षिभिः। गन्धर्वैर्भुजगेन्द्रैश्च सिद्धैश्चान्यैर्वृतः प्रभुः।।

rudrairvasubhirādityairaśvibhyāmapi carṣibhiḥ| gandharvairbhujagendraiśca siddhaiścānyairvṛtaḥ prabhuḥ||

Verse 10

चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं श्रिया वृतम्। आरुह्यैरावणं शक्रस्त्रैलोक्यमनुसंययौ।।

caturdantaṃ sudāntaṃ ca vāraṇendraṃ śriyā vṛtam| āruhyairāvaṇaṃ śakrastrailokyamanusaṃyayau||

Verse 11

स कदाचित्समुद्रान्ते कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे। बलिं वैरोचनिं वज्री ददर्शोपससर्प च।।

sa kadācitsamudrānte kasmiṃścidgirigahvare| baliṃ vairocaniṃ vajrī dadarśopasasarpa ca||

Verse 12

तमैरावतमूर्धस्थं प्रेक्ष्य देवगणैर्वृतम्। सुरेन्द्रमिन्द्रं दैत्येन्द्रो न शुशोच न विव्यथे।।

tamairāvatamūrdhasthaṃ prekṣya devagaṇairvṛtam| surendramindraṃ daityendro na śuśoca na vivyathe||

Verse 13

दृष्ट्वा तमविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम्। अधिरूढो द्विपश्रेष्ठमित्युवाच शतक्रतुः।।

dṛṣṭvā tamavikārasthaṃ tiṣṭhantaṃ nirbhayaṃ balim| adhirūḍho dvipaśreṣṭhamityuvāca śatakratuḥ||

Verse 14

दैत्य न व्यथसे शौर्यादथवा वृद्धसेवया। तपसा भावितत्वाद्वा सर्वथैतत्सुदुष्करम्।।

daitya na vyathase śauryādathavā vṛddhasevayā| tapasā bhāvitatvādvā sarvathaitatsuduṣkaram||

Verse 15

शत्रुभिर्वशमानीतो हीनः स्थानादनुत्तमात्। वैरोचने किमाश्रित्य शोचितव्ये न शोचसि।।

śatrubhirvaśamānīto hīnaḥ sthānādanuttamāt| vairocane kimāśritya śocitavye na śocasi||

Verse 16

श्रैष्ट्यं प्राप्य स्वजातीनां भुक्त्वा भोगाननुत्तमान्। हृतस्वरत्नराज्यस्त्वं ब्रूहि कस्मान्न शोचसि।।

śraiṣṭyaṃ prāpya svajātīnāṃ bhuktvā bhogānanuttamān| hṛtasvaratnarājyastvaṃ brūhi kasmānna śocasi||

Verse 17

ईश्वरो हि पुरा भूत्वा पितृपैतामहे पदे। तत्त्वमद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शोचसि।।

īśvaro hi purā bhūtvā pitṛpaitāmahe pade| tattvamadya hṛtaṃ dṛṣṭvā sapatnaiḥ kiṃ na śocasi||

Verse 18

बद्धश्च वारुणैः पाशैर्वज्रेण च समाहतः। हृतदारो हृतधनो ब्रूहि कस्मान्न शोचसि।।

baddhaśca vāruṇaiḥ pāśairvajreṇa ca samāhataḥ| hṛtadāro hṛtadhano brūhi kasmānna śocasi||

Verse 19

नष्टश्रीर्विभवभ्रष्टो यन्न शोचसि दुष्करम्। त्रैलोक्यराज्यनाशे हि कोऽन्यो जीवितुमुत्सहेत्।।

naṣṭaśrīrvibhavabhraṣṭo yanna śocasi duṣkaram| trailokyarājyanāśe hi ko'nyo jīvitumutsahet||

Verse 20

एतच्चान्यच्च परुषं ब्रुवन्तं परिभूय तम्। श्रुत्वा दुःखमसंभ्रान्तो बलिर्वैरोचनोऽब्रवीत्।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि चतुस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 234।।

etaccānyacca paruṣaṃ bruvantaṃ paribhūya tam| śrutvā duḥkhamasaṃbhrānto balirvairocano'bravīt|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi catustriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 234||

Verse 21

निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते। वज्रमुद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि त्वां पुरंदर।।

nigṛhīte mayi bhṛśaṃ śakra kiṃ katthitena te| vajramudyamya tiṣṭhantaṃ paśyāmi tvāṃ puraṃdara||

Verse 22

अशक्तः पूर्वमासीस्त्वं कथंचिच्छक्ततां गतः। कस्त्वदन्य इमां वाचं सुक्रूरां वक्तुमर्हति।।

aśaktaḥ pūrvamāsīstvaṃ kathaṃcicchaktatāṃ gataḥ| kastvadanya imāṃ vācaṃ sukrūrāṃ vaktumarhati||

Verse 23

यस्तु शत्रोर्वशस्थस्य शक्तोऽपि कुरुते दयाम्। हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः।।

yastu śatrorvaśasthasya śakto'pi kurute dayām| hastaprāptasya vīrasya taṃ caiva puruṣaṃ viduḥ||

Verse 24

अनिश्चयो हि युद्धेषु द्वयोर्विवदमानयोः। एकः प्राप्नोति विजयमेकश्चैव पराजयम्।।

aniścayo hi yuddheṣu dvayorvivadamānayoḥ| ekaḥ prāpnoti vijayamekaścaiva parājayam||

Verse 25

मा च ते भूत्स्वभावोऽयं मयि दानवपुङ्गवे। ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितो बलात्।।

mā ca te bhūtsvabhāvo'yaṃ mayi dānavapuṅgave| īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ vikrameṇa jito balāt||

Verse 26

नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र कृतं त्वया। यत्त्वमेवं गतो वज्रिन्यद्वाऽऽप्येवं गता वयम्।।

naitadasmatkṛtaṃ śakra naitacchakra kṛtaṃ tvayā| yattvamevaṃ gato vajrinyadvā''pyevaṃ gatā vayam||

Verse 27

अहमासं यथाऽद्य त्वं भविता त्वं यथा वयम्। मावमंस्था मया कर्म दुष्कृतं कृतमित्युत।।

ahamāsaṃ yathā'dya tvaṃ bhavitā tvaṃ yathā vayam| māvamaṃsthā mayā karma duṣkṛtaṃ kṛtamityuta||

Verse 28

सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणाधिगच्छति। पर्यायेणासि शक्रत्वं प्राप्तः शक्र न कर्मणा।।

sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇādhigacchati| paryāyeṇāsi śakratvaṃ prāptaḥ śakra na karmaṇā||

Verse 29

कालः काले नयति मां त्वां च कालो नयत्ययम्। तेनाहं त्वं यथा नाद्य त्वं चापि न यथा वयम्।।

kālaḥ kāle nayati māṃ tvāṃ ca kālo nayatyayam| tenāhaṃ tvaṃ yathā nādya tvaṃ cāpi na yathā vayam||

Verse 30

न मातृपितृशुश्रूषा न च दैवतपूजनम्। नान्यो गुणसमाचारः पुरुषस्य सुखावहः।।

na mātṛpitṛśuśrūṣā na ca daivatapūjanam| nānyo guṇasamācāraḥ puruṣasya sukhāvahaḥ||

Verse 31

न विद्या न तपो दानं न मित्राणि न बान्धवाः। शक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्।।

na vidyā na tapo dānaṃ na mitrāṇi na bāndhavāḥ| śaknuvanti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam||

Verse 32

नागामिनमनर्थं हि प्रतिघातशतैरपि। शक्नुवन्ति प्रतिव्योढुमृते बुद्धिबलान्नराः।।

nāgāminamanarthaṃ hi pratighātaśatairapi| śaknuvanti prativyoḍhumṛte buddhibalānnarāḥ||

Verse 33

पर्यायैर्हन्यमानानां परित्राता न विद्यते। इदं तु दुःखं यच्छक्र कर्ताऽहमिति मन्यसे।।

paryāyairhanyamānānāṃ paritrātā na vidyate| idaṃ tu duḥkhaṃ yacchakra kartā'hamiti manyase||

Verse 34

यदि कर्ता भवेत्कर्ता न क्रियेत कदाचन। यस्मात्तु क्रियते कर्ता तस्मात्कर्ताऽप्यनीश्वरः।।

yadi kartā bhavetkartā na kriyeta kadācana| yasmāttu kriyate kartā tasmātkartā'pyanīśvaraḥ||

Verse 35

कालेन त्वाऽहमजयं कालेनाहं जितस्त्वया। गन्ता गतिमतां कालः कालः कलयति प्रजाः।।

kālena tvā'hamajayaṃ kālenāhaṃ jitastvayā| gantā gatimatāṃ kālaḥ kālaḥ kalayati prajāḥ||

Verse 36

इन्द्र प्राकृतया बुद्ध्या प्रलपन्नावबुद्ध्यसे। केचित्त्वां बहुमन्यन्ते श्रैष्ठ्यं प्राप्तं स्वकर्मणा।।

indra prākṛtayā buddhyā pralapannāvabuddhyase| kecittvāṃ bahumanyante śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ svakarmaṇā||

Verse 37

कथमस्मद्विधो नाम जानँल्लोकप्रवृत्तयः। कालेनाभ्याहतः शोचेन्मुह्येद्वाऽप्यथविभ्रमेत्।।

kathamasmadvidho nāma jāna~llokapravṛttayaḥ| kālenābhyāhataḥ śocenmuhyedvā'pyathavibhramet||

Verse 38

कथं कालपरीतस्य मम वा मद्विधस्य वा। बुद्धिर्व्यसनमासाद्य भिन्ना नौरिव सीदति।।

kathaṃ kālaparītasya mama vā madvidhasya vā| buddhirvyasanamāsādya bhinnā nauriva sīdati||

Verse 39

अहं च त्वं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः। ते सर्वे शक्र यास्यन्ति मार्गमिन्द्रशतैर्गतम्।।

ahaṃ ca tvaṃ ca ye cānye bhaviṣyanti surādhipāḥ| te sarve śakra yāsyanti mārgamindraśatairgatam||

Verse 40

त्वामप्येवं सुदुर्धर्षं ज्वलन्तं परया श्रिया। काले परिणते कालः कलयिष्यति मामिव।।

tvāmapyevaṃ sudurdharṣaṃ jvalantaṃ parayā śriyā| kāle pariṇate kālaḥ kalayiṣyati māmiva||

Verse 41

बहूनीन्द्रसहस्राणि दैवतानां युगे युगे। अभ्यतीतानि कालेन कालो हि दुरतिक्रमः।।

bahūnīndrasahasrāṇi daivatānāṃ yuge yuge| abhyatītāni kālena kālo hi duratikramaḥ||

Verse 42

इदं तु लब्ध्वा संस्थानमात्मानं बहु मन्यसे। सर्वभूतभवं देवं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्।।

idaṃ tu labdhvā saṃsthānamātmānaṃ bahu manyase| sarvabhūtabhavaṃ devaṃ brahmāṇamiva śāśvatam||

Verse 43

न चेदमचलं स्थानमनन्तं वाऽपि कस्यचित्। त्वं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदमिति मन्यसे।।

na cedamacalaṃ sthānamanantaṃ vā'pi kasyacit| tvaṃ tu bāliśayā buddhyā mamedamiti manyase||

Verse 44

अविश्वस्ते विश्वसिषि मन्यसे वाऽध्रुवे ध्रुवम्। नित्यं कालपरीतात्मा भवत्येवं सुरेश्वर।।

aviśvaste viśvasiṣi manyase vā'dhruve dhruvam| nityaṃ kālaparītātmā bhavatyevaṃ sureśvara||

Verse 45

ममेयमिति मोहात्त्वं राजश्रियमभीप्ससि। नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां स्थिरा मता।।

mameyamiti mohāttvaṃ rājaśriyamabhīpsasi| neyaṃ tava na cāsmākaṃ na cānyeṣāṃ sthirā matā||

Verse 46

अतिक्रम्य बहूनन्यांस्त्वयि तावदियं गता। कंचित्कालमियं स्थित्वा त्वयि वासव चञ्चला।।

atikramya bahūnanyāṃstvayi tāvadiyaṃ gatā| kaṃcitkālamiyaṃ sthitvā tvayi vāsava cañcalā||

Verse 47

गौर्निवासमिवोत्सृज्य पुनरन्यं गमिष्यति। सुरेशा ये ह्यतिक्रान्तास्तान्न संख्यातुमुत्सहे।।

gaurnivāsamivotsṛjya punaranyaṃ gamiṣyati| sureśā ye hyatikrāntāstānna saṃkhyātumutsahe||

Verse 48

त्वत्तो बहुतराश्चान्ये भविष्यन्ति पुरंदर। सवृक्षौषधिगुल्मेयं ससरित्पर्वताकरा।।

tvatto bahutarāścānye bhaviṣyanti puraṃdara| savṛkṣauṣadhigulmeyaṃ sasaritparvatākarā||

Verse 49

तानिदानीं न पश्यामि यैर्भुक्तेयं पुरा मही। पृथुरैलो मयो भीमो नरकः शम्बरस्तथा।।

tānidānīṃ na paśyāmi yairbhukteyaṃ purā mahī| pṛthurailo mayo bhīmo narakaḥ śambarastathā||

Verse 50

अश्वग्रीवः पुलोमा च स्वर्भानुरमितप्रभः] प्रह्लादो नमुचिर्दक्षो विप्रचित्तिर्विरोचनः।।

aśvagrīvaḥ pulomā ca svarbhānuramitaprabhaḥ] prahlādo namucirdakṣo vipracittirvirocanaḥ||

Verse 51

ह्रीनिषेवः सुहोत्रश्च भूरिहा पुष्पवान्वृषः। सत्येषुर्ऋषभो बाहुः कपिलाश्वो निरूपकः।।

hrīniṣevaḥ suhotraśca bhūrihā puṣpavānvṛṣaḥ| satyeṣurṛṣabho bāhuḥ kapilāśvo nirūpakaḥ||

Verse 52

बाणः कार्तस्वरो वह्निर्विश्वदंष्ट्रोऽथ नैर्ऋतिः। संकोचोऽथ वरीताक्षो वराहाश्वो रुचिप्रभः।।

bāṇaḥ kārtasvaro vahnirviśvadaṃṣṭro'tha nairṛtiḥ| saṃkoco'tha varītākṣo varāhāśvo ruciprabhaḥ||

Verse 53

विश्वजित्प्रतिरूपश्च वृषाण्डो विष्करो मधुः। हिरण्यकशिपुश्चैव कैटभश्चैव दानवः।।

viśvajitpratirūpaśca vṛṣāṇḍo viṣkaro madhuḥ| hiraṇyakaśipuścaiva kaiṭabhaścaiva dānavaḥ||

Verse 54

दैतेया दानवाश्चैव सर्वे ते नैर्ऋतैः सह। एते चान्ये च बहवः पूर्वे पूर्वतराश्च ये।।

daiteyā dānavāścaiva sarve te nairṛtaiḥ saha| ete cānye ca bahavaḥ pūrve pūrvatarāśca ye||

Verse 55

दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश्च यांश्चान्याननुशुश्रुम्। बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः संत्यज्य पृथिवीं गताः।।

daityendrā dānavendrāśca yāṃścānyānanuśuśrum| bahavaḥ pūrvadaityendrāḥ saṃtyajya pṛthivīṃ gatāḥ||

Verse 56

कालेनाभ्याहताः सर्वे कालो हि बलवत्तरः। सर्वैः क्रतुशतैरिष्टं न त्वमेकः शतक्रतुः।।

kālenābhyāhatāḥ sarve kālo hi balavattaraḥ| sarvaiḥ kratuśatairiṣṭaṃ na tvamekaḥ śatakratuḥ||

Verse 57

सर्वे धर्मपराश्चासन्सर्वे सततसत्रिणः। अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वेऽभिमुखयोधिनः।।

sarve dharmaparāścāsansarve satatasatriṇaḥ| antarikṣacarāḥ sarve sarve'bhimukhayodhinaḥ||

Verse 58

सर्वे संहननोपेताः सर्वे परिघबाहवः। सर्वे मायाशतधराः सर्वे ते कामरूपिणः। सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते पराजिताः।।

sarve saṃhananopetāḥ sarve parighabāhavaḥ| sarve māyāśatadharāḥ sarve te kāmarūpiṇaḥ| sarve samaramāsādya na śrūyante parājitāḥ||

Verse 59

सर्वे सत्यव्रतपराः सर्वे कामविहारिणः। सर्वे वेदव्रतपराः सर्वे चैव बहुश्रुताः।।

sarve satyavrataparāḥ sarve kāmavihāriṇaḥ| sarve vedavrataparāḥ sarve caiva bahuśrutāḥ||

Verse 60

सर्वे संमतमैश्वर्यमीश्वराः प्रतिपेदिरे। न चैश्वर्यमदस्तेषां भूतपूर्वो महात्मनाम्।।

sarve saṃmatamaiśvaryamīśvarāḥ pratipedire| na caiśvaryamadasteṣāṃ bhūtapūrvo mahātmanām||

Verse 61

सर्वे यथार्हदातारः सर्वे विगतमत्सराः। सर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत्प्रतिपेदरे।।

sarve yathārhadātāraḥ sarve vigatamatsarāḥ| sarve sarveṣu bhūteṣu yathāvatpratipedare||

Verse 62

सर्वे दाक्षायणीपुत्राः प्राजपत्या महाबलाः। ज्वलन्तः प्रतपन्तश्च कालेन प्रतिसंहृताः।।

sarve dākṣāyaṇīputrāḥ prājapatyā mahābalāḥ| jvalantaḥ pratapantaśca kālena pratisaṃhṛtāḥ||

Verse 63

त्वं चैवेमां यदा भुक्त्वा पृथिवीं त्यक्ष्यसे पुनः। न शक्ष्यसि तदा शक्र नियन्तुं शोकमात्मनः।।

tvaṃ caivemāṃ yadā bhuktvā pṛthivīṃ tyakṣyase punaḥ| na śakṣyasi tadā śakra niyantuṃ śokamātmanaḥ||

Verse 64

मुञ्चेच्छां कामभोगेषु मुञ्जेमं श्रीभवं मदम्। एवं स्वराज्यनाशे त्वं शोकं संप्रसहिष्यसि।।

muñcecchāṃ kāmabhogeṣu muñjemaṃ śrībhavaṃ madam| evaṃ svarājyanāśe tvaṃ śokaṃ saṃprasahiṣyasi||

Verse 65

शोककाले शुचो मा त्वं हर्षकाले च मा हृषः। अतीतानागतं हित्वा प्रत्युत्पन्नेन वर्तय।।

śokakāle śuco mā tvaṃ harṣakāle ca mā hṛṣaḥ| atītānāgataṃ hitvā pratyutpannena vartaya||

Verse 66

मां चेदभ्यागतः कालः सदा युक्तमतन्द्रितः। क्षमस्व न चिरादिन्द्र त्वामप्युपगमिष्यति।।

māṃ cedabhyāgataḥ kālaḥ sadā yuktamatandritaḥ| kṣamasva na cirādindra tvāmapyupagamiṣyati||

Verse 67

त्रासयन्निव देवेन्द्र वाग्भिस्तक्षसि मामिह। संयते मयि ननं त्वमात्मानं बहु मन्यसे।।

trāsayanniva devendra vāgbhistakṣasi māmiha| saṃyate mayi nanaṃ tvamātmānaṃ bahu manyase||

Verse 68

कालः प्रथममायान्मां पञ्चात्त्वामनुधावति। तेन गर्जसि देवेन्द्र पूर्वं कालहते मयि।।

kālaḥ prathamamāyānmāṃ pañcāttvāmanudhāvati| tena garjasi devendra pūrvaṃ kālahate mayi||

Verse 69

को हि स्थातुमलं लोके मम क्रुद्धस्य संयुगे। कालस्तु बलवान्प्राप्तस्तेन तिष्ठसि वासव।।

ko hi sthātumalaṃ loke mama kruddhasya saṃyuge| kālastu balavānprāptastena tiṣṭhasi vāsava||

Verse 70

यत्तद्वर्षसहस्रान्तं तूर्णं भवितुमर्हति। यथा मे सर्वगात्राणि न सुस्थानि महौजसः।।

yattadvarṣasahasrāntaṃ tūrṇaṃ bhavitumarhati| yathā me sarvagātrāṇi na susthāni mahaujasaḥ||

Verse 71

अहमैन्द्राच्च्युतः स्थानात्त्वमिन्द्रः प्रकृतो दिवि। सुचित्रे जीवलोकेऽस्मिन्नुपास्यः कालपर्ययः।।

ahamaindrāccyutaḥ sthānāttvamindraḥ prakṛto divi| sucitre jīvaloke'sminnupāsyaḥ kālaparyayaḥ||

Verse 72

किं हि कृत्वा स्वमिन्द्रोऽद्य किं वा कृत्वा वयं च्युताः। कालः कर्ता विकर्ता च सर्वमन्यदकारणम्।।

kiṃ hi kṛtvā svamindro'dya kiṃ vā kṛtvā vayaṃ cyutāḥ| kālaḥ kartā vikartā ca sarvamanyadakāraṇam||

Verse 73

नाशं विनाशमैश्वर्यं सुखदुःखे भवाभवौ। विद्वान्प्राप्यैवमत्यर्थं न प्रहृष्येन्न च व्यथेत्।।

nāśaṃ vināśamaiśvaryaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau| vidvānprāpyaivamatyarthaṃ na prahṛṣyenna ca vyathet||

Verse 74

त्वमेव हीन्द्र वेत्थास्मान्वेदाहं त्वां च वासव। किं कत्थसे मां किंच त्वं कालेन निरपत्रयः।।

tvameva hīndra vetthāsmānvedāhaṃ tvāṃ ca vāsava| kiṃ katthase māṃ kiṃca tvaṃ kālena nirapatrayaḥ||

Verse 75

त्वमेव हि पुरा वेत्थ यत्तदा पौरुषं मम। समरेषु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्।।

tvameva hi purā vettha yattadā pauruṣaṃ mama| samareṣu ca vikrāntaṃ paryāptaṃ tannidarśanam||

Verse 76

आदित्याश्चैव रुद्राश्च साध्याश्च वसुभिः सह। मया विनिर्जिताः पूर्वं मरुतश्च शचीपते।।

ādityāścaiva rudrāśca sādhyāśca vasubhiḥ saha| mayā vinirjitāḥ pūrvaṃ marutaśca śacīpate||

Verse 77

त्वमेव शक्र जानासि देवासुरसमागमे। समेता विबुधा भग्नास्तरसा समरे मया।।

tvameva śakra jānāsi devāsurasamāgame| sametā vibudhā bhagnāstarasā samare mayā||

Verse 78

पर्वताश्चासकृत्क्षिप्ताः सवनाः सवनौकसः। सशृङ्गशिखरा भग्नाः समरे मूर्ध्निं ते मया।।

parvatāścāsakṛtkṣiptāḥ savanāḥ savanaukasaḥ| saśṛṅgaśikharā bhagnāḥ samare mūrdhniṃ te mayā||

Verse 79

किं नु शक्यं मया कर्तुं कालो हि दुरतिक्रमः। न हि त्वां नोत्सहे हन्तुं सवज्रमपि मुष्टिना।।

kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ kālo hi duratikramaḥ| na hi tvāṃ notsahe hantuṃ savajramapi muṣṭinā||

Verse 80

न तु विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतः। तेन त्वां मर्षये शक्र दुर्मर्षणतरस्त्वया।।

na tu vikramakālo'yaṃ kṣamākālo'yamāgataḥ| tena tvāṃ marṣaye śakra durmarṣaṇatarastvayā||

Verse 81

तं मां परिणते काले परीतं कालवह्निना। नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे।।

taṃ māṃ pariṇate kāle parītaṃ kālavahninā| niyataṃ kālapāśena baddhaṃ śakra vikatthase||

Verse 82

अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य दुरतिक्रमः। बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं रशनया यथा।।

ayaṃ sa puruṣaḥ śyāmo lokasya duratikramaḥ| baddhvā tiṣṭhati māṃ raudraḥ paśuṃ raśanayā yathā||

Verse 83

लाभालाभौ सुखं दुःखं कामक्रोधौ भवाभवौ। वधो बन्धप्रमोक्षश्च सर्वं कालेन लभ्यते।।

lābhālābhau sukhaṃ duḥkhaṃ kāmakrodhau bhavābhavau| vadho bandhapramokṣaśca sarvaṃ kālena labhyate||

Verse 84

नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः। सोयं पचति कालो मां वृक्षे फलमिवागतम्।।

nāhaṃ kartā na kartā tvaṃ kartā yastu sadā prabhuḥ| soyaṃ pacati kālo māṃ vṛkṣe phalamivāgatam||

Verse 85

यान्येव पुरुषः कुर्वन्सुखैः कालेन युज्यते। पुनस्तान्येव कुर्वाणो दुःखैः कालेन युज्यते।।

yānyeva puruṣaḥ kurvansukhaiḥ kālena yujyate| punastānyeva kurvāṇo duḥkhaiḥ kālena yujyate||

Verse 86

न च कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुमर्हति। तेन शक्र न शोचामि नास्ति शोके सहायता।।

na ca kālena kālajñaḥ spṛṣṭaḥ śocitumarhati| tena śakra na śocāmi nāsti śoke sahāyatā||

Verse 87

यदा हि शोचतः शोको व्यसनं नाषकर्षति। सामर्थ्यं शोचतो नास्तीत्यतोऽहं नाद्य शोचिमि।।

yadā hi śocataḥ śoko vyasanaṃ nāṣakarṣati| sāmarthyaṃ śocato nāstītyato'haṃ nādya śocimi||

Verse 88

भीष्म उवाच। एवमुक्तः सहस्राक्षो भगवान्पाकशासनः। प्रतिसंहृत्य संरम्भमित्युवाच शतक्रतुः।।

bhīṣma uvāca| evamuktaḥ sahasrākṣo bhagavānpākaśāsanaḥ| pratisaṃhṛtya saṃrambhamityuvāca śatakratuḥ||

Verse 89

सवज्रमुद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश्च वारुणान्। कस्येह न व्यथेद्बुद्धिर्मृत्योरपि जिघांसतः।।

savajramudyataṃ bāhuṃ dṛṣṭvā pāśāṃśca vāruṇān| kasyeha na vyathedbuddhirmṛtyorapi jighāṃsataḥ||

Verse 90

सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी। व्रुवन्न व्यथसेऽद्य त्वं धैर्यात्सत्यपराक्रम।।

sā te na vyathate buddhiracalā tattvadarśinī| vruvanna vyathase'dya tvaṃ dhairyātsatyaparākrama||

Verse 91

को हि विश्वासमर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत्। कर्तुमुत्सहते लोके दृष्ट्वा संप्रस्थितं जगत्।।

ko hi viśvāsamartheṣu śarīre vā śarīrabhṛt| kartumutsahate loke dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ jagat||

Verse 92

अहमप्येवमेवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतम्। कालाग्नावाहितं घोरे गुह्ये सततगेऽक्षरे।।

ahamapyevamevainaṃ lokaṃ jānāmyaśāśvatam| kālāgnāvāhitaṃ ghore guhye satatage'kṣare||

Verse 93

न चात्र परिहारोऽस्ति कालस्पृष्टस्य कस्यचित्। सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिपच्यताम्।।

na cātra parihāro'sti kālaspṛṣṭasya kasyacit| sūkṣmāṇāṃ mahatāṃ caiva bhūtānāṃ paripacyatām||

Verse 94

अनीशस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचतः सदा। अनिवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते।।

anīśasyāpramattasya bhūtāni pacataḥ sadā| anivṛttasya kālasya kṣayaṃ prāpto na mucyate||

Verse 95

अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो जागर्ति देहिषु। प्रयत्नेनाप्यपक्रान्तो दृष्टपूर्वो न केनचित्।।

apramattaḥ pramatteṣu kālo jāgarti dehiṣu| prayatnenāpyapakrānto dṛṣṭapūrvo na kenacit||

Verse 96

पुराणः शाश्वतो धर्मः सर्वप्राणभृतां समः। कालो न परिहार्यश्च न चास्यास्ति व्यतिक्रमः।।

purāṇaḥ śāśvato dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ samaḥ| kālo na parihāryaśca na cāsyāsti vyatikramaḥ||

Verse 97

अहोरात्रांश्च मासांश्च क्षणान्काष्ठा लवान्कलाः। संपीडयति यः कालो वृद्धिं वार्धुपिको यथा।।

ahorātrāṃśca māsāṃśca kṣaṇānkāṣṭhā lavānkalāḥ| saṃpīḍayati yaḥ kālo vṛddhiṃ vārdhupiko yathā||

Verse 98

इदमद्य करिष्यामि श्वः कर्ताऽस्मीति वादिनम्। कालो हरति संप्राप्तो नदीवेग इव द्रुमम्।।

idamadya kariṣyāmi śvaḥ kartā'smīti vādinam| kālo harati saṃprāpto nadīvega iva drumam||

Verse 99

इदानीं तावदेवासौ मया दृष्टः कथं मृतः। इति कालेन ह्रियतां प्रलापः श्रूयते नृणाम्।।

idānīṃ tāvadevāsau mayā dṛṣṭaḥ kathaṃ mṛtaḥ| iti kālena hriyatāṃ pralāpaḥ śrūyate nṛṇām||

Verse 100

नश्यन्त्यर्थास्तथा भोगाः स्थानमैश्वर्यमेव च। जीवितं जीवलोकस्य कालेनागम्य नीयते।।

naśyantyarthāstathā bhogāḥ sthānamaiśvaryameva ca| jīvitaṃ jīvalokasya kālenāgamya nīyate||

Verse 101

उच्छ्राया विनिपातान्ता भावोऽभावः स एव च। अनित्यमध्रुवं सर्वं व्यवसायो हि दुष्करः।।

ucchrāyā vinipātāntā bhāvo'bhāvaḥ sa eva ca| anityamadhruvaṃ sarvaṃ vyavasāyo hi duṣkaraḥ||

Verse 102

सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी। अहमासं पुरा चेति मनसाऽपि न बुद्ध्यते।।

sā te na vyathate buddhiracalā tattvadarśinī| ahamāsaṃ purā ceti manasā'pi na buddhyate||

Verse 103

कालेनाक्रम्य लोकेऽस्मिन्पच्यमाने बलीयसा। अज्येष्ठमकनिष्ठं च क्षिप्यमाणो न बुद्ध्यते।।

kālenākramya loke'sminpacyamāne balīyasā| ajyeṣṭhamakaniṣṭhaṃ ca kṣipyamāṇo na buddhyate||

Verse 104

ईर्ष्याभिमानलोभेषु कामक्रोधभयेषु च। स्पृहामोहाभिमानेषु लोकः सक्तो विमुह्यति।।

īrṣyābhimānalobheṣu kāmakrodhabhayeṣu ca| spṛhāmohābhimāneṣu lokaḥ sakto vimuhyati||

Verse 105

भवांस्तु भावतत्त्वज्ञो विद्वाञ्ज्ञानतपोन्वितः। कालं पश्यति सुव्यक्तं पाणावामलकं यथा।।

bhavāṃstu bhāvatattvajño vidvāñjñānataponvitaḥ| kālaṃ paśyati suvyaktaṃ pāṇāvāmalakaṃ yathā||

Verse 106

कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः। वैरोचते कृतार्थोऽसि स्पृहणीयो विजानताम्।।

kālacāritratattvajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ| vairocate kṛtārtho'si spṛhaṇīyo vijānatām||

Verse 107

सर्वलोको ह्ययं मन्ये बुद्ध्या परिगतस्त्वया। विहरन्सर्वतोमुक्तो न क्वचिच्च विषीदसि।।

sarvaloko hyayaṃ manye buddhyā parigatastvayā| viharansarvatomukto na kvacicca viṣīdasi||

Verse 108

रजश्च हि तमश्च त्वां स्पृशते न जितेन्द्रियम्। निष्प्रीतिं नष्टसंतापमात्मानं त्वमुपाससे।।

rajaśca hi tamaśca tvāṃ spṛśate na jitendriyam| niṣprītiṃ naṣṭasaṃtāpamātmānaṃ tvamupāsase||

Verse 109

सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम्। दृष्ट्वा त्वां मम संजाता त्वय्यनुक्रोशिनी मतिः।।

suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ nirvairaṃ śāntamānasam| dṛṣṭvā tvāṃ mama saṃjātā tvayyanukrośinī matiḥ||

Verse 110

नाहमेतादृशं बुद्धं हन्तुमिच्छामि बन्धनैः। आनृशंस्यं परो धर्मो ह्यनुक्रोशश्च मे त्वयि।।

nāhametādṛśaṃ buddhaṃ hantumicchāmi bandhanaiḥ| ānṛśaṃsyaṃ paro dharmo hyanukrośaśca me tvayi||

Verse 111

मोक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास्तवेमे कालपर्ययात्। प्रजानामुपचारेण स्वस्ति तेऽस्तु महासुर।।

mokṣyante vāruṇāḥ pāśāstaveme kālaparyayāt| prajānāmupacāreṇa svasti te'stu mahāsura||

Verse 112

यदा श्वश्रूं स्नुषा वृद्धां परिचारेण योक्ष्यते। पुत्रश्च पितरं मोहात्प्रेषयिष्यति कर्मसु।।

yadā śvaśrūṃ snuṣā vṛddhāṃ paricāreṇa yokṣyate| putraśca pitaraṃ mohātpreṣayiṣyati karmasu||

Verse 113

ब्राह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषलाः पादधावनम्। शूद्राश्च ब्राह्मणीं भार्यामुपयास्यन्ति निर्भयाः।।

brāhmaṇaiḥ kārayiṣyanti vṛṣalāḥ pādadhāvanam| śūdrāśca brāhmaṇīṃ bhāryāmupayāsyanti nirbhayāḥ||

Verse 114

वियोनिषु विमोक्ष्यन्ति बीजानि पुरुषा यदा। संकरं कांस्यभाण्डैश्च बलिं चैव कुपात्रकैः।।

viyoniṣu vimokṣyanti bījāni puruṣā yadā| saṃkaraṃ kāṃsyabhāṇḍaiśca baliṃ caiva kupātrakaiḥ||

Verse 115

चातुर्वर्ण्यं यदा कृत्स्नममर्यादं भविष्यति। एकैकस्ते तदा पाशः क्रमशः परिमोक्ष्यते।।

cāturvarṇyaṃ yadā kṛtsnamamaryādaṃ bhaviṣyati| ekaikaste tadā pāśaḥ kramaśaḥ parimokṣyate||

Verse 116

अस्मत्तस्ते भयं नास्ति समयं प्रतिपालय। सुखी भव निराबाधः स्वस्थचेता निरामयः।।

asmattaste bhayaṃ nāsti samayaṃ pratipālaya| sukhī bhava nirābādhaḥ svasthacetā nirāmayaḥ||

Verse 117

भीष्म उवाच। तमेवमुक्त्वा भगवाञ्छतक्रतुः प्रतिप्रयातो गजराजवाहनः। विजित्य सर्वानसुरान्सुराधिपो ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट्।।

bhīṣma uvāca| tamevamuktvā bhagavāñchatakratuḥ pratiprayāto gajarājavāhanaḥ| vijitya sarvānasurānsurādhipo nananda harṣeṇa babhūva caikarāṭ||

Verse 118

महर्षयस्तुष्टुवुरञ्जसा च तं वृषाकर्पि सर्वचराचरेश्वरम्। हिमापहो हव्यमुवाह चाध्वरे तथाऽमृतं चार्पितमीश्वरोऽपि हि।।

maharṣayastuṣṭuvurañjasā ca taṃ vṛṣākarpi sarvacarācareśvaram| himāpaho havyamuvāha cādhvare tathā'mṛtaṃ cārpitamīśvaro'pi hi||

Verse 119

द्विजोत्तमैः सर्वगतैरभिष्टुतो विदीप्ततेजाः शतमन्युरीश्वरः। प्रशान्तचेता मुदितः स्वमालयं त्रिविष्टपं प्राप्य मुमोद वासवः।।

dvijottamaiḥ sarvagatairabhiṣṭuto vidīptatejāḥ śatamanyurīśvaraḥ| praśāntacetā muditaḥ svamālayaṃ triviṣṭapaṃ prāpya mumoda vāsavaḥ||