Adhyaya 233

Verse 1

भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति आपदि शोकत्यागपूर्वकं भगवदनुचिन्तनादेः श्रेयः साधनताप्रतिपादकशक्रनमुचिसंवादानुवादः।। 1।। युधिष्ठिर उवाच। व्यसनेषु निमग्नस्य किं श्रेयस्तद्ब्रवीहि मे। भूय एव महाबाहो स्थित्यर्थं तं ब्रवीहि मे।।

bhīṣmeṇa yudhiṣṭhiraṃprati āpadi śokatyāgapūrvakaṃ bhagavadanucintanādeḥ śreyaḥ sādhanatāpratipādakaśakranamucisaṃvādānuvādaḥ|| 1|| yudhiṣṭhira uvāca| vyasaneṣu nimagnasya kiṃ śreyastadbravīhi me| bhūya eva mahābāho sthityarthaṃ taṃ bravīhi me||

Verse 2

भीष्म उवाच। अत्रैवोदाहन्तीममितिहासं पुरातनम्। शतक्रतोश्च संवादं नमुचेश्च युधिष्ठिर।।

bhīṣma uvāca| atraivodāhantīmamitihāsaṃ purātanam| śatakratośca saṃvādaṃ namuceśca yudhiṣṭhira||

Verse 3

श्रिया विहीनमासीनमक्षोभ्यमिव सागरम्। भवाभवज्ञं भूतानामित्युवाच पुरंदरः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 233।।

śriyā vihīnamāsīnamakṣobhyamiva sāgaram| bhavābhavajñaṃ bhūtānāmityuvāca puraṃdaraḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi trayastriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 233||

Verse 4

बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विपतां वशमागतः। श्रिया विहीनो नमुचे शोचस्याहो न शोचसि।।

baddhaḥ pāśaiścyutaḥ sthānāddvipatāṃ vaśamāgataḥ| śriyā vihīno namuce śocasyāho na śocasi||

Verse 5

नमुचिरुवाच। अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपशुष्यति। अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति शोके नास्ति सहायता। तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत्।। भवाभवज्ञमुत्पत्तिप्रलयज्ञम्।।

namuciruvāca| anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copaśuṣyati| amitrāśca prahṛṣyanti śoke nāsti sahāyatā| tasmācchakra na śocāmi sarvaṃ hyevedamantavat|| bhavābhavajñamutpattipralayajñam||

Verse 6

संतापाद्धश्यते रूपं संतापाद्धश्यते श्रियः। संतापाद्धश्यते चायुर्धर्मश्चैव सुरेश्वर।। सहायता शोकस्य दुःखापनोदे हेतुत्वं नास्तीत्यर्थः।।

saṃtāpāddhaśyate rūpaṃ saṃtāpāddhaśyate śriyaḥ| saṃtāpāddhaśyate cāyurdharmaścaiva sureśvara|| sahāyatā śokasya duḥkhāpanode hetutvaṃ nāstītyarthaḥ||

Verse 7

विनीय खलु तद्दुःखमागतं वै मनस्सुखम्। ध्यातव्यं मनसा हृद्यं कल्याणं संविजानता।। श्रियः सकाशात्।।

vinīya khalu tadduḥkhamāgataṃ vai manassukham| dhyātavyaṃ manasā hṛdyaṃ kalyāṇaṃ saṃvijānatā|| śriyaḥ sakāśāt||

Verse 8

यथायथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः। तथैवास्य प्रसिध्यन्ति सर्वार्था नात्र संशयः।।

yathāyathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ| tathaivāsya prasidhyanti sarvārthā nātra saṃśayaḥ||

Verse 9

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता। तेनानुयुक्तः प्रवणादिवोदकं यथा नियुक्तोऽस्मि तथा भवामि।। विनीय निरस्य। हृद्यं हृत्स्थम्। कल्याणं मोक्षम्।।

ekaḥ śāstā na dvitīyo'sti śāstā garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā| tenānuyuktaḥ pravaṇādivodakaṃ yathā niyukto'smi tathā bhavāmi|| vinīya nirasya| hṛdyaṃ hṛtstham| kalyāṇaṃ mokṣam||

Verse 10

भावाभावावजिनानन्गरीयो जानामि श्रेयो न तु तत्करोमि। आशासु हर्म्यासु हृदासु कुर्वन् यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि।।

bhāvābhāvāvajinānangarīyo jānāmi śreyo na tu tatkaromi| āśāsu harmyāsu hṛdāsu kurvan yathā niyukto'smi tathā vahāmi||

Verse 11

यथायथाऽस्म प्राप्तव्यं प्राप्नोत्येव तथातथा। भवितव्यं यथा यच्च भवत्येव तथातथा।।

yathāyathā'sma prāptavyaṃ prāpnotyeva tathātathā| bhavitavyaṃ yathā yacca bhavatyeva tathātathā||

Verse 12

यत्रयत्रैव संयुक्तो धात्रा गर्भे पुनः पुनः। तत्रतत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति।।

yatrayatraiva saṃyukto dhātrā garbhe punaḥ punaḥ| tatratatraiva vasati na yatra svayamicchati||

Verse 13

भावो योऽयमनुप्राप्तो भवितव्यमिदं मम। इति यस्य सदा भावो न स शोचेत्कदाचन।।

bhāvo yo'yamanuprāpto bhavitavyamidaṃ mama| iti yasya sadā bhāvo na sa śocetkadācana||

Verse 14

पर्यायैर्हन्यमानानामभिषङ्गो न विद्यते। दुःखमेतत्तु यद्द्वेष्टा कर्ताऽहमिति मन्यते।।

paryāyairhanyamānānāmabhiṣaṅgo na vidyate| duḥkhametattu yaddveṣṭā kartā'hamiti manyate||

Verse 15

ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च त्रैविद्यवृद्धांश्च वने मुनींश्च। का नापदो नोपनमन्ति लोके परावरज्ञास्तु न संभ्रमन्ति।।

ṛṣīṃśca devāṃśca mahāsurāṃśca traividyavṛddhāṃśca vane munīṃśca| kā nāpado nopanamanti loke parāvarajñāstu na saṃbhramanti||

Verse 16

न पण्डितः क्रुद्ध्यति नाभिषज्यते न चापि संसीदति न प्रहृष्यति। न चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु शोचते स्थितः प्रकृत्या हिमवानिवाचलः।।

na paṇḍitaḥ kruddhyati nābhiṣajyate na cāpi saṃsīdati na prahṛṣyati| na cārthakṛcchravyasaneṣu śocate sthitaḥ prakṛtyā himavānivācalaḥ||

Verse 17

यमर्थसिद्धिः परमा न हर्षये त्तथैव काले व्यसनं न मोहयेत्। सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं निषेवते यः स धुरधरो नरः।।

yamarthasiddhiḥ paramā na harṣaye ttathaiva kāle vyasanaṃ na mohayet| sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca tathaiva madhyamaṃ niṣevate yaḥ sa dhuradharo naraḥ||

Verse 18

यांयामवस्थां पुरुषोऽधिगच्छे त्तस्यां रमेतापरितप्यमानः। एवं प्रवृद्धं प्रणुदन्मनोजं संतापनीलं सकलं शरीरात्।। प्रवणान्निम्रदेशात्।।

yāṃyāmavasthāṃ puruṣo'dhigacche ttasyāṃ rametāparitapyamānaḥ| evaṃ pravṛddhaṃ praṇudanmanojaṃ saṃtāpanīlaṃ sakalaṃ śarīrāt|| pravaṇānnimradeśāt||

Verse 19

न तत्सदः सत्परिषत्सभा च सा प्राप्य यां न कुरुते सदा भयम्। धर्मतत्त्वमवगाह्य बुद्धिमा न्योऽभ्युपैति स धुरंधरः पुमान्।। प्रणुदन् दूरीकुर्वन्। सन्तापमायाराकरं शरीरात् इति झ. पाठः।।

na tatsadaḥ satpariṣatsabhā ca sā prāpya yāṃ na kurute sadā bhayam| dharmatattvamavagāhya buddhimā nyo'bhyupaiti sa dhuraṃdharaḥ pumān|| praṇudan dūrīkurvan| santāpamāyārākaraṃ śarīrāt iti jha. pāṭhaḥ||

Verse 20

प्राज्ञस्य कर्माणि दुरन्वयानि न वै प्राज्ञो मुह्यति मोहकाले। स्थानाच्च्युतश्चेन्न मुमोह गौतम स्तावत्कृच्छ्रामापदं प्राप्य वृद्धः।। श्रौतस्मार्तलौकिकन्यायान्यायविवेचका जनसमाजाः सदः पर्षत्सभाख्याः। संसत्सदः परिषदः सभासदः सम्प्राप्य यो न कुरुते सदा भयम्। इति ट. थ. ध. पाठः।।

prājñasya karmāṇi duranvayāni na vai prājño muhyati mohakāle| sthānāccyutaścenna mumoha gautama stāvatkṛcchrāmāpadaṃ prāpya vṛddhaḥ|| śrautasmārtalaukikanyāyānyāyavivecakā janasamājāḥ sadaḥ parṣatsabhākhyāḥ| saṃsatsadaḥ pariṣadaḥ sabhāsadaḥ samprāpya yo na kurute sadā bhayam| iti ṭa. tha. dha. pāṭhaḥ||

Verse 21

न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च। [न शीलेन न वृत्तेन तथा नैवार्थसंपदा।] अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिदेवना।।

na mantrabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa ca| [na śīlena na vṛttena tathā naivārthasaṃpadā|] alabhyaṃ labhate martyastatra kā paridevanā||

Verse 22

यदेवमभिजातस्य धातारो विदधुः पुरा। तदेवानुभविष्यामि किं मे मृत्युः करिष्यति।।

yadevamabhijātasya dhātāro vidadhuḥ purā| tadevānubhaviṣyāmi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati||

Verse 23

लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति। प्राप्तव्यान्येव चाप्नोति दुःखानि च सुखानि च।।

labdhavyānyeva labhate gantavyānyeva gacchati| prāptavyānyeva cāpnoti duḥkhāni ca sukhāni ca||

Verse 24

एतद्विदित्वा कार्त्स्न्येन यो न मुह्यति मानवः। कुशली सर्वदुःखेषु स वै सर्वधनी नरः।। न मुमोह चोत्तमः इति ध. पाठः।।

etadviditvā kārtsnyena yo na muhyati mānavaḥ| kuśalī sarvaduḥkheṣu sa vai sarvadhanī naraḥ|| na mumoha cottamaḥ iti dha. pāṭhaḥ||