Adhyaya 232

Verse 1

बलिशरीरान्निर्गन्त्या श्रिया शक्नं प्रति स्वनिर्गमनकारणाभिधानपूर्वकं ततः स्वस्य स्थानचतुष्टयवरणम्।। 1।। इन्द्रबलिसंवादश्च।। 2।। भीष्म उवाच। शतक्रतुरथापश्यद्बलेर्दीप्तां महात्मनः। स्वरूपिणीं शरीराद्धि निष्क्रामन्तीं तदा श्रियम्।।

baliśarīrānnirgantyā śriyā śaknaṃ prati svanirgamanakāraṇābhidhānapūrvakaṃ tataḥ svasya sthānacatuṣṭayavaraṇam|| 1|| indrabalisaṃvādaśca|| 2|| bhīṣma uvāca| śatakraturathāpaśyadbalerdīptāṃ mahātmanaḥ| svarūpiṇīṃ śarīrāddhi niṣkrāmantīṃ tadā śriyam||

Verse 2

तां दृष्ट्वा प्रभया दीप्तां भगवान्पाककशासनः। विस्मयोत्फुल्लनयनो बलिं पप्रच्छ वासवः।।

tāṃ dṛṣṭvā prabhayā dīptāṃ bhagavānpākakaśāsanaḥ| vismayotphullanayano baliṃ papraccha vāsavaḥ||

Verse 3

बले केयमपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनी। त्वत्तः स्थिता सकेयूरा दीप्यमाना स्वतेजसा।।

bale keyamapakrāntā rocamānā śikhaṇḍinī| tvattaḥ sthitā sakeyūrā dīpyamānā svatejasā||

Verse 4

बलिरुवाच। न हीमामासुरीं वेद्मि न दैवीं च न मानुषीम्। त्वमेनां पृच्छ वा मा वा यथेष्टं कुरु वासव।।

baliruvāca| na hīmāmāsurīṃ vedmi na daivīṃ ca na mānuṣīm| tvamenāṃ pṛccha vā mā vā yatheṣṭaṃ kuru vāsava||

Verse 5

शक्र उवाच। का त्वं बलेरपक्रान्ता रोचमाना शिखण्डिनी। अजानतो ममाचक्ष्व नामधेयं शुचिस्मिते।।

śakra uvāca| kā tvaṃ balerapakrāntā rocamānā śikhaṇḍinī| ajānato mamācakṣva nāmadheyaṃ śucismite||

Verse 6

का त्वं तिष्ठसि मामेवं दीप्यमाना स्वतेजसा। हित्वा दैत्यवरं सुभ्रु तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।।

kā tvaṃ tiṣṭhasi māmevaṃ dīpyamānā svatejasā| hitvā daityavaraṃ subhru tanmamācakṣva pṛcchataḥ||

Verse 7

श्रीरुवाच। न मां विरोचनो वेद नायं वैरोचनो बलिः। आहुर्मां दुःसहेत्येवं विधित्सेति च मां विदुः।।

śrīruvāca| na māṃ virocano veda nāyaṃ vairocano baliḥ| āhurmāṃ duḥsahetyevaṃ vidhitseti ca māṃ viduḥ||

Verse 8

भूतिर्लक्ष्मीति मामाहुः श्रीरित्येव च वासव। त्वं मां शक्र न जानीषे सर्वे देवा न मां विदुः।।

bhūtirlakṣmīti māmāhuḥ śrīrityeva ca vāsava| tvaṃ māṃ śakra na jānīṣe sarve devā na māṃ viduḥ||

Verse 9

शक्र उवाच। किमिदं त्वं मम कृते उताहो बलिनः कृते। दुःसहे विजहास्येनं चिरसंवासिनी सती।।

śakra uvāca| kimidaṃ tvaṃ mama kṛte utāho balinaḥ kṛte| duḥsahe vijahāsyenaṃ cirasaṃvāsinī satī||

Verse 10

श्रीरुवाच। नो धाता न विधाता मां विदधाति कथंचन। कालस्तु शक्र पर्यागान्मैवं शक्रावमन्यथाः।।

śrīruvāca| no dhātā na vidhātā māṃ vidadhāti kathaṃcana| kālastu śakra paryāgānmaivaṃ śakrāvamanyathāḥ||

Verse 11

शक्र उवाच। कथं त्वया बलिस्त्यक्तः किमर्थं वा शिखण्डिनि। कथं च मां न जह्यास्त्वं तन्मे ब्रूहि शुचिस्मिते।।

śakra uvāca| kathaṃ tvayā balistyaktaḥ kimarthaṃ vā śikhaṇḍini| kathaṃ ca māṃ na jahyāstvaṃ tanme brūhi śucismite||

Verse 12

श्रीरुवाच। सत्ये स्थिताऽस्मि दाने च व्रते तपसि चैव हि। पराक्रमे च धर्मे च पराचीनस्ततो बलिः।।

śrīruvāca| satye sthitā'smi dāne ca vrate tapasi caiva hi| parākrame ca dharme ca parācīnastato baliḥ||

Verse 13

ब्रह्मण्योऽयं पुरा भूत्वा सत्यवादी जितेन्द्रियः। अभ्यसूयन्ब्राह्मणान्वै उच्छिष्टश्चास्पृशद्धृतम्।।

brahmaṇyo'yaṃ purā bhūtvā satyavādī jitendriyaḥ| abhyasūyanbrāhmaṇānvai ucchiṣṭaścāspṛśaddhṛtam||

Verse 14

यज्ञशीलः सदा भूत्वा मामेव यजते स्वयम्। ततः प्रहाय मूढात्मा कालेनोपनिपीडितः।।

yajñaśīlaḥ sadā bhūtvā māmeva yajate svayam| tataḥ prahāya mūḍhātmā kālenopanipīḍitaḥ||

Verse 15

अपक्रान्ता ततः शक्र त्वयि वत्स्यामि वासव। अप्रमत्तेन धार्याऽस्मि तपसा विक्रमेण च।।

apakrāntā tataḥ śakra tvayi vatsyāmi vāsava| apramattena dhāryā'smi tapasā vikrameṇa ca||

Verse 16

शक्र उवाच। कोऽस्ति देवमनुष्येषु सर्वभूतेषु वा पुमान्। यस्त्वामेको विषहितुं शक्नुयात्कमलालये।।

śakra uvāca| ko'sti devamanuṣyeṣu sarvabhūteṣu vā pumān| yastvāmeko viṣahituṃ śaknuyātkamalālaye||

Verse 17

श्रीरुवाच। नैव देवो न गन्धर्वो नासुरो नं च न्राक्षसः। यो मामेको विषहितुं शक्तः कश्चित्पुरंदर।।

śrīruvāca| naiva devo na gandharvo nāsuro naṃ ca nrākṣasaḥ| yo māmeko viṣahituṃ śaktaḥ kaścitpuraṃdara||

Verse 18

शक्र उवाच। तिष्ठेथा मयि नित्यं त्वं यथा तद्ब्रूहि मे शुभे। तत्करिष्यामि ते वाक्यमृतं तद्वक्तुमर्हसि।।

śakra uvāca| tiṣṭhethā mayi nityaṃ tvaṃ yathā tadbrūhi me śubhe| tatkariṣyāmi te vākyamṛtaṃ tadvaktumarhasi||

Verse 19

शक्र उवाच। स्थास्यामि नित्यं देवेन्द्र यथा त्वयि निबोध तत्। विधिना वेददृष्टेन चतुर्धा विभजस्व माम्।।

śakra uvāca| sthāsyāmi nityaṃ devendra yathā tvayi nibodha tat| vidhinā vedadṛṣṭena caturdhā vibhajasva mām||

Verse 20

शक्र उवाच। अहं वै त्वां निधास्यामि यथाशक्ति यथाबलम्। न तु मेऽतिक्रमः स्याद्वै सदा लक्ष्मि तवान्तिके।।

śakra uvāca| ahaṃ vai tvāṃ nidhāsyāmi yathāśakti yathābalam| na tu me'tikramaḥ syādvai sadā lakṣmi tavāntike||

Verse 21

भूमिरेव मनुष्येषु धारिणी भूतभाविनी। सा ते पादं तितिक्षेत समर्था हीति मे मतिः।।

bhūmireva manuṣyeṣu dhāriṇī bhūtabhāvinī| sā te pādaṃ titikṣeta samarthā hīti me matiḥ||

Verse 22

श्रीरुवाच। एष मे निहितः पादो योऽयं भूमौ प्रतिष्ठितः। द्वितीयं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु।।

śrīruvāca| eṣa me nihitaḥ pādo yo'yaṃ bhūmau pratiṣṭhitaḥ| dvitīyaṃ śakra pādaṃ me tasmātsunihitaṃ kuru||

Verse 23

शक्र उवाच। आप एव मनुष्येषु द्रवन्त्यः परिधारणे। तास्ते पादं तितिक्षन्तामलमापस्तितिक्षितुम्।।

śakra uvāca| āpa eva manuṣyeṣu dravantyaḥ paridhāraṇe| tāste pādaṃ titikṣantāmalamāpastitikṣitum||

Verse 24

श्रीरुवाच। एष मे निहितः पादो योऽयमप्सु प्रतिष्ठितः। तृतीयं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु।।

śrīruvāca| eṣa me nihitaḥ pādo yo'yamapsu pratiṣṭhitaḥ| tṛtīyaṃ śakra pādaṃ me tasmātsunihitaṃ kuru||

Verse 25

शक्र उवाच। यस्मिन्वेदाश्च यज्ञाश्च यस्मिन्देवाः प्रतिष्ठिताः। तृतीयं पादमग्निस्ते सुधृतं धारयिष्यति।।

śakra uvāca| yasminvedāśca yajñāśca yasmindevāḥ pratiṣṭhitāḥ| tṛtīyaṃ pādamagniste sudhṛtaṃ dhārayiṣyati||

Verse 26

श्रीरुवाच। एष मे निहितः पादो योऽयमग्नौ प्रतिष्ठितः। चतुर्थं शक्र पादं मे तस्मात्सुनिहितं कुरु।।

śrīruvāca| eṣa me nihitaḥ pādo yo'yamagnau pratiṣṭhitaḥ| caturthaṃ śakra pādaṃ me tasmātsunihitaṃ kuru||

Verse 27

शक्र उवाच। ये वै सन्तो मनुष्येषु ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः। तेते पादं तितिक्षन्तामलं सन्तस्तितिक्षितुम्।।

śakra uvāca| ye vai santo manuṣyeṣu brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ| tete pādaṃ titikṣantāmalaṃ santastitikṣitum||

Verse 28

श्रीरुवाच। एष मे निहितः पादो योऽयं सत्सु प्रतिष्ठितः। एवं हि निहितां शक्र भूतेषु परिधत्स्व माम्।।

śrīruvāca| eṣa me nihitaḥ pādo yo'yaṃ satsu pratiṣṭhitaḥ| evaṃ hi nihitāṃ śakra bhūteṣu paridhatsva mām||

Verse 29

शक्र उवाच। भूमिशुद्धिं ततः कृत्वा अद्भिः संतर्पयन्ति ये। भूतानि च यजन्त्यग्नौ तेषां त्वमनपायिनी।।

śakra uvāca| bhūmiśuddhiṃ tataḥ kṛtvā adbhiḥ saṃtarpayanti ye| bhūtāni ca yajantyagnau teṣāṃ tvamanapāyinī||

Verse 30

ये क्रियाभिः सुरक्ताभिर्हेतुयुक्ताः समाहिताः। ज्ञानवन्तो विवत्सायां लब्धा माद्यन्ति योगिनः।।

ye kriyābhiḥ suraktābhirhetuyuktāḥ samāhitāḥ| jñānavanto vivatsāyāṃ labdhā mādyanti yoginaḥ||

Verse 31

भूतानामिह यो वै त्वां मया विनिहितां सतीम्। उपहन्यात्स मे द्वेष्यस्तथा शृण्वन्तु मे वचः।। ।। इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि द्वात्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः।। 232।।

bhūtānāmiha yo vai tvāṃ mayā vinihitāṃ satīm| upahanyātsa me dveṣyastathā śṛṇvantu me vacaḥ|| || iti śrīmanmahābhārate śāntiparvaṇi mokṣadharmaparvaṇi dvātriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ|| 232||

Verse 32

भीष्म उवाच। तथेति चोक्त्वा सा भ्रष्टा सर्वलोकनमस्कृता। वासवं पालयामास सा देवी कमलालया।।

bhīṣma uvāca| tatheti coktvā sā bhraṣṭā sarvalokanamaskṛtā| vāsavaṃ pālayāmāsa sā devī kamalālayā||

Verse 33

ततस्त्यक्तः श्रिया राजा दैत्यानां बलिरब्रवीत्।।

tatastyaktaḥ śriyā rājā daityānāṃ balirabravīt||

Verse 34

यावत्पुरस्तात्प्रतपेत्तावद्वै दक्षिणां दिशम्। पश्चिमां तावदेवापि तथोदीचीं दिवाकरः।। वित्तं तीर्थादिपुण्यं यज्ञादिधर्मो विद्या चेति श्रियश्चत्वारः पादा भूमौ जलेऽग्नौ विद्वत्सु च निहितास्तेषामुपघातः स्तेयकामाशौचाशमैः।।

yāvatpurastātpratapettāvadvai dakṣiṇāṃ diśam| paścimāṃ tāvadevāpi tathodīcīṃ divākaraḥ|| vittaṃ tīrthādipuṇyaṃ yajñādidharmo vidyā ceti śriyaścatvāraḥ pādā bhūmau jale'gnau vidvatsu ca nihitāsteṣāmupaghātaḥ steyakāmāśaucāśamaiḥ||

Verse 35

तथा मध्यंदिने सूर्यो नास्तमेति यदा तदा। पुनर्देवासुरं युद्धं भावि जेताऽस्मि वस्तदा।।

tathā madhyaṃdine sūryo nāstameti yadā tadā| punardevāsuraṃ yuddhaṃ bhāvi jetā'smi vastadā||

Verse 36

सर्वलोकान्यदाऽऽदित्यो मध्यस्थस्तापयिष्यति। तदा देवासुरे युद्धे जेताऽहं त्वां शतक्रतो।। वैवस्वतमन्वन्तरमेवाष्टधा विभज्य तदन्ते सर्वपुर्युच्छेदे सति मन्वन्तरान्तरे बलिरिन्द्रो भविष्यतीति ज्ञेयम्। तदिदमुक्तं यावत्पुरस्तात्प्रतपेदित्यादिना श्लोकत्रयेण।।

sarvalokānyadā''dityo madhyasthastāpayiṣyati| tadā devāsure yuddhe jetā'haṃ tvāṃ śatakrato|| vaivasvatamanvantaramevāṣṭadhā vibhajya tadante sarvapuryucchede sati manvantarāntare balirindro bhaviṣyatīti jñeyam| tadidamuktaṃ yāvatpurastātpratapedityādinā ślokatrayeṇa||

Verse 37

शक्र उवाच। ब्रह्मणाऽस्मि समादिष्टो न हन्तव्यो भवानिति। तेन तेऽहं बले वज्रं न विमुञ्जामि मूर्धनि।।

śakra uvāca| brahmaṇā'smi samādiṣṭo na hantavyo bhavāniti| tena te'haṃ bale vajraṃ na vimuñjāmi mūrdhani||

Verse 38

यथेष्टं गच्छ दैत्येन्द्र स्वस्ति तेऽस्तु महासुर।।

yatheṣṭaṃ gaccha daityendra svasti te'stu mahāsura||

Verse 39

आदित्यो नैव तपिता कदाचिन्मध्यतः स्थितः। स्थापितो ह्यस्य समयः पूर्वमेव स्वयंभुवा।।

ādityo naiva tapitā kadācinmadhyataḥ sthitaḥ| sthāpito hyasya samayaḥ pūrvameva svayaṃbhuvā||

Verse 40

अजस्रं परियात्येष सत्येनावतपन्प्रजाः। अयनं तस्य षण्मासा उत्तरं दक्षिणं तथा। येन संयाति लोकेषु शीतोष्णे विसृजन्रविः।।

ajasraṃ pariyātyeṣa satyenāvatapanprajāḥ| ayanaṃ tasya ṣaṇmāsā uttaraṃ dakṣiṇaṃ tathā| yena saṃyāti lokeṣu śītoṣṇe visṛjanraviḥ||

Verse 41

भीष्म उवाच। एवमुक्तस्तु दैत्येन्द्रो बलिरिन्द्रेण भारत। जगाम दक्षिणामाशामुदीचीं तु पुरंदरः।।

bhīṣma uvāca| evamuktastu daityendro balirindreṇa bhārata| jagāma dakṣiṇāmāśāmudīcīṃ tu puraṃdaraḥ||

Verse 42

इत्येतद्बलिना गीतमनहंकारसंज्ञितम्। वाक्यं श्रुत्वा सहस्राक्षः स्वमेवारुरुहे तदा।।

ityetadbalinā gītamanahaṃkārasaṃjñitam| vākyaṃ śrutvā sahasrākṣaḥ svamevāruruhe tadā||